Pirs 1: Em neteweyekî kevin in, ev bêgoman e. Rojhilatnas û kurdnas vê dibêjin. Belê rewş û statuya me ne li gora vê kevnayiyê ye. Bi hinek aliyên xwe em mane li doh, em ne bi wext û ne bi zemên re ne. Hê em di qonaxa xwenaskirin û lixwekolînê de ne. Bi sedan mefhûm, têgîn û navlêkên wek abeceya felsefê, wêjeyê, hûner û perwerdeyiyê ji bo me nezelal, giravî, muxlaq û di nav xumamê de ne. Pedagojî, Perwerde û perwerdekarî jî di nav van têgîn û mefhûman de ne. Pedagojî çi ye, perwerdekarî çi ye, li ku dibin yek û cihê ji hev diqetin, ji hev cihê dibin di ku de ye? Tê wek mamoste, hîndekar û perwerdekarekî çi bêje ji xwendevanên me re? Bersiv 1: Pedagojî: Peyvika pedagojî, ji ”paisagogein”a grekî afiriye û ketiye nava pir zimanan. Peyv ji ”pais” ango zarok û ”angogein” ango zanist hatiye girtin. Ev di fêrkirin û gelşên fêrkirina zarokan de, tê wateya zanistiya perwerdehiyê. Qada vê beşê, di navbera yên nûçêbûyî û yên gihaştî ye. Zanistiya Pedagojîyê, li Rojavayê wek salên dirêj, di binê zanistiya ”psîkolojî”yê de hatiye meşandin. Lê di dawiya Sedsala 19an de, wek şaxekî serbixwe yê zanistiyê hatiye bikaranîn. Perwerdekarî: Kirina karê perwerdehiyê ye. Ev herdu peyv, di fêrkirinê de, li ser zarokan û di dibistan û xwendegehan de dibin yek û bi hev re têne domandin ta ku zarok xwendina xwe diqedînin. Pirs 2: Em di wê bahweriyê de ne ku bi qasî termînolojî û têgînên dibin zimanê pedagojî û perwerdeka23
riyê, wuha jî gelekî kurt û şematîk be jî agehdarî û naskirineke dîrokî, awureke bilez jî ewçendî tê xwestin, Em di çend paragarafan de be jî çavekî bavêjin vî alî. Diyar û heşkere ye ku ev perwerdeya îro heye, ji destpêka xwe de ne wuha bû, heta hatiye vir di gelek qonaxan re derbas bûye, ew encamek e. Bersiv 2: Perwerdehiya ku îro heye, li piraniya welatan, xasma jî di Sedsala Bîstî de, li ser asasê nijadperestiyê vabûye. Berê jî, ango ji sala 620 hetanî dawiya sala 1.100î, li cîhana îslamî, li ser asasê olperestiyê ava bûye. Pirs 3: Tê zanîn ku girêdayê pedagojî û hîndekariyê di sedsalên derbasbûyî de, li Ewropa, li Emerîka û li Sovyeta kevin gelek dîtin û teorî pêdebûne, geh ev geh yeke din derketiye pêş, ketiye rojevê. Ji van teoriyan hinek bi serketine, îro jî têne pesinandin û hin jî bi serneketine, piştî salan bûne dabaşên rexneyan. Pirsa me wuha ye: Ev teoriyên zemanekî ji rastiya wan tu şik tunebû û bipesin behs û qala wan dibû, piştî ku bêotorîte û bêprestîj dibin, şikekê li ba dê û bavan çênakin ? Heger wuha be çi ne çend prensîpên bingehîn, heger mirov bixwaze girêdayê analîza teoriyên hatine û çûne ku bikêrî mirov bên, standart bin û kêm zêde bi kêrî her qonaxê bi nisbetekê bên. Bersiv 3: Dema mirov bala xwe dide kûrahiya dîrokê, rind tê dîtin ku di her dem û dewran de, desthelatiya xurt a çekdar, her tiştî li gor vîna xwe daye sererastkirin, saxma jî li Cîhana Îslamî. Lê piştî rûxandina wan deshelatiyan, tiştekî nû ketiye şûnê û hatiye bicihkirin. Di van guhertinan de, awa û wêne ne û li ba dê û bavan têne afirandin. Lê divê neyê jibîrkirin ku dê û bav jî kesên demê ne. Di guhertinên wisa yên dîrokî de, dilqa rewşenbîran pir girîng e. Eger ew berPirsyariya xwe bi cih anîbin, ne tenê dê û bav, her kes dê karibe xwe bi rêkûpêk bike û li zarokên xwe xwedîtî bike yan kiribe. Pirs 4: Bêşik perwerdekarî xwediyê erk û rolên xwe ye, hejmarek fonksiyonên bingehîn tîne cîh, fonksi24
yonên bê wan civat wê netemam, nîvrê û bêserûber be. Hûn dikarin ji van erk û peywiran çendekan binav bikin û binavkirinê hinekî vekin? Bersiv4 : Eger perwerdekarî ne bi erkên xwe yên nijadî hatibe kirin, eger perwerde bi hawa û metodên li gor demê nûjen nelive, bêguman wê civat forma xwe bi seqetî biafirîne. Wek mînak: Civata Kurd, ji aliyê perwerdehiya xwe ve, seqet e. Ev seqetî di nîvê sedsala 19an de derketiye holê. Ji Sedsala Yazdeh, heta Sedsala 18ehan, rewşa perwerdehiya Kurdistanê rind bûye. Parastina xwe wek Neteweyê Kurd heta niha, deyndarê wan dewr û demên kevn e. Eger ew dewlemendiya kevnare ya perwerdehiya kurdî nebûya, niha ne ev Pirs ji min dihatin kirin û ne jî min dikaribû bersiva van Pirsan dabûya. Niha em nivşên heta salên 1960 û 70yî jî, berê wê perwerdehiya baş û rind in. Kurdên ku niha temenê wan ji 50 heta 70yî ne, riya aqil di mejiyê wan de yek e, ji ber ku ew adana perwerdehiya bi rêkûpêk in. Pirs 5: Helbet ji roja dêûbavîtî çêbûye û ev çêbûn derketiye asta malbatî û bi vir de bi vî rengî yan jî bi rengekî din şêweperwerdeyek jî heye. Belê di dîroka perwerdeyiyê de qonaxa bi mamoste, bidibistan, bisinif û li gora program û şemayekê gelekî piştre tê, yan na? Bersiv 5: Dêwbavîtî ji berê de hebûye, lê fikra xwendinê di xaniyan de bi giştî wek ”mekteb” yan ”dibistan” ji aliyê Ksenophanesî ve derketiye holê, B.Z. 570-480. Ji bil Grekiyan Berî Zayînê 2500 sal ewil Çîn, piştre Hindî û Îranî dest pê kirine û perwedehê bi rêkûpêk di dibistanan de dane kirin. Piştî dahatina Qurana pîroz ji Mihemed Pêxemberî re, di dawiya Sedsala Pêncê, êdî perwerde bi awayekî fermî û bi giştî di hûndiruyan de hatiye kirin. Pirs 6: Ders û dersdarî pirtûkxwaz û pirtûkteleb e. Bi taybetî dema gotin liser perwerde û perwerdekariya hemdem û sedsalên dawî be. Ders bi pirtûk û mamostan dibe ders. Ji awura pirtûkên dersê jî em çavekî bavêjin dîrokê. Fikrek heye gelo, teqrîben ji kengî û bi
vir de pirtûk ketine xizmeta şagirtan? Bersiv 6: Îşaretên nivîsê cara pêşî 8.000 sal B.Z. hatiye destpêkirin. Lê B.Z. 3.500 sal, destpêka îcada nivîsê hatiye pejirandin. Li aliyê başûrê Kurdistanê, SUMERan nivîsê daxistiye jiyanê. Her kesayetî bivê nevê hinekî jî ber û berhemê perwerdeya serdem û zemanê xwe ye. Perwerdekariya zarokan di zemanên buhurî de li ser sê tiştan ava dibû: Îtaet, disiplîn û lêdan. Pirs 7: Çendî mirov ber bi doh de dire ewçendî mirov hişkayîyê, guhnedan û sersariyê dibîne. Di vê derbarê de li ser qonax û demên berê belge û wesîqeyên hene ne kêm in. Gelo stûnên perwerdeya îro çi ne? Bersiv 7: Bi baweriya min, divê stûna perwerdehiya îro sê tişt bin: 1) Kultura malbatî ku xwe dispêre kultura nijadî. 2) Xwendina teknolojiya navneteweî. 3) Xwendina Hiqûqa navneteweî. Ev herdu şaxên dawiyê, xasma ji bo zarokên Kurdan divê bêtin kirin. Pirs 8: Di perwerdeyiyê de qonaxa dibistan û profesyonel bi nispet ya bê dibistan û malbatî kin e. Belê roj hat ku qonaxa bi dibistan jî nema têr kir û hewcedariya bi perwerdeyeke pêşdibistanî jî kete jiyanê. Ev qonax gelek salan hate nîqaşkirin, pedagogên navdar li ser sekinîn û di vî alî de kitêb û berhemên xwurt li pey xwe hiştin. Heta cîh û rola wê hate fêmkirin û naskirin gelek sal buhurîn. Şîroveyên we ji bo girîngiya vê qonaxê? Bersiv 8: Perwerdeya zarokan jî, mîna her tiştî li gor rewş û mercên dema tê de dijî, têne guhertin. Di serê pêşî de ji bo mirovan tenê xwendin û nivîsandin têr dikir. Lê her ku zeman berepêş çûye, tewr û mercên perwerdeyiyê jî zêdetir bûne û disiplîna wê pirtir giran û sirt bûye; şaxên xwendinê zêdetir bûne, xwendina berhemên nûderketî zêdetir bûye, lêkolîn û lêgerîn zêdetir bûne û ji xwe bi derketina hin bûjenên teknîka nûjen, perwerde gihaye asteke bala ku îro cuwanek dema lîse
diqedîne, zanîna wî/wê di sawiya zanîna yekî de ye ku 15-20 sal berê zanîngeh qedandiye. Ji vê jî zêdetir, zanîna vê qonaxa ku em niha tê de dijîn (2009), xasma jî bi alîkariya Înternetê, wisa kiriye ku zêde hewcedarî bi xwendina dibistan û xwendingehan nemaye. Pirs 9: Em berên projektorên xwe bidin aliyekî din, yan jî em ji pencere û zawiyeke din li dabaşê hûr bibin. Tê zanîn ku piştî perwerdeya bi ders û mamoste destpê kir vê carê yekalî ji bo zarokên nêr û kur bû. Bi şêweyekî fireh û giştî perwerde ji zarokên keç re girtîbû. Ew li gora cins û jinbûna xwe ji bo rola dayiktiyê bi awayên xweser dihatin perwerdekirin. Di serdema antîkê de zarokên kur ji şer re dihatin amadekirin. Lewra hewcedarî bi zarokên zinde û berxwedanvan hebû. Keç jî gerek bedew û rind bûna. Heger spartayîbûna hinekî jî gerek ji bo sporên giran bihatina amadekirin. Li gora hinek dîtinan, navenda bi tenê ji bo perwerdeya keçikan di serdema entîk de rengek dibistan bûn ku ji wan re Heteren dihate gotin ku ev jî dibistanên fahîşeyî bûn. Ne tesaduf e ku gelek fîlozofên jin ji van dibistanan derketine. Fîlozofa jin Apasiya ji bo keçan jî dibistanên mîna yên kurikan dixwestin. Rewş û statuya jinê girêdayê ecib û kêfa mêr bû. Jina ku ecba mêrê wê ji bo wê nedima êdî giş mafên xwe wunda dikirin. Di vê derbarê de çi agahdarî hene li ba we? Bersiv 9: Ev derbare, mirov dibe kûrahiya dîrokê û tê de asê dihêle. Pêşî em li rewşa feodalî û ya olperestî bisêwirin, ka dem û dewranên wan çewa derbasbûne. Ya feodalî kêm-zêde tê zanîn, lê ya olperestî û desthelatiya wê heta niha jî rind ji xelkê ve nehatiye zanîn. Erê rast e ku sîstema olî (Îslam) mafê perwerdehiyê daye zayendeya mê jî lê jê re gelek bend û navbir jî danîne. Hedîsa Mihemed Pêxemberî ku gotiye: ”Îlm li ser hemû nêr û mê deman e…” û gotiye ku ”Li pey ilmê herin eger li Çînê be jî…” diyar dikin ku giringiyeke mezin daye perwerdeyiyê. Lê di piratîka jiyanê de, xasma jî piştî wî,
ev yek averê bûye û ber bi riyeke bêderketin ve çûye. Lewra di Qurana pîroz de, Ayeta ku dibêje ”Zilam serdestirê jinan in…” piraniya bawermendên bisilman daxistiye rewşeke bêpergal ku bi derbekê keç/jin ji bo du tiştan bûne materyal. Yek, anîna zarokan. Du, bûjena kêmûşa zilaman. Ji vê jî zêdetir, bawermendan ev çar xîmên olî ku Ayet, Hedîs, Îcma û Qiyas in, wan ev herduyên dawî li gor vîn û daxwaza xwe dane jiyandin. Çi tiştê ku ji wan re lazim bûye, li wê gorê ”fetwa” dîtine, dibînin û ji aliyê olî ve rewa dihesibînin. Pirs 10: Perwerde demeke dirêj jî dibe navendeke şer di nav kilîsê, şah û melekan de, di nav deshelatdariya cîhana oldar û dinyayî de jî. Di destpêkê de mafê ders û dersdariyê di destên dêr û mizgeftan de ye. Ku ev bi aliyekî xwe jî dibe duberekî û nakokiya di nav hînbûn û hîndekariya oldarane û sekûler de jî. Çend gotin di vê derbarê de jî wê ne bêcîh û ne bêkêr bin, ji awura serwextiyeke baştir ev ne pêwist e? Bersiv 10: Rast e ku perwerde bûye navenda hin şerên giran. Her wiha bûye bûjena navendên perestingehên cuda ku tîna xwe bi dehê sedsalan domandiye. Sîstema perwerdehiya dinyayê hetanî dema peşkilandina Sovyetan (1991), tê de rind eşkere dibû ku giranî li ser konevanî û çalakiyên leşkerî dimeşiya. Ew yek, bi xwe dibû nakokiyeke mezin di navbera xwendin û xwendekaran de. Di dema niha de jî, li perwerdehiya welatekî mîna Îranê bifikirin, li yekî mîna Turkiye, Erebistana Seûdî, Libya û welatekî mîna Sûriyê ku li gor vîn û daxwazên xwe yên olperestî û nijadperestiyê ne. Herweha li welatekî mîna Swêdê jî bisêwirin ku giranî li ser zanistiyê tê domandin. Eger perwerde dûrê ji konevantiya desthelatdaran bibe, wê hingê ji bo ku perwerdekar perwerdehiyeke rind pêşkêşê perwerdevanan bikin, tûşê nava şax û perrên zanistiyê dibin û bi hawayekî rasteqîne zarokan digehînin û ta ku ew ji bo pêşerojê dibin kîlera zanistiyê… Pirs 11: Dema mirov li ser dîroka xwendin û dibistanê rûpelên pirtûkên têkildar diqulpîne û dide pey şopa perwerdeyiyê, mirov dibîne ku di destpêkê de zaroyên
desthelatdaran, bi dû de hejmarek malbatên xwiya û giregiran, hê piştretir ber bi sedsalên me de ji bo her welatî mirov nikaribe bêje jî li welatên pêşketî, bêj hema herkes dixwîne û ji cîhekî û pê de xwendin û çûna dibistanê mecbûrî û oblîgatoriyane bûye. Bi gotinên din, di sedsala me de perwerde, bûye mafekî giştî ji bo giş kategorî û beşên civakê. Ev maf îro li welatên pêşketî û lê yên mayî bi çi nisbetê tê cîh, çendî dikeve jiyan û pratîkê, çendî cêbecê dibe? Bersiv11: Tiştê ku ji vê Pirsê tê zanîn, çewabûna xwendin û perwerdehiya di navbera welatên pêşketî û lipaşmayî de ye: Li welatên pêşketî û demokrat, dê û bavên xelkê dewlet bi xwe ye. Dewletê hemû berPirsyariya hemwelatiyan, daye ser xwe; ji dayîkbûnê heta çûna gorê, hemû pêdivîyên hemwelatiyan ji dewletê têne xwestin. Helbet dewlet jî hin zagon û pêdiviyên xwe bi xelkê daye pejirandin. Mesela li Swêdê xwendin heta heşt salan mecbûrî ye. Lê xwedîkirina hemwelatiyên bê kar, barê ser stuyê dewletê ye. Dewlet mecbûr e yan kar bide hemwelatiyên xwe yan jî hemwelatiyan xwedî bike û her meh pere bide wan. Lê ev hawe li welatên dinyaya duyem li ya sêyem ne wisan e. Li welatên wisa, dê û bav perwerdehiya zarokên xwe didin kirin û hemû lêçûya wan jî ji kîsê xwe dikin. Pirs 12: Aliyekî din, merkezîbûn û sentiralîzebûna perwerdeyiyê ye. Perwerde di nav sedsal û hezarsalan de merkezî dibe, li cîhekî li ser asta helî jor xwe bi rê dixe, roj tê dibe xwediyê wezaret û burokrasiyeke xweser. Di vê qonaxê de giş sîstemê perwerdeyiyê ji meqamekî, ji destekî, bi heman pirtûkên dersê û bi heman şemaya xwendinê têne birêvebirin. Perwerde bişax û per dibe. Rola vê merkezîbûnê ji awura avakirina nasname û hişmendiyeke hevbeş, kolektîv û neteweyî û li aliyê din ji bo standardîzekirina ziman? Bersiv 12: Eger 8 hezar sal B.Z îşaretên nivîsê û 3.500 sal dîsa B.Z. jî ku nivîsa bi rêkûpêk derketibe, diyar dibe ku ev
derketin berê perwedehiyeke sentralîzekirî hebûye. Dema mirov li mêjû dinêre, mirov dibîne ku hin qiral, key, paşe, siltan, mîr û axe çendî ku zal û cewrkar bûne û zalîtî pir kirine jî, lê giringiyeke mezin jî dane perwerdeyiyê. Li dinyayê çi desthelatî dibe bila bibe, eger ew ne bi xwendin û perwerdeyiyê gihabûbin, nikarin deshelatiya xwe bidin domandin. Çewa zarokek di serê pêşî de fêrî bilêvkirina tîpan, piştre bêje, hevok û normal kare nivîsekê bixwîne, perwerde jî li gor dem û dewran xwe di nava xelkê de dinirxîne û payeyeke bala bo xwe diafirîne. Birêvebirina perwerdeyiyê jî, li gor pêdiviya civakan, şax û perên xwe berfireh dike. Ew firehbûn didome û her berepêş diçe, heta ku digîje asteke wisa ku êdî kesê/a perwerdedîtî bivê-nevê, li koka xwe vedigere û lêkolîn dike ka ew çi ye, azbat û famîla wî/wê çi kes bûne, axa bav û bapîran kur bûye û gwd. derdixîne holê. Bi kurtî ger bibêjim, bi perwerdeyiyê zanîn û zanit derdikevin holê. Bi zanistiyê, xwemecbûrdîtina xizmeta xelk û ya warê xwe dibîne. Di xizmetê de jî, hevkarî û yarmetî çêdibe. Dema xizmet pêşkêşê xelkê dibe, jiyaneke hêsan û aramî derdikevin holê. Xelkê ku di nava jiyaneke aram de dijî, pir bi hêsanî dikare çare ji gelşan re bibîne. Wê hingê di nava xelkê de heskirin, êminatî û biratî dibe wek kultur û ji bav digîje zarokan, herwisa bi sedê salan û bi hezarê salan didomîne... Pirs 13: Dema mirov li ser dîroka xwendin û dibistanê rûpelên pirtûkên têkildar diqulpîne û dide pey şopa perwerdeyiyê, mirov dibîne ku di destpêkê de zarwên desthelatdaran, bi dû de hejmarek malbatên xwiya û giregiran, hê piştretir ber bi sedsalên me de ji bo her welatî mirov nikaribe bêje jî li welatên pêşketî, bêj hema herkes dixwîne û ji cîhekî û pêde xwendin û çûna dibistanê mecbûrî û oblîgatoriyane bûye. Bi gotinên din, di sedsala me de perwerde, bûye mafekî giştî ji bo giş kategorî û beşên civakê. Ev maf îro li welatên pêşketî û lê yên mayî bi çi nisbetê tê cîh, çendî dikeve jiyan û pratîkê, çendî cêbecê dibe? Bersiv 13: Eger em bêjin li welatekî mafê perwedeyê heye
tiştek e, lê ew maf tê cîbicîkirin tiştekî din e. Hema bêje li piraniya welatan, di serê pêşî de zarokên malbatên xanedan, yên kesên dewlemend û desthelat dixwînin. Eger em bêjin li welatekî mîna Tirkiyê, çendî ku wek fermî mafê her kesî heye ku bixwîne, lê derfeta her kesî tune ew xwendina ku divê bixwîne. Mesela, zarokên malbatên xwedîderfet hêj dibistan dixwînin fêrî zimanekî biyanî dibin. Lê zarokên malbatên bêderfet, lîse diqedînin jî, fêrî zimanekî biyanî nabin. Erê rast e ku perwerde di sedsala me de bûye mafekî giştî ji bo tevek çîn û beşên civakan. Lê belê ev maf îro li welatên pêşketî, kêm-zêde rewaca xwe dibîne. Lê li welatekî paşdemayî, perwerdeya rasteqîne tenê ji bo çîna serdest bi cih dibe, ji bo çîna bindest û kêmketî, di pratîkê de nayê bicihanîn. Mînakên vê yekê pir in, mesela: Li bajarên Kurdistanê zanîngeh ava dibin, lê mamoste nînin. Nexweşxane çêdibin, bizişk û makîneyên tedawiyê nînin û hwd... Tiştê herî girîng ev e ku hema bêje perwerde pêşkêşê hemû çînan dibe, lê ew zaroka ku rind neyê xwedîkirin, di perwerdeyiyê de serkeftî nabe. Ew zaroka ku her sibe şorbe û pîvaz dixwo, nikare bi yê ku her sibe şîr, mast, hingiv, penîr û sicoqan dixwe re di perwerdeyiyê de serkeftî bibe. Pirs 14: Em ji azmûn û tecrûbeya cîhanê, tecrûbeya welatên pêşketî û hinekî jî dîrokî ketin rê. Em bên ser perwerdekariya li welatê xwe, perwerdekariya li Kurdistan. Lêkolîner û dîroknasên biyanî, kesayetiyên mîna Bazil Nikîtîn di lêkolîn û xebatên xwe de behsa medreseyên li Kurdistanê dikin, heta ji bo van medreseyan hejmarek wek hejmara 75 an jî tê dayîn. Ev medrese û xwendegeh bi giranî oldarane bûn. Perwerdeya di vê çarçewê de dihate dayin bi çi nisbetê bû, ji awura coxrafîk çendî fireh bû, bi giranî li kîjan bajarên Kurdistanê bûn û heger mirov ji awura kategoriyiên civakî, bigre dest çendî netewegîr bûn û ji gel re çendî dibûn ma? Bersiv 14: Rast e ku gelek lêkolîner/vekolîner û dîroknasên biyanî, rojhilatnas û kurdnas li ser saziya Medreseya Kurdî
rawestiyane, li serê lêkolîn kirine û rastiya navroka wê derêxistine pêşberê zana û zanistiyê jî, lê mixabin rastî û naveroka wê rind dernexistine holê. Herweha ew saziya Medreseya Kurdî çendî tê gotin ku bi giranî oldarane bûye, lê ji ol û oldartiyê zêdetir, perwerdehîya wê ji destpêkê heta qedandinê di çar pêngavan re derbas dibû. Yek wek dibistan bûye, ya din wek mekteba navendî bûye, ya sisiyan wek xwendina lîseyê bûye, ya çaran jî wek zanîngeh bûye. Kesê pirtûka CAMÎyê digedand, herwekî lîse qedandibe dikaribû meletiya normal bikira. Lê esasê wê, qedandina beşa piştî pirtûka CAMÎyê bûye ku ew jî zanîngeh bû. Perwerdeya ku di Medreseya Kurdî de dihate kirin, ji oldartiyê zêdetir, ji felsefeya Grekiyan bigir hetanî beşa Dîrok û Tendurustî û Hiqûqnasî jî tê de hebûne. Ji awura coxrafiyayê ve firehbûna Medreseya Kurdî, eger em ji Peymana Qesra Şêrînê û bi vir ve bibêjin, ji Erzeromê bigir heta Dêrezorê, ji Meletî û Xamirpêtê (Elezîz) bigir heta Wan û Bazîdê, Mûş, Bedlîs, Sêrt, Palo, li çend deverên Herêma Botanê, li Behdînan, herêma Soran, li Mêrdîn û Amedê gelek medreseyên cuda yên navdar hebûne. Ha Pirsa ku ew sazî çendî netewegir, kurdperwer, ji gel re çendî dibûn mal yanena jî, li ber çavan diyar e ku hemî problem û gelşên Kurdan ji aliyê wê saziyê ve dihate çareserkirin. Ev ziman û çanda dewlemend, bermayên wê saziyê ne ku heta niha, em nivşên li jiyanê jî, xwe pê diparêzin. Di van 20-30 salên dawîn de ewqas berhemên kurdî ku derketine holê jî, bi piranî berê wê saziyê ne. Ya girîngtir ev e ku di serê Sedsala Hijdehan de ew vîn û daxwaza kurdan a nijadî û ewqas şoreşên Kurdan û piraniya serok û serokatiya wan, şagirdên wê saziyê bûne. Pirs 15: Tiştê herî balkêş ev e ku her kes hema dibêje ”Medreseya Kurdî” ango warê ol û ayîna îslamî dihesibîne, lê kes behsa Medreseya Kurdî ya Êzîdiyatiyê, ya Kakeyîtiyê nake. Ew perwerdehiya Kurdên van herdu olan jî, Medreseyên Kurdî bûne û perwerdeya Kurdan bûye?
Bersiv15: Lê ez bi dilovanî dibêjim, ew sîstema ku Neteweyê Kurd di medreseyên xwe de bi kar aniye, di medreseyên Ereb, Faris û yên Tirkan de nebûye. Tiştê giringtirîn ev e ku piraniya nivîskarên wan pirtûkên ku di Medreseya Kurdî de dihatin xwendin, Kurd bûne. Kes li ser vê yekê nasêwire û nabêje çima jî. Pirs 16: Perwerdeya li medresan stratejî û siyaseteke çawa dikudand. Mebest perwerdekirin û gihandina hejmarek mele û seyda bû ku wacibên olî bînin cîh, wek limêjkirina li pêşiya xelkê, serwextkirina pêwist li ser prensîp û eqîdeyên îslam û îmanê, cîhana piştî mirinê, xwendina xutbe û mewlûdan û hwd. yan roleke wê ya perwerdakariya giştî jî hebû. Heger erê çawa? Bersiv 16: Di pêvajoyê de li gor dem û dewran, rewşa jiyana Medreseya Kurdî jî hatiye guhertin. Dema ku Medrese bi desthelatiya kurdî hatiye meşandin, dilqa wê jî ji bo perwerdehiya giştî bûye û tê de gelek şaxên zanistiyê hatine xwendin. Mînakên vê jî pir hene, mesela Smayîl Cizîr (1136-1206) di Medreseya Kurdî de projeya robot û computera ku îro ji bo jiyana mirovan bûye karê rojane çêkiriye. Gelek kesên ku wek rêberên siyayê mora xwe li dîrokê dane, berhemê wê Medreseyê bûne. Lê ji nîvê Sedsala Nozdehan û bi vir ve, her ku çûye Medreseya Kurdê berepêş dehfandine ta ku di vê Sedsala Bîstî de wê xistine sawiyeke wisa kêm ku tenê kesên wek seyda, mele û feqî hatine gihandin da demanên xelkê yên olî bi cih bînin. Pirs 17: Pirsên me li ser ders û dersdariyê ne. Wê kêmasî û neheqiyeke mezin be heger em pêşeng û bavê perwerdeya bi kurdî, perwerdeya neteweyî û olî Ehmedê Xanî û bi taybetî berhema wî ya bi navê Nûbara Biçûkan û Eqîda Îmanê jî bibîr neyînin û girêdayê vî aliyê Xanî, dîtinên we mamoste û perwerdekarên salan negrin. Xanî di berhema ewil de li ser destkewt û qezencên fêrbûn û hînbûnê, durustî û pakiyê, erkên mamosteyan, kontirola li ser xwe û xwegirtinê, têkoşîn û liberxwedanê, yekirina zanebûn û pratîkê û gelek
dabaş û meselyên din şîretan dike. Dîtin û şîroveyên we? Bersiv 17: Eşkere ye ku bê ders û xwendin, kes nagehîje şaxên zanistiyê. Devera ku zanist lê nebe jî, xelk kor e û hertim amade ye ku bibe xurê hovan. Lê nemir Ehmedê Xanî ji bilî ku ferhenga xwe bi navê NÛBIHAR nivîsiye, wî li Bazîdê medrese jî avakiriye û tê de ders daye zarokên Kurdan û ew perwerde kirine. Evkarê han jî, dilovaniya rewşenbîriyê ye. Rewşenbîrên dilovan hertim di xema xelkê xwe de ne û daîm li derfet û delîveyan digerin ku nivşên nû bi xwendin rabin. Ji ber ku pêşeroja welêt barê ser milê wan e, çewa ku nemir Xanî jî gotiye ”Umîda me ji tifalan…” Li dinyayê şerê herî dijwar ev e ku bi nezanînê re tê kirin. Dema xelkek zana bibe, zû dikare gelşên xwe çareser bike. Lê eger ew xelk nezan be, dengê kesî naçe kesî. Pirs 18: Em ber bi sedsala piştretir de bên. Lêkolînerê berhemdar, Rohat Alakom di hinek berhem û meqaleyên xwe de li ser Perwerdeya li Kurdistanê (Rohat Alakom, Kurdistanda Egitim Sureçlerî. Dilan yayinlari Ikinci baski, Mayis 1992) behsa Ermeniyekî bi navê Tigranyan dike. Ev ciwamêr salên 1850 li Amed û li Bedlîsê dersên zimanê kurdî dide. Piştre ber bi Serhedê de coxrafya dersdariya xwe fireh dike. Belê Şerê di nav Osmanî û Rûsan de dibe asteng li pêşiya vê projeyê û nahêle têkeve jiyanê. Hûn çi dibêjin, di derbareya vî kesî û salên dersdariya wî de, li ba we agehdariyeke serwextiya me mestir û kûrtir bike heye? Bersiv 18: Ez bi vê mesela Tigranyanê Ermenî nehesiyame ku di 1850 de dersa bi zimanê kurdî daye zarokên Kurdan. Ez vê yekê zêde bawer jî nakim, ji ber van sedeman: Di wê demê de Amed jî û Bedlîs jî navenda perwerdehiya bi zimanê kurdî bûne. Mesela Şêx Fethullah Werqanisî û gelek navdarên din berhemê wê demê ne. Eger Tigranyanê Ermenî dersa kurdî dabe jî, bi gumana mezin daye Ermeniyan û di dêran de kiriye. Yan jî eger dabe Kurdan jî, bi gumana mezin derseke wisan bûye ku ew şaxê zanistiyê li Kurdistanê nebûye. Wek
mînak: Di Şoreşa Neteweyê Kurd a bi serokatiya Berzaniyê mezin ya Salên Şêstî de, keşeyekî di taktîk û bikaranîna hin çekên nûjen de ders daye pêşmergeyên Kurd. Lê eva yê Ermenî jî dibe ku karekî wisan be. Pirs 19: Ber bi dawiya salên 1800 î û bi taybetî bi qonaxa amadekariyên ji bo rojnameya yekem bi navê Kurdistan û ber sedsala me de, Kurdistan dikeve qonaxeke berhemdar. Împeretoriya Osmanî diheje zerzilî ye, Avahiya kevnare, emirmende û li pey zeman, kevir bi kevir, rêz bi rêz tê xwarê, li vir û li dera han xelk û gelên di bin destên Osmaniyan de serbixwe dibin û ev li Kurdistan jî bandêra xwe dike . Pêşî di nav kurdên li Stenbolê de û piştre li hejmarek bajarên Kurdistanê komele ava dibin, organ, weşan û çapemeniya wan dikeve jiyanê. Rêvebirên kovar û komelan li ser perwerdekirina bi zimanê kurdî û hînkirina zarokan dîtinên xwe dibêjin, pêşniyaz û projeyên xwe pêşkêş dikin. Di vê derbarê de û girêdayê vê qonaxê, bi taybetî çend dehsalên berî avabûna Komara Tirkiye dîtinên we? Bersiv 19: Rast ku Împeratoriya Osmanî dirûxiya û kurdên xweneda li paytexta Siltantiyê ketibûn nava hewldanekê; pêşî di nav kurdên li Stenbolê de û piştre li hin bajarên Kurdistanê komele û sazî ava bûne, weşan û çapemeniya wan ketiye jiyanê, zêdetir jî li ser perwerdekirina bi zimanê kurdî û hînkirina zarokan rawestiyane. Yek ji wan rewşenbîrên zîrek jî Mele Seîdê Kurdî bûye ku bi taybetî xwestiye ku zanîngehek li Wanê û şaxên wê li bajarên din ên Kurdistanê bêtin vekirn. Heta ku wî daxuyaniyek jî bi zaravayê kurmanvî belav kiriye. Şoreşa 1925an û hetanî 1938 ku ya Dêrsimê jî hatiye rûxandin, berê wan çalakiyan bûne. Ev babet gelekî fireh û dirêj e, lê baweriya min ev: ”Di wê demê de çendî ku gelek zana û bîrewerên Kurd hebûne jî, lê xelkê Kurd hêj di xewê de bûye. Ji ber hindê ew negihane wê armanca ku wan dixwest.