Ev lêkolîn li ser wan xebatan e ku derheqê jiyan, berhem û bîrûbaweriyên Ahmedê Xanî de hatine kirin. Lêkolîn xebatên ji destpêkê heta sala 1995-ê (pîrozbayî û bibîrqanînên bi minasebeta 300 saliya ronahîdîtina Mem û Zînê) digre nav xwe. Ev nivîsar cara yekê di kitêba min de ya bi nave Ahmedê Xanî, jiyan, berhem û bîr û baweriyên wî, Mûrad Ciwan, Doz, 1997, Istanbul de hat weşandin.

***

Heke meriv li gor milletên cîhanê û xebatên wan ên li ser nivîskar û navdarên wan bifikire, xebatên li ser Ahmedê Xanî gellek hindik in. Lê heke em li gor xebatên xwe yên li ser nivîskarên xwe bifikirin, Ahmedê Xanî cardin ew kes e ku li ser wî, bîr û baweriyên wî û berhemên wî ji herkesî pirtir hatiye rawestandin.

Lê her çendîn kitêb û meqaleyên ku behsa wî û eserên wî kiribin ne hindik bin jî, lêkolînên ciddî yên ku li serê hatibin kirin ji hejmarên pêçîkên du destan nabihurun.

Cara pêşîn sala 1730-ê Ahmet Faik Mem û Zîna Ahmedê Xanî wergerand ser zimanê tirkî û ev werger di 1969-ê de li Tirkiyê hat çapkirin¹.

Di sala 1858 -ê de Aleksandre Jaba hin beşên Mem û Zînê kirin fransî û ev, di cildê 3-yê ê kovara Mèlanges Asiatiques de(r. 242-255) li St. Petersbourgê hatin weşandin². Di 1859-ê de Peter Lerch di kovarekê de behsa vê wergera A. Jabayî kir, agahdarî di heqê xebatên wî yên vî warî de da xwendevanên xwe³. Li ser Ahmedê Xanî cara pêşîn em di kitêba Alexandre Jaba(1801-1894) de rastî hin agahiyan tên ku navê wê kitêbê Recueil de notices et rêcits kourdes, servant ì la connaissance de la langue, de la littèrature et des tribus du Kurdistan (1860, St. Petersburg) e. Ev agahdarî ji nav wan notan hatine girtin ku Alexandre Jabayî di wextê xwe de li Erzurumê ji Mela Mehmûdê Bayezîdî û hin kesên din stendibûn⁴ û şandibûn ji bo Akademiya Zanistan a çariyê a li St. Petersbourgê Piştî ku Alexandre Jaba vegeriya Rûsyayê hin ji wan tekstên li Kurdistanê berhevkirî di kitêba li jorê binavkirî de berhev kirin û kitêb sala 1860-ê ji alî Akademiya Zanistan a Çariyê ve hat çapkirin.

Ew kurte agahiya Mela Mehmûdê Bayezîdî wiha ye: “Şairê pêncê jî Ehmedê Xanî ye, eslê wî jî ji taîfeya Hekariyan ji `eşîreta Xaniyan e, bi xwe hatiye Bazîdê. Di tarîxa hezarî da tewetun kiriye. Di zimanê kurmancî de Mem û Zîn nav kitêbek aşiq û maşûqan gotiye û kitêbek luxatê jî bi kurmancî û erebî gotiye, navê [kitêbê] Nûbihar e û zarokê di Kurdistanê hemû piştî Qur‟anê dixûnin û zehf jî xezaliyat û eş‟aran û beyt bi zimanê kurmancî gotiye û di zimanê erebî û farisî û tirkî jî disan xezeliyat û eş‟aran û ebyat zehf gotiye û di ulûmê funûnan jî qewî mahir û sahib îrfan e û ji şuerayêd Kurdistanê hemuyan jî meşhûr û faîq e, belkî ji hemû şueran meqbûl û memduh e û di hezar û şest û sê jî merhûm bûye û di nêv Bazîdê da mizgevtek jî bi navê xwe bînakiriye û bi xwe jî li kenarê mixgevtê medfûn e. We Ellahu‟l alem.”

Aleksandre Jaba[^5] bi xwe jî û piştre, Peter Lerch[^6] û Martin Hartmann[^7] gellek bi kurtî be jî cih daye jiyana Ahmedê Xanî û Mem û Zîna wî. Lê ew agadariyên ku wan li ser jiyana wî dane, yên A. Jabayî ne û ji alî tarîxê ve şaşîtiyên wan hene.

Di sala 1894-ê de Yûsuf Zîyaeddîn Paşa el-Xalidî, di dawiya ferhenga xwe de, ya ku navê wê El Hedîye’l Hemîdîyye fî el-luxe’l kurdîyye ye, cih daye hin tekstên piçûk ên kurdî û şiîrên hin şairên kurd, pişt re maneyên wan bi erebî diyar kirine.

Di nav van helbestan de Nûbara Biçûkan û Eqîda Îmanê ya Ahmedê Xanî jî hatine çapkirin. Piştî Nûbara Ahmedê Xanî Yûsuf Ziyaeddîn Paşa di beşa Xanî de cih dane sê şiîrên din jî ku yek jê navê wê “Fî Beyanî Erkan-l Îslam” e, ya duduyan navê wê “Fî Beyanî-l Îman ” e. Ya sisiyan nav lê nehatiye danîn nîvê wê kurmancî û nîvê wê erebî ye[^8]. Şiîra sisiyan a erebî û kurmancî ne ya Xanî, lê ya Melayê Cizîrî ye. Di şiîra duduyan de jî şika min heye. Îhtîmal e ku ji du şiîran jî pêk hatibe. Nîvî ya Ahmedê Xanî, nîvî ya Melayê Cizîrî be. Me ev herdu şiîr heta niha ji bilî vê kitêbê, di tu cihên dî de nedîtine û kesê jî behsa wan nekiriye. Bes nîvê pêşîn ê şiîra duduyan; beşa ku ez dibêjim ya Ahmedê Xanî ye, di berhevoka A. von Le Coq a bi navê Kudische Texte de jî heye, nîvê dawiyê û heta beytek ji dawiya nîvê pêşîn jî di vir de cîh negirtiye. Di (kitêba Ahmedê Xanî, jiyan, berhem û bîr û baweriyên wî, Mûrad Ciwan, Doz, 1997, Istanbul de) di beşa şiîrên Ahmedê Xanî de me cîh daye van her du şiîran û em berfirehtir li ser wan rawestiyane. Piştî wê, Mîqdad Mîthet Bedirxanî di hejmara 2-yê (14 Zulhîcce 1315 - 6-ê gulana 1898-ê) a rojnama Kurdistan de ku li Qahîrê derdixist, dest bi weşana Mem û Zîn a Ahmedê Xanî kir.

Di pêşiya Mem û Zîn ê de Mîqdet Mîthet Bedirxanî pêşgotinek kurt nivîsîbû ku bi vî awayî ye:

"Rehma Xwedê lê be, Xwedê gunehê wî bixefirîne, sala hezar û sed û pêncê de, Cizîrê Ehmedê Xanî kitêbek menzûm nivîsîye; navê wê kitêbê kiriye -Mem û Zîn-. Ev kitêb hemî beyt û şê‟r in; eşkare hîkata eşqa du ciwana ye, batin gelek meqsed û hîsse û hîkmet jê tên fehmkirin. Loma divê mirov bi dîqet bixwînitin. Her cerîdekê de ez ê ji wê kitêbê hinê binivîsim, heta xilas bibe.

Ew kitêb berî du sed û deh sala hatiye nivîsandin, hin derê wê heşifîne, nayên xwendin, înşellah ez ê bikarim bi xwe temam bikim. Hekî ji vê kitêbê destê yekî de hebitin, ez hêvî dikim ji min ra rêket, da ez ya li destê xwe de rast bikim; paşê ez ê dîsa kitêba wî jê re rêkim. Niyeta min, ez ê wê kitêbê tebi‟ jî bikim. Heçiyê vê, bila niho ve ji min re binivîse.

Ehmedê Xanî, rehmetullahî eleyhî, li wê kitêbê de ewil dike. Min ev kitêb carna hin ulemayên tirk û ereba re xwendiye û tercume kiriye, hemîya jî gotiye ku "vê rê de ji vê kitêbê çêtir me nedîtiye."[^9]

Di 1903-ê de A. von Le Coq bi navê Kurdische Texte kitêbek daye çapkirin ku ji çîrok û metelokên bi kurmancî û zazakî (dimilî, kirdkî, kirmanckî) û şiîrên hin şairên kurd pêk tên. Di nava van tekstan de Nûbara Biçûkan, Eqîda Îmanê ya menzûm û Eqîdeya Îslamê ya menzûm û ya nesir a Ahmedê Xanî jî cih digrin. Ev her çend berhem ji ber destnivîsarên Mela Muhemmedê kurê Mela Ahmedê Wanî hatine wergirtin ku wî bi xwe ev di meha Zîlqa‟deya 1305- ê(1887) de nivîsîne[^10].

Mem û Zîn cara duduyan di sala 1906-ê de ji bal Abdulaziz Halis Çıkıntaş(1867-1937)[^11] ve hat wergerandin ser zimanê tirkî, lê mixabin ku ev bi tu awayî wekî kitêb nehat çapkirin. Şevket Baysanoğlu di 1960-ê de nivîsiye ku nusxeyeka destnivîsa wê, li nik keça wî Meliha Xanimê ye. Nivîskarî, her wiha pêşgotinek jî ji vê wergerê re nivîsiye ku tê de wiha gotiye: "Mem û Zîn, ku fîdanên nûgîhayî yên gulîstana Kurdistanê, mîsala berbiçav a Mecnûn û Leylaya newala derd û belayan in". Ev wergera Mem û Zînê 131 rûpel e[^12].

Wergereka din a Mem û Zîn ê bo ser zimanê tirkî ji alî Sırrı Numan Bilge hatiye kirin.. Ev sala 1957-ê di hejmarên 124 û 125-ê ên kovara Bilgi de wekî 57 beyt hat weşandin ku ev kovar organa resmî ya Türkiye Muallimler Birliği(Yekîtiya Mamosteyên Tirkiyê) bû 13. Mem û Zîn ji bal memûrê telgrafa Sîlvanê (Farqînê) Zülfikar Fethi jî bi awayekî menzûm hatiye wergerandin ser zimanê tirkî, lê pişt re, wî gotiye ku ev ji ‟ewraqê muzirr‟ e û ji tirsa xwe ew şewitandiye[^14].

Di hejmara 3-yê a Rojî Kurd de M. Salih Bedirxanî meqaleyek bi navê "Berî Şîrî Qelem" nivîsiye, li dawiya meqalê jî nivîsîye.

"Qesîda Hezretî Şêx Ahmedê Xanî" û perçeyek ji Mem û Zîn a Ahmedê Xanî di dawiya meqala xwe de daye çapkirin[^15]. Her di wê jimarê de M[odanî?] X[elîl?] jî bi navê "Bextreşî û Mehrûmiya kurdan" meqaleyek nivîsiye û wî jî parçeyek ji Mem û Zîn a Ahmedê Xanî di dawiya meqala xwe de daye weşandin.[^16] Heta em tên sala 1919-ê kurdiya Mem û Zîn a Ahmedê Xanî (çend beşên wê yên ku di rojnameya Kurdistan de hatine weşandin ne tê de) bi metbeê peyda nebûye, her ji dema Ahmedê Xanî û heta 1919-ê, bi destxetî li nav mela, feqî û xwendayên din ên Kurdistanê belav bûye. Lê cara pêşîn bi tevayî wekî kitêbekê ji alî komeleya kurdan a bi navê "Kürd Tamim-i Maarif ve Neşrîyat Cemiyetî (Komeleya Belavkirina Zanînê û Weşanan ya kurdan) bi tîpên erebî hatiye çapkirin. Hemze Begê Muksî pêşgotinek ji vê çapê re nivîsîye ku tê de behsa wê yekê dike ku ziman û edebiyat ji bo milletan çend girîng in. Ew pişt re di vê çarçewê de rûmeta Mem û Zîn ê û mezinayiya Ahmedê Xanî tîne zimên. Agahiyên ku li ser jiyana Ahmedê Xanî di vê pêşgotinê de tên dayin, ew in ku Ahmedê Xanî bi xwe di Mem û Zînê de diyar kirine.[^17] Bi minasebeta çapbûna Mem û Zîn ê, Memduh Selîm Beg di hejmara 16-ê a kovara Jîn ê de pîroznameyekê dinivîse û qîmeteke bilind dide Mem û Zîn ê, wê dike îsbata hebûna zimanê kurdî di derceyeka bilind de.[^18] Esas Hemze Begê Muksî ji hejmara 1-ê heta ya 20-ê serkarî û berpirsiyariya kovara Jîn ê jî kiriye. Piştî wî, berpirsiyariya kovarê û pişt re ya rojnama Jîn ê ketiye ser milê Memduh Selîm Begî[^19].

Eqîda Îmanê ya Ahmedê Xanî, piştî ku di ferhenga Yûsuf Ziyaeddîn Paşa de û di kitêba A. Le Coq a bi navê Kurdische Texte (1903) de, bi hin berhemên din re çap bû, vê carê sala 1919-ê li Îstanbûlê bi serê xwe wek broşurekê hat weşandin.[^20]

Sala 1925-ê Pîremerd(Hacî Tewfîqê Silêmaniyeyî) piyeseka Mem û Zîn ê bi soranî ji ber Mem û Zîn a Ahmedê Xanî hazir kir û ev, bi navê Serguzuştey Mem û Zîn li Silêmaniyê di nav weşanên Jîn ê de hat çapkirin.

Eser ji 24 rûpelan pêk tê[^21].

Mamosta Alaeddîn Seccadî dinivîse ku "di El Qediyye‟l-kurdiyye de Bileç Şêrko dibêje: „Şêx Ahmed destana Mem û Zînê di 1591-ê de daniye û di sala 1652-ê de miriye‟. Di Muhît el Mearîfî Îslamiyye de tê gotin ku [Ahmedê Xanî]di navbera 1000 û 1063- yê hîcrî de jiyaye.

Emîn Zekî Beg jî di Tarîxî Kurd û Kurdistan û Meşahîr’l Ekrad de her bi pê van tarîxan dikeve. Her wiha ji rojhilatnasên wekî A. von Le Coq, Oskar Mann, Hugo Makas û Roger Lescot her yekî ji wan tiştek gotiye, hemûyan jî bi texmîn dane navê. Ne dûr e ku di vê babetê de lêkolîneka ilmî ya bi tevayî nehatiye kirin, loma jî hemû jî ji hev dûr in, hevdu nagirin."[^22]

Rohat Alakom di lêkolîneka xwe de dinivîse ku di serê sedsala me de cara pêşîn Mem û Zîn ji bal Rojhilatnas Orbelli (1887-1961) ve ji nuh ve hate keşifkirin. Çimkî vî akademîsyenê bi nav û deng heyraniya xwe ya li hemberê vê destanê misêwa aniye ser zimên û bi vî awayî di nav aliman de meraqek peyda kiriye. Orbellî cara pêşîn gava di sala 1911-ê de li nehiya Muksê a qeza Gevaşa bi ser Wanê ve hin lêgerîn dikirin hay ji destana Mem û Zîn ê bû û hin xebatên berhevkirinê kirin.

Piştî mirina Orbelli bi gellekî, lêkolîna wî ya bi navê Li Muksê Jiyan û Folklor sala 1982-yê hat weşandin ku tê de hin tesbît hene. Bi taybetî mesela tebdîlê qiyafetkirina kur û keçan di şahî û ahengan de gellekî bala wî kişandiye. Ew, di xebatên xwe yên din de jî li ser aliyên cuda yên Mem û Zîn ê rawestiyaye, balê dikşîne ser wekheviyên navbera destana Mem û Zînê û evîndariya li Ewrûpayê naskirî ya bi navê Trîstan û Îsolde. Alakom dinibîse: “Em ji maqala J. Mûsaelyan a bi navê „Akademik Yusuf Orbelli û Edebiyata Klasik a kurd‟ hîn dibin ku Orbelli dixwest Mem û Zîn ê wekî kitêbeka bêrîkan çap bike û bigihîne hemû kurdan. Rudenko teleba wî bû, wî ew teşwîq kir ku li ser Mem û Zîn ê teza xwe ya doktorayê bide” 23.

Di sala 1942-yê de, Roger Lescot kitêba xwe ya bi navê Textes Kurdes weşand. Di cildê duduyan de di beşê Memê Alan de pêşnivîsarek ji bal wî ve hatiye nivîsandin ku li gel tiştên din ew li ser ferqa navbera Memê Alan a folklorî û Mem û Zîn a edebî ya Ahmedê Xanî jî radiweste[^24].

Elaeddîn Seccadî di Mêjûyî Edebî kurdî de dinivîse ku çapa duduyan a Mem û Zîn ê di sala 1947-ê de li Helebê li ser hîsabê Beşîr Şêx Hesen Haşîmî li çapxaneya Aras hatiye çapkirin[^25]. Li ser vê yekê M. Emîn Bozarslan jî dinivîse ku "çapa Stanbolê ya 1919- ê, di sala 1947-ê da li Helebê, di çapxana Aras da jî hatiye ducarkirin; wisa tê zanîn ku klîşa çapa Stenbolê wek ayînek hatiye girtin û li Helebê eynî wek çapa Stenbolê hatîye çapkirin"[^26].

Celadet Alî Bedirxan di hejmara 33-ê a Hawar ê de, bi navê "Klasîkên Me" maqaleyek nivîsîye ku bi piranî agahiyên wê ji kitêba Alexandre Jabayî ne ku li ser hin şairên kurd hatine nivîsîn. Di wir de agahiyên A. Jabayî yên li ser Ahmedê Xanî jî hene ku Celadet Alî Bedirxanî wekî çavkaniya van agahiyan navê "Melayê Jaba" (dibe ku di vir de qesda Celadet Alî Bedirxanî ew mela be ku yê agahdarî dabe Jabayî û ev jî Mela Mehmûd Bayezîdî ye) jî dayê.[^27] Celadet Alî Bedirxan, di vê maqala xwe de behsa çapa Hemzeyê Muksî jî dike û tarîxa hicrî ya jidayîkbûyina Ahmedê Xanî jî ji beyta wî rast dide, lê bi hesabekî şaş dinivîse ku Ahmedê Xanî beriya niha bi sêsed û neh salan rabûye. Yê ku rûmeteka bilind daye Ahmedê Xanî yek jê jî Celadet Alî Bedirxan e ku Mem û Zîn a wî bi navê "kitêba milletê me" binav kiriye. Celadet Alî Bedirxan, di hejmara 45-ê a Hawarê de ya ku di hezîrana 1942-yê de derketiye, beş bi beş dest bi weşandina Mem û Zîn ê jî kiriye. Di vê jimarê de pêşnivîseka Celadet Alî Bedirxan bi xwe li ser eserê û li ser xwediyê wê Ahmedê Xanî heye. Di nivîsa xwe de, Bedirxanî cîh daye şiîra Hacî Qadirê Koyî ya ku Hacî Qadirî bi xwe li ser nusxeyeka destnivîs a Mem û Zîn ê nivîsîye,

paşê ev ji alî Mîqdad Mîthet Bedirxanî ve di hejmara 3-yê a rojnama Kurdistan ê de hatiye weşandin[^28]. Weşandina Mem û Zîn ê di Hawar ê de heta hejmara 57-ê (ku ev hejmara dawîn bû) dom kiriye. Bedirxan di vir de li ser varyanta Memê Alan jî radiweste.[^29]

Cara pêşîn agahiyên heta dereceyekê fireh, berbiçav, rast û durust, sala 1952-yê di kitêba Alaeddîn Seccadî ya bi navê Mêjûyî Edebî Kurdî de hatine weşandin. Alaeddîn Seccadî di vê berhema xwe de beşek veqetandiye ji bo jiyan û berhemên Ahmedî Xanî û bi taybetî li ser bîr û baweriyên wî yên millî rawestiyeye. Çavkaniyên zanînên Alaeddîn Seccadî, eserên berî ya wî ne. Mem û Zîn a Ahmedê Xanî ye û bi taybetî kesek e ku navê wî Mela Salih e, ku bi xwe ji xelkên Bedlîsê ye, tevî Şoreşa 1925-ê a Şêx Seîd bûye, piştî şikestina şoreşê, çûye li Iraqê li gundekî Amediyê bi cîh bûye[^30]. Gava meriv vê çîrokê û agahiyên li ser jiyana Ahmedê Xanî ji nivîsa Alaeddîn Seccadî dixwîne, pirtir qenaeta meriv diçe ser wê yekê ku ew agahiyên ku Alaeddîn Secaddî li ser jiyana Ahmedê Xanî û li ser Mem û Zîn ê nivîsîne ji devê vî melayî hatine girtin. Çimkî diyar dibe ji bilî van agahiyan Alaeddîn Seccadî bi xwe zêde li ser Mem û Zînê kûr ranewestiyaye, heta Mem û Zîn bi xwe baş nexwendiye. Di rûpelê 201-ê yê kitêba xwe de dibêje ku du keçên Mîrî hebûne bi navên Sitî û Zîn. Her wiha gava behsa hersê birayan, Tacdîn, Çeko û Arif dike; li şûna Arifî dibêje Hîfo. Eger wî Mem û Zîn baş bixwendaya wê ev şaşîtî nekira û bizanibûya ku Sitî û Zîn ne keçên Mîr in, lê xwişkên wî ne. Tevî şaşîtiyên wekî vê jî lêkolîna Alaeddîn Seccadî, nivîsara herî pêşîn a ciddî ye û yek ji wan berçavtirîn û birûmettirîn agahî ye ku heta niha di heqê Ahmedê Xanî û bîr û baweriyên wî de hatiye dayîn.

Piştî wî tu kesî agahiyeke konkret li ser jiyana Ahmedê Xanî nedaye ku di nivîsa wî bi xwe de nebe. Heta gellekan agahiyên di nivîsa wî de û gellek caran jî bi kurtkirin û herimandin girtine, di kitêb û meqalên xwe de nivîsîne û hinekan navê wî jî nedane.

Alaeddîn Seccadî piştre di kitêba xwe de ya bi navê Edebî kurdî w Lêkolînewe Le Edebî kurdî da jî li ser Ahmedê Xanî rawestiyaye. Ew di vir de Ahmedê Xanî dike pêşrewê şeqa edebiyata neteweperweriyê ya ku di sedsala 17-ê de destpê kiriye[^31].

Gîwî Mukriyanî, di sala 1954-ê de, li Hewlêrê Mem û Zîn tevî pêşgotineka xwe da weşandin. Ji bo ku Gîwî Mukriyanî, çapa Îstenbûlê a 1919-ê çapa yekê û çapa 1947-ê a Halebê ya duduyan hesab dike, ya xwe jî kiriye çapa sêyem[^32]. Her ev çapa wî, di sala 1968-ê (li gor hinekan 1967-ê[^33] ) de cara duyê dîsa li Hewlêrê hatiye weşandin.

Lê li gorî meqaleya bi navê "Çapekanî Mem û Zînî Xanî" ya ku di 1971-ê de di Rojî Kurdistan/Şemsî Kurdistan de hatiye weşandin ya balkêş ew e ku wî ji bo vê çapa xwe jî gotiye "çapa sisiyan". Li gor meqaleyê, di vê çapê de Gîwî Mukriyanî êdî çapa Îstenbûlê ya 1919-ê û ya Helebê ya 1947-ê nake bingehên çapên xwe, lê ji dêlva vê ve behsa wê yekê dike ku wî di sala 1915-ê de cara yekê li Helebê li çapxaneya Kurdistanê 1000 nusxe dane çapkirin, lê dinivîse ku wî ji bîr kiriye ku ew di çapa pêşîn a Hewlêrê de behsa vê çapê bike.

Di meqaleya "Çapekanî Mem û Zînî Xanî" de hatiye nivîsîn ku çapeka bi vî awayî qet nehatiye dîtin û ne jî hatiye bihîstin û ev agahdarî ne rast e. Her wiha ew meqale îdîa dike ku Gîwî Mukriyanî di çapa xwe ya Hewlêrê de beyteka Ahmedê Xanî jî guhertiye, li ciyê ku Ahmedê Xanî nivîsiye:

"Ecnasê milel mutî‟ û munqad

Nesla wî ereb, emîrê ekrad",

Gîwî Mukriyanî nivîsiye:

"Ecnasê milel mutî‟ û munqad

Fexrî Mîdiya, emîrê ekrad"[^34]

Muhemmed Seîd Remezan Botî, Mem û Zîn bi awayekî nesir wergerandiye ser zimanê erebî û ev werger di 1957-ê de li Şamê hatiye çapkirin[^35]. Lê mixabin, Muhemmed Seîd Remezan Botî ew qismên Mem û Zîn ê yên fikrî, millî, felsefî û tesewwufî wernegerandine, tenê beşên çîroka evîndaran wergerandine[^36]. Pişt re, ev, çend carên din jî hatiye çapkirin.

Ji wan çend kesên ku li ser Ahmedê Xanî û Mem û Zîn a wî xebatên hêja kirine yek jî mamosta Hejar Mukriyanî ye. Cara pêşîn wî Mem û Zîn bi wezin wergerandiye ser zaravayê Mukriyanî û ev, di sala 1960-ê de li Bexdayê li çapxaneya Necah hatiye çapkirin. Di vê çapê de Hesen Qizilcî û Hejarî her yekî pêşgotinek nivîsîye ku ya Qizilcî, li ser jiyana Ahmedê Xanî û giringiya Mem û Zînê ye.

Lê agahiyên ku di vî warî de ew dide pirtir xwe dispêrin yên Alaeddîn Seccadî bêyî ku navê wî bê dayîn. Mamosta Hejar pişt re careka din vegeriyaye ser xebata li ser Mem û Zînê, vê carê orîjînalê Mem û Zînê bi şîrovekirina gotinên erebî, farisî, tirkî û yên felsefî û tesewwufî amade kiriye. Bi navê "Mem û Zînî Xanî çiye?" pêşgotineka lêkolînî ya hêja jê re nivîsiye ku li vê derê behsa giringî û maneya Memû Zîn ê dike, wan fikrên Ahmedê Xanî yên di Mem û Zîn ê de diyarkirî destnîşan dike û payeberziya fikrên wî radixe ber çavan. Ji bo ku mamoste Hejar hem şair, hem jî zanayekî ilmî û dînî yê kurdan bûye ku bi erebî, farisî, tirkî û herdu lehceyên kurdî; kurmancî û soranî baş zanibûye, hem di jêrenotên xwe de ku ji bu orîjînala Mem û Zîn ê hatine amadekirin, him jî di wergera xwe ya menzûm de pir bikêrhatî bûye, şerheka gellek bi qîmet pêşkêşî xwendevanan kiriye. Ev xebata wî ya duduyan ji alî Enstîtuya Kurd li Parîsê sala 1989-ê hatiye çapkirin. Di vê çapê de berê pêşgotina Hejarî tê, pişt re orîjînala Mem û Zîn ê li gel têbiniyên wî tên. Dûvre pêşgotina Hesen Qizilcî û ya Hejarî a sala 1960- ê tê, di dawiyê de ji wergera Hejarî ya manzûm a bi ser Mukriyanî cih digre[^37].

Margareth Borisova Rudenkoyê(1926-1977) sala 1954- ê li ser Mem û Zîn ê doktoranameya xwe amade kir. Ev doktoraname bi navê "Destana Mem Û Zînê ya şairê kurdan ê sedsala 17-ê Ahmedê Xanî" ye, 131 rûpel in û hê nehatiye çapkirin[^38]. Kurdologa hêja Margareth Borisova Rudenkoyê, Mem û Zîn a Ahmedê Xanî jî bi herfên erebî û bi tercumeya wê ya rûsî amade kir, ev kitêb sala 1962-ê li Moskovayê hat çapkirin[^39]. Pêşgotineka Rudenkoyê ya lêkolînî ya bi Rûsî û yeka Prof. Qanatê kurdo ya bi kurdî jî di vê çapê de cîh digre. Rudenkoyê neh nusxeyên destnivîs ên Mem û Zînê dane berhev û tekstê orîjînal tekûztir daye çapkirin. Me bi xwe ev xebata Rudenkoyê nediye, lê tiştên ku heta niha li ser vê hatine nivîsîn ji gellek aliyan didin nîşandan ku heta îro xebata herî hêja ya ji derveyî welêt hatiye kirin ya Rudenkoyê ye. Gellek mixabin ku ev xebat heta îro jî bi rûsî maye, kurdên rûsînezan ji vê bêpar mane.

M. B. Rudenko her wiha ketiye nav destnivîs û berevokên Aleksandre Jaba ên ku li Kutubxana Lenîngradê(ku niha navê wê Kutubxana Millî ya Rûsyayê ye û li Petersbourgê ye) hatine parastin, hemû ji hev derxistine, kontrol kirine, naveroka wan tesbît kiriye û ev lêgerîn û lêkolîna xwe wekî kitêbekê amade kiriye.

Ev kitêb sala 1961-ê li Moskovayê hatiye weşandin[^40]. Di vir de reqemên arşîvên kutubxanê, nav û naverok, nivîskar, berhevkerên tekstan, tarîx û ciyê berhevkirina wan diyar in. Bi vî awayî, agahdarî li ser Mem û Zîn, Nûbar û hin şiîr û xazelên Ahmedê Xanî jî di vê kitêbê de hene.

Di hejmara 1-ê a kovara Ronakbîrî de ku di adara 1995-ê de çap bûye meqaleyeka Rudenkoyê bi soranî hatiye weşandin ku navê wê "Edebî kurdîy sedeyî hevdeyem" e. Li vê derê ne diyar e ku Rudenko ev meqale kengê nivîsiye û ew li ku derê çap bûye. Her wiha ne diyar e ku kê ew wergerandiye jî. Meqale behsa edebiyata kurdî dike ku beşekî mezin ê wê li ser Ahmedê Xanî û bîr û baweriyên wî ne. Rudenkoyê di vê meqala xwe de jî rûmeteka bilind daye Ahmedê Xanî. 41

Gellek mixabin ku di nava kurdan de hetta îro lêkolîneke ciddî û berfireh li ser xebatkareke weka Rudenkoyê nehatiye kirin û kurd wê qenc nasnakin. Ji bilî van, diyar dibe ku Rudenkoyê hin lêkolînên hêja yên din jî li ser şiîrên Ahmedê Xanî yên nav tekstên A. Jabayî kirine.

Şevket Baysanoğlu, sala 1960-ê, di kitêba xwe de ya bi navê Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları, cîh dide jiyan û xebata Abdülaziz Halis Çıkıntaşê şair ê diyarbekirî, di vê navberê de behsa wê yekê dike ku vî şairî di sala 1906-ê de Mem û Zîn a Ahmedê Xanî bi awayekî wezin wergerandiye ser zimanê tirkî. Baysanoğlu dide diyarkirin ku ev werger nehatiye çapkirin û di kitêba xwe de cîh dide muqedîma Abdülaziz Halil Çıkıntaş a ku wî ji bo wergera tirkî ya Mem û Zîn ê nivîsiye, di pey re jî cîh dide hin beytên wergera tirkî ya Mem û Zîn ê[^42]

Musa Anter, sala1962-yê, di hejmara 2-yê a rojnameya Dicle-Firatê de bi îmza "Rahşan" nivîsek li ser Ahmedê Xanî nivîsîye ku navê wê "Şêx Ehmedê Xanê" ye[^43].

Ubaydullah Ayyubiyan, di sala 1962-ê de kitêbek bi zimanê farisî amade kir ku navê wê Çirîkey Mem û Zîn: kurdî-farisî ye. Di vir de bi navê "Bar-rasî-i tahqîqî-i -çirîkeh-i Mam û Zin va shahkar-i Ahmad-i Khanî-i Mam û Zin" beşek heye ku Ayyubiyan Mem û Zîn a folklorî û ya Ahmedê Xanî hemberî hev dike[^44].

Abdal Hamid Husayni[Abdulhamîd Huseynî], sala 1963-ê meqaleyek bi navê "Ahmad-i Khanî va manzûmah-yî Mam o Zin," di nav Nashriyah-yî Danishkaadah-yî Adabiyat va -Ulûmî Însanî-yî ew Tabrizê de weşand[^45]. M. L. Chyet, rexneyeka tûj li vê meqaleyê digre û dibêje ku ferqekê naxe navbera versiyona edebî ya Ahmedê Xanî û yên devkî û pişt re îddîa dike ku yên devkî ji ber ya Ahmedê Xanî hatine girtin, lê di esasî de bi eksê wê ye[^46].

M. Emîn Bozarsalan, Mem û Zîn wergerand tirkî û ev werger sala 1968-ê li Îstenbûlê bi kurmanciyeka bi herfên latînî re hat çapkirin.

Ji bo ku qanûnên Tirkiyeyê rê nedidan, M. Emîn Bozarslanî beşên kitêbê yên li ser kurdîtiyê û bîr û baweriyên millî yên Ahmedê Xanî jê derêxistibûn û bi vî awayî ew dabû çapkirin.

Ev nusxe li ber çapa Îstanbûlê ya 1919-ê û li ber nusxeyeka destnivîs a bavê Bozarslanî hatiye amadekirin. Ev çap bi wê kêmasiya xwe li Îstenbolê cara duduyan di 1975-ê de (li ser çapa sisiyan nivîsandiye ku çapa duduyan di 1973-ê de bûye), cara sisiyan di 1990-ê de hat çapkirin[^47].

Bozarslanî, piştî van çapan jî xebata xwe ya li ser Mem û Zîn ê ranewestand. Dest pê kir bi awayekî menzûm ew wergerand ser kurdiyeka xwerû, piştre pêşgotineke lêkolînî ya dirêj a hêja bi navê "Roja ku di tarîtiyê de hilat: Ehmedê Xanî" li ser jiyana Ahmedê Xanî, bîr û baweriyên wî yên li ser kurdîtiyê û gellek warên din û li ser Mem û Zîn ê bi xwe amade kir û bi vî awayî hem orîjînalê wê hem jî kurdiya xwerû li rex hev, sala 1995- ê li Upsalayê da çapkirin. Ev çapa nuh a keda Bozarslan ji bo ku xebatên heta wê rojê yên li ser Mem û Zîn ê bi taybetî tecruba xwe ya wergera tirkî û xebata Hejar li ber çav girtiye, fêde ji wan girtiye, gellek tekûztir bûye û xebata herî pêşkeftî, berfireh û cidîtir a heta îro ye.

Lê gellekî balkêş e, ku M. Emîn Bozarslan di vê lêkolînê de hema hema qet cîh nedaye bîr û baweriyên Ahmedê Xanî yên felsefî û tesewwufî. Em dizanin ku bîr û baweriyên di vî warî de aliyên girîngtirîn ê Ahmedê Xanî ne.[^48]

Abdulreqîb Yûsuf, sala 1970-yê, li Kurdistana Îraqê bi navê Dîwana Kurmancî kitêbek da weşandin ku tê de li gel hin şiîrên şairên kevn, lêkolînek li ser rastî û tarîxa jiyana Mem û Zînê û şiîreka Ahmedê Xanî jî cih girtibû. Ev şiîr bi çar zimanan hatiye nivîsîn; erebî, farisî, tirkî û kurdî. Her rêzeka qitayeka wê bi zimanekî ye. Ev şiîr pişt re di hin ciyên din de jî derketine. Di beşa şiîrên Ahmedê Xanî yê vê xebatê de me ev şiîr dane ber yên pişt re çapbûyî û weşandiye. Dîwana Kurmancî ya Abdulreqîb Yûsuf sala 1988-ê li Swêdê, li Uppsalayê bi navê Şairên Klasîk ên Kurd di nava weşanên Jîna Nû de hat weşandin[^49].

Cemal Nebez tercumeyeka kurtkirî ya Mem û Zîn ê bi zimanê Almanî ya bi navê Mam und Zin: genannt Romeo und Julia der kurden: Übersetzung Vorwort und Kommentare, sala 1969-ê li Almanyayê da çapkirin[^50].Kemal Fuad di kitêba xwe ya bi navê Kurdische Handschriften de li gel destnivîsên kurdî yên din behsa gellek nusxeyên destnivîs ên Mem û Zîn ê û yên Nûbara Biçûkan dike ku di kutubxanên Almanyayê de hene. Mesela ew (di r. 86-ê de)behsa destnivîseke Nûbar ê dike ku yek ji wan sê nusxeyan e ku di Kutubxana Marburgê ya Dewletê de ne, di sala 1121-ê Hîcrî de (1709-1710-ê mîladî de) an go du sê sal piştî mirina Ahmedê Xanî li Hîzanê hatiye nivîsîn[^51].

Sala 1978-ê, di Govarî Korrî Zanyarîy Kurd de lêkolîneka Qanatê Kurdo ya bi navê "Derheqa şovêd Mem û Zîna Zargotî û şova Mem û Zîna Ahmedê Xanî," hat weşandin.[^52] Prof. Dr. Îzzedîn Mustafa Resûl di dema amadekirina nameya xwe ya doktorayê de li Enstîtuya Lêkolînên Rojhilatî ya Akademiya Zanistî ya Moskovayê xebateke hêja li ser bîrûbaweriyên Ahmedê Xanî kiriye, ev xebat paşê bi navê Ehmedê Xanî, Şaîren we Mufekkîren, Feylesûfen we Mutesewwîfen di sala 1979-ê de li Bexdayê ji alî çapxaneya El Hawadîs hatiye weşandin. Tiştên ku li ser vê eserê hatine nivîsîn, destnîşan dikin ku ev jî yek ji wan lêkolînên hêja ye ku li ser Ahmedê Xanî hatine kirin. Ciyê mixabiniyê ye ku ev berhem heta niha nehatiye wergerandin ser zimanê kurdî û bi taybetî xwendevanên Kurdistana Tirkiyê jê bêpar mane. (Wergera tirkî ya vê kitêbê di 2007-ê de li Îstanbulê ji bal weşanxaneya Avestayê hat çapkirin. –Murad Ciwan-) Meqaleyeka Prof. Dr. Îzeddîn Mustafa Resûl ya bi navê "Mem û Zînî Pîremêrd û Mem û Zînekanî tir", di hejmara 3-4-ê a Ronakbîrî de hat weşandin. Di wê derê de ew li ser Mem û Zîn a piyes a Pîremêrd radiweste û dinivîse ku her çendîn Pîremêrd îlham ji Mem û Zîn a Xanî û yên folklorî wergirtibin jî ev ne wergêran an teqlîda yekê ji wan e, lê berhemeka serbixwe ya Pîremêrd e ku li gorî nasyonalîzma sedsala bîstan a kurdan hatiye tefsîrkirin û hûnandin.

Di 1971-ê de, Hafiz Mustefa Qazî, di Rojî Kurdistan \ Şemsî Kurdistan de bi navê "Ahmedê Xanî" meqaleyek nivîsiye[^53].

Di hejmara 5-6-ê a kovara Rojî Kurdistan/Şemsî Kurdistan de di 1971-ê de bi navê "Çapekanî Mem û Zînî Xanî" meqaleyek hat çapkirin ku tê de li ser hin çapên Mem û Zîn ê tên rawestandin, di nav re rexne li çapa 1968-ê a Gîwî Mukriyanî tê girtin 54.

Mehemmed Enwer Elî ku ji kurdên Kurdistana Sûriyeyê ye, sala 1972-yê bi navê Ahmed el Xanî Felsefetu-l-Tesewwuf bî Dîwanîhî "Mem û -Zîn" li Beyrûdê nama we ya lîsansê ya ji bo beşê edeba rojhilatî ya Unîversîta Qedîs Yûsif li Lubnanê li ser felsefe û tesewwufa Ahmedê Xanî daye. Ev xebat 201 rûpel in, bi erebî ye û mixabin ku heta niha nehatiye çapkirin[^55].

Asker Şamîlov, Mem û Zîn wergerand ser zimanê azerî û ev werger, di 1976-ê de li Azerbaycanê hat weşandin[^56]. Kasim Kasimzade jî jê re pêşgotinek nivîsiye û tê de gotiye ku Mem û Zîn ansîklopediya jiyana kurdan e. Ew pirtir li ser aliyên humanist ên Mem û Zîn ê radiweste û li ser vê, tefsîrên xwe dike.

Ew beşên dînî yên ku di beşên pêşîn ên Mem û Zîn ê de hatine, ji bal wergêr ve nehatine wergerandin û bi îddîa ku pêwistî bi wan nîne di wergera azerî de nehatine weşandin[^57].

Ji bilî vêö di kovara Azerbaycan (10/1971) de ku li Bakuyê weşiyaye, lêkolîneke Asker Şamîlov a bi navê "Ahmedê Xanî û Destana wî ya Mem û Zînê" derket. Asker Şamîlov di vê lêkolîna xwe de îdîayeka nuh tîne ser ciyê jidayikbûna Ahmedê Xanî û dinivîse ku Ahmedê Xanî li bajarê Hanlik hatiye dinê ku ev bajar li rex çemê Hakkarî yê nav Azerbaycanê ye58.

Dr. Nûreddîn Zaza, gava berhevoka Memê Alan a ji bal Roger Lescotî ve di 1942-yê de hatiye weşandin xwerû dike û ji nuh ve dide ber weşanê, pêşgotinekê jî jê re dinivîse ku di wê pêşgotinê de ji hin aliyan ve Mem û Zîn a Ahmedê Xanî û Memê Alan a folklorî hatine raberîhevkirin. Memê Alan a bi pêşgotina Dr. Nûreddîn Zaza bi nasnavê çîroknivîs cara pêşîn di nava weşanên Bahozê de hat weşandin. Cara duduyan, ev kitêb di 1978-ê de li Tirkiyeyê ji bal weşanên Özgürlük Yolu (Riya Azadî) ve tevî wergera wê ya tirkî hat weşandin.

Cara sisiyan bi navê Weşanên Riya Azadî di 1990-ê de li Almanyayê bêyî wergera wê ya tirkî hat weşandin[^59]. Sadiq Bahaeddîn Amedî di kitêba xwe de ya bi navê Hozanvanêt Kurd ku sala 1980-yî li Bexdayê ji alî çapxaneyî Korrî Zanyarîy Îraq (Akademiya Zanistî ya Îraqê) hatiye çapkirin cihek ji bo jiyan, berhem û bîrûbaweriyên Ahmedê Xanî jî veqetandiye û yek du şiîrên wî jî çap kirine[^60]. Agahdariyên ku Sadiq Bahaeddînî li ser jiyana Ahmedê Xanî dane, ew agahiyên Alaeddîn Seccadî ne ku Amedî carina rasterast ji wî bi xwe û carina jî di riya Hesenê Qizilcî re (ku ev pêşgotina xebata Hejar Mukriyanî ye) ji wî girtine. Sadiq Bahaeddîn Amedî, her wiha cih daye çîrokeka gelêrî ku di heqê têkliyên Ahmedê Xanî de ye bi mîrê Cizîra Botan re. Amedî cîh dide nameyeka kurdekî ji Hekariyan ku di wextê xwe de şandiye radyoya kurdî li Bexdayê û gotiye ku „Xanî ji Xana Sêmalan e û ev gund di nava hidûdê Hekariyan de ye.‟ Sadiq Bahaeddîn Amedî, di vê derê de dinivîse ku E. B. Soane, di kitêba xwe ya bi navê Grammar of Kurmanji or Kurdish Language, (London, 1913) de dinivîse ku "Ahmedê Xanî yê Hekarîyê ku kiryarêt wî yêt zor(gellek) çi ji kurdperweriyê yan ji layêt dî ve ji hemiya binavûdengtir e li Kurdistanê û ji derve. Xanî xwendingehek vekir li Bayezîdê digel mizgeftekê".[^61] Ji meqaleyeka Prof. Qanatê Kurdo ya bi navê "Nûbara Ahmedê Xanî" ku di sala 1980-yî de hatiye nivîsîn û hîn nehatiye weşandin, tê fahmkirin ku di salên 1970- yî de Sadiq Bahaeddîn Amedî, Nûbara Ahmedê Xanî li Îraqê daye çapkirin[^62].

Albayê teqaudbûyî yê hêzên jenderman Nazmi Sevgen, di Akademiya Herbê de (Akademiya Eskerî ya Tirkiyê) konferansek bi navê "Doğu‟da Kürt Meselesi" (Li Rojhilatê Pirsa kurdî) da, pişt re di sala 1970-yî de ev konferans di nava weşanên Akademiya Harbê de hat çapkirin. Nazmi Sevgen di vê nivîsara xwe de behsa Mem û Zîn a Ahmedê Xanî û behsa gorra Mem û Zînê jî dike. Di mesela gorrê de wiha dinivîse Nazmi Sevgen: "Gorra Mem û Zînê li Cizîrê, li gorristana Camiya Emîr Abdullah e. Ev ji alî dostê min Abdullah Cîzre ve hatiye tesbîtkirin. Her du bi hev re di bin kêla gorrekê de ne"[^63].

Prof. Qanatê Kurdo, di kitêba xwe de ya bi navê Tarîxa Edebiyata Kurdî, li hin cihan; bi taybetî jî di wî beşê lêkolîna xwe de ya bi navê "Tarîxa Lêgerîna Edebiyata kurdî li nav kurdan da û Rûsistanê da" û di wê beşa taybetî de ku li ser Ahmedê Xanî, jiyan, berhem bîrûbaweriyên wî ne, behsa xebatên Aleksandre Jabayî û yên M. B. Rudenkoyê jî dike ku li ser Ahmedê Xanî û berhemên wî kirine û bi vî awayî behsa wî û eserên wî jî dike[^64].

Qanatê Kurdo dibêje ku wî han daye da Rudenko vê xebatê amade bike. Loma jî ew her wiha bûye redaktorê kitêba Rudenkoyê ya li ser Mem û Zîn ê û hem jî pêşgotinek jê re nivîsiye. Tiştekî balkêş ew e ku tevî ku M. B. Rudenkoyê Mem û Zîn hemû wergerandiye rûsî û di Mem û Zîn ê de Ahmedê Xanî bi xwe gotiye ku ew kengî hatiye dinyayê jî, Prof. Qanatê Kurdo di Tarîxa Edebiyata Kurdî de, nivîsiye ku Rudenkoyê di pêşgotina kitêba xwe de nivîsiye ku "Ne eyan e kîjan salê A. Xanî ji dayika xwe bûye..."[^65] Pişt re ji şîrovekirinên Prof. Qanatê Kurdo diyar dibin ku wî bi xwe jî Mem û Zîn a Ahmedê Xanî bi dûr û dirêjayî lênekolaye û ew Mem û Zîn a Ahmedê Xanî û Memê Alan a folklorî têkilhev dike, navên qehremanên Mem û Zînê şaş dinivîse (Ji dêlva Arif re Erfan) û hin navên qehremanên destana folklorî jî wekî yên qehremanên berhema Xanî destnîşan dike ku bi rastî ev qehreman tenê di destana folklorî de hene (wekî Qeretajdîn)66.

Di kovara Ronahî de ya ku sala 1961-ê li Iraqê derket bi navê "Ahmedê Xanî û berhemên wî" meqaleyeka Qanatê Kurdo derket.

Her ev meqale di hejmara 13. 5. 1962-yê a rojnama Riya Teze de jî hat weşandin. Wî her wiha sala 1969-ê di du hejmarên kovara Çiya de ku li Almanyayê dihat weşandin, bi navê "Fikrên qewmî di eserên Ahmedê Xanî de" lêkolîneka xwe da weşand. Qanatê Kurdo di sala 1978-ê de jî di hejmara 6-ê a Govarî Korrî Zanyarîy Kurdî de meqaleyeka xwe ya bi navê "Derheqa Şovêd -Mem û Zîn-a Zargotî û şova -Mem û Zîn-a Ahmedê Xanî" da çapkirin ku tê de Mem û Zîn a Ahmedê Xanî û varyantên devkî yên gelêrî dide berhev 67.

Esas li gora ku ew bahs dike, ev meqale ji wê pêşgotina bi navê "Peywendiya Folklor û Lîteratura kurdî" hatiye wergirtin ku wî ji bo kitêbekê amade kiribû û ê di demên pêş de bihataya weşandin. Naveroka vê kitêbê ew bû ku gellek varyantên devkî û ya edebî ya Mem û Zîn ê dida berhev. Lê ev kitêb heta îro jî nehatiye weşandin. Bi munasebeta ku Sadiq Bahaeddîn Amedî, Nûbara Ahmedê Xanî li Îraqê da weşandin Prof. Qanatê Kurdo di sala 1980-yî de meqaleyek bi navê "Nûbara Ahmedê Xanî" nivîsî û şand ji Berbangê re ku bê çapkirin. Lê ev meqale tiştê ku ez dizanim heta niha nehatiye çapkirin û di arşîva Mahmûd Lewendî de peyda dibe[^68].

Di ansîklopediya tirkî de ya bi navê Yurt Ansiklopedisi, di beşê Hakkari de kurteparagrafek li ser Ahmedê Xanî jî heye[^69].

Ferhad Şakelî lêkolîneka hêja ya zanistî li ser jiyan û bîrûbaweriyên Ahmedê Xanî yên kurdayetîyê û ciyê wî di nasyonalîzma kurdan de bi îngilîzî amade kiriye û di 1983-yê de ev bi navê Kurdish Nationalism in Mem u Zin of Ehmedi Xani pêşkêşî Beşê Zimanên Îranî yê Unîversîteya Uppsalayê ya Swêdê kiriye. Ev xebat pişt re ji alî Birgitta Nelander hatiye wergerandin ser zimanê Swêdî û ji alî Mekteba Bilind ji bo Hîndekariya Mamostan li Stockholmê (Högskolan För Lärarutbildning i Stockholm) di 1985-ê de hatiye weşandin[^70].

Feryad Fazil Umer, di 1986-ê de kitêbek bi navê Edebî Kurdî li Almanyayê weşand ku tê de beşek jî li ser Ahmedê Xanî ye. Ew Ahmedê Xanî wek nimûneyeka şairên kurmanc di berhema xwe de dide û bi kurtî li ser jiyan û berhemên wî radiweste[^71]. Ev beş kurtebahsek e ku ji hin berhemên berê hatiye komkirin.

Perwîz Cîhanî jî xebatek hêja li ser Mem û Zîn ê kiriye, gellek nusxeyên çapkirî û yên destnivîs dane ber hev û bi jêrenotên şerhê carna jî bi şerheka fireh a beytan li binê rûpelan danîye, pêşgotinek li ser jiyana Ahmedê Xanî û li ser Mem û Zîn ê jî amade kiriye, pişt re jî, metnê kurdî yê orîjînalê xebata Rudenkoyê jî daniye pişt vê xebatê û bi vî awayî daye çapkirin. Ev berhem sala 1988-ê li Urmiyê ji alî Navenda Weşanên Ferheng û Edeba Kurdî (Intîşaratî-l Selaheddîn Eyyûbî) ve hatiye weşandin. Divê em destnîşan bikin ku ne di beşê teksta Rudenkoyê de, lê di wî beşî de ku Perwîz Cîhanî, ji hin çap û destnivîsan daye ber hev û amade kiriye, beytek heye ku di tu çapên berî wê de nînin. Pişt re di beşê teybetî de yê li ser Mem û Zîn ê (Ev beş di kitêba min a bi navê Ahmedê Xanî, jiyan, berhem û bîrûbawerî û wî, weşanxaneya Doz de ye – Murad Ciwan) em ê vê beytê pêşkêş bikin û li ser rawestin[^72].

Perwîz Cîhanî her wiha di nav weşanên her wê weşanxaneyê de di sala 1367-ê de bi pêşgotineka xwe ya li ser nasandina Ahmedê Xanî yeka li ser Nûbar ê daye weşandin, ku jêrenotên şîrovekirinê jî jê re dane bin rûpelan. Mixabin ku wî navê kitêbê guheriye û kiriye Ferhenga Nûbar73.

Amir[Emîr] Hassanpour- Aghdam, sala 1989-ê li Unîversita Illinoisê nameya xwe ya doktorayê ya bi navê The Language Factor in National Development: The Standardization of the Kurdish Language 1918-1985 da. Di vê doktorenamê de beşê çaran li ser dialektên edebi yên kurdi ye ku ji sedsala 15-ê dest pê dike hetta Şerê Cîhanê tê. Di vê beşê de rola Ahmedê Xanî jî bi awayekî qenc hatiye destnîşankirin[^74]. Dr. Emîr Hesenpûr, lêkolîneka din a rexnegirî li ser dewra Ahmedê Xanî, kurdperweriya wî, daxwaza wî ya hukumraniya siyasî a kurdan kiriye ku ev, bi navê "Gelî kurd û destelatî sîyasî le Mem û Zînî Xanî da" di hejamara 12-ê a Gzîng ê de hatiye weşandin. Diyar e ku meqale di wê hejmarê de xelas nebûye ê dewam bike[^75].

Namûk Açıkgöz ê tirk ê ku bi xwe sentezîstekî tirk- îslamî ye, sala 1990-î bi navê "Ahmed-i Hani‟nin Mem u Zin adlı Mesnevisi ve Klasik Edebiyattaki Yeri" (Mesnewiya Mem û Zîn a Ahmedê Xanî û ciyê wê di edebiyata klasîk de) meqaleyek di kovara Türk Dünyası Araştırmaları de daye weşandin.

Açıkgöz wekî nîjadperestekî tirk di vir de fikra Ahmedê Xanî ya kurdeweriyê bi tevayî veşartiye û ew wekî şairekî îslamî yê şerqî daye nasîn.

Ew ji wê teza tarîxî ye ku dibêje „kurd jî bi eslê xwe tirk in‟ hareket dike û Ahmedê Xanî wekî şairekî tirk qebûl dike, pirtir jî ji alî edebî û hunermendî ji alî forma mesnewiyan li ser Mem û Zînê radiweste[^76].

Mehemed Emînê Osman, li Kurdistana Iraqê, Mem û Zîn bi şîrovekirin û vekolînekê û bi daneberheva çend nusxeyên çapkirî û destnivîs amadekiriye û ev berhem li Bexdayê di çapxaneya Cah‟iz de hatiye çapkirin. Li ser kitêbê ne diyar e ku kitêb kengî hatiye çapkirin, lê Mehemed Emînê Osmanî bi xwe tarîxa 18-ê meha 1-ê ya 1990-ê li bin pêşgotina xwe daniye û berî çapê muwafeqa Wezareta Seqafê û îlamê di 14-ê meha 2-ê a 1990-ê de jê re derketiye. Mehemed Emîn du lêkolîn xistine pêşiya vê çapa Mem û Zînê. Di ya pêşiyê de ew Mem û Zîn a Ahmedê Xanî û Memê Alan a folklorî dide ber hevdu, wekhevî û cudayiyên wan destnîşan dike, piştre jî navê wan çavkanî û berheman dide ku heta niha varyantên Memê Alanî çapkirne, an li ser wan lêkolîn kirine.

Di lêkolîna duduyan de, Mehemed Emînê Osman li ser jiyana Ahmedê Xanî, li ser naveroka Mem û Zînê radiweste, behsa wê yekê dike ku wî ev xebat çawa amade kiriye.

Her wiha wan çapên berê yên Mem û Zîn ê jî destnîşan dike. Xebateka hêja ye. Tiştekî din ê balkêş di xebata wî de ew e ku di Mem û Zîn a wî de du beyt hene ku ev di tu çapên din de yên heta niha ketine ber dest nînin. Em ê di behsa taybetî de ya li ser Mem û Zînê (her di wê kitÊba min ya binavkirî de Mûrad Ciwan) van her du beytan pêşkêş bikin û firehtir li ser rawestin. Sidîq Borekeyî (Safîzade), di wê kitêba xwe de ya bi navê Mêjûyî Wêjeyî Kurdî ku ji du cildan pêk hatiye, cîh daye Ahmedê Xanî jî. Lê bi xemgînî divê em li vir diyar bikin ku bi awakî ciddî hê em li ser beşên din ê kitêbê ranewestiyane, loma jî em nizanin çawa ye, lê beşê li ser Ahmedê Xanî ji zanistî, rastî û ilmiyetê dûr e. Wî agahiyên xwe yên li ser Ahmedê Xanî pirtir ji Alaeddîn Secadî wergirtine, lê gelek caran bêyî ku navê wî bide. Di ser re jî hin agahiyên çewt atfî Alaeddîn Secaddî û M. Emîn Bozarslanî kirine ku wan welê nenivîsiye. Tiştên ku wan rast nivîsîne jî bêyî ku navê wan bide wekî zanîna xwe pêşkêş kirine[^77].

Sidîq Borekeyî(Safîzade), her wiha dinivîse ku di Daîre’l Mearif el-Îslamiyye de ya ku te-„îfa Muhemmed Ferîdûcdî(?) (Qahîre 1918) ye behsa jiyana Ahmedê Xanî tê kirin lê tarîxa jidayikbûna wî şaş hatiye dayîn. Ew her wiha dinivîse ku di kitêba Çend Şairek di Herêma Behdînan de ku ji alî Dr.

Nafi Akreyî hatiye amadekirin, behsa Ahmedê Xanî heye. 78

Baba Merdûx Rûhanî, di kitêba xwe de ku bi farisî nivîsiye û navê wê Tarîxê Meşahîrê Kord (Tarîxa Navdarên kurd) e di cildê ewwel de behsa jiyan, berhem û baweriyên Ahmedê Xanî dike. Ev agadarî jî diyar e ku ji Alaeddîn Seccadî hatine 79.

Zeynelabidîn Zinar, cara pêşîn Nûbar a Ahmedê Xanî wergerand ser tîpên latînî û bi pêşgotinekê li ser kurtejiyana Ahmedê Xanî û li ser çapên Nûbar ê sala 1986-ê di nava weşanên Roja Nû de li Stockholmê da weşandin. Li vir, ew, her wiha behsa wê yekê dike ku Nûbar sala 1903-yê li Stenbolê çap bûye û nusxeyeka din jî ku bi destê Mele Mihemedê Wanî hatiye nivîsîn li her eynî salê li Berlînê çap bûye. Zeynelabîdîn Zinar destnîşan dike ku wî ev herdu nusxeyên çapkirî dane ber hev û çapa latînî ji ber wan amade kiriye[^80].

Zeynelabidîn Zînar, Eqîdeya Îmanê (ku menzûm e) û Eqîdeya Îslamê (ku nesir e) ya Ahmedê Xanî bi tîpên latînî cara pêşîn di Kovara Nûbiharê de di hejmara 13-ê ya çiriya Pêşîn a 1993-ê de weşand.

Ev her du berhem jî di 1887-ê de bi destxeta Mele Mihemedê Wanî hatibûn nivîsîn û A. von Le Coqî ew di sala 1903-ê de bi navê Kurdische Texte de li Berlînê dabû çapkirin.

Eqîdeya Îslamê careka din ji bal Zinarî ve di îlona 1995-ê de di hejmara 3-yê a Çira yê de bi tîpên latînî hatiye weşandin ku wî pêşnivîsek jî jê re nivîsiye.[^81] Her di vê nivîsa xwe de Zeynelabidîn Zinar, behsa çapa Îstenbolê ya Eqîda Îmanê dike, lê behsa tarîxa vê çapê nake. Her wiha, behsa wê yekê dike ku Mele Ehmedê Qoxî şerheke kurmancî ji vê berhemê re nivîsiye û bi navê Rêberê Sanî, Şerha Eqîdeya Ehmedê Xanî di 1984-ê de daye çapkirin. Ev çap li Tirkiyeyê bûye. Hem berhem, hem jî şerha wê bi herfên erebî ne. Zeynelabidîn Zinar ev berhem tevî şerha wê kiriye latînî û bi vî awayî di sala 1990-ê de li Almanyayê ji alî weşanxaneya Dengê Yekîtiyê hatiye weşandin[^82]. Min ev kitêb dîtiye. Li ser bi erebî wiha dibêje: Kîtabu Rehberê Sanî, telîf: Ehmed Hilmî Qoxî el Diyarbekirî, îla Şî-rî -Eqîde. Bi kurmancî jî li ser qapaxê wiha hatiye nivîsîn: Şerha -Eqîda Şêx Ehmed bin Îlyas el Xanî.

Şerha ku ji Eqîda Îmanê re hatiye kirin şerheke fireh e û dînî, felsefî û tesewufî ye[^83].

Zeynelabidîn Zinar, Eqîdeya Îmanê ya Ahmedê Xanî careka din di kitêba xwe de ya bi navê Xwendina Medresê daye weşan din[^84].

Zeynelabîdîn Zinar, kitêba xwe ya bi navê Nimûne ji Gencîneya Çanda Qedexekirî di sala 1991-ê de li Stockholmê weşand ku li ser hin şair û nivîskarên kurd e. Bi taybetî giraniya xwe daye ser jiyan û şiîrên şaîrên kurmanc, zêdetir jî yên dema berî sedsala me. Di vê berhemê de beşê li ser Ahmedê Xanî jî heye, ku kurtebahsek e li ser jiyana wî û heşt şiîrên wî pê re ne ku ya bi çar zimanan ne tê de, hemî cara pêşîn ji destnivîsariyê xelas dibin û tên çapkirin. Zeynelabidîn Zinar, li cihê ku pêwîst dîtiye, jêrenotên şerhkirinê jî ji wan re nivîsîne.

Ferhad Şakelî, sala 1991-ê, di kovara Mamostay Kurd de cih da çar şiîrên Ahmedê Xanî. Ferhad Şakelî di wê pêşnivîsarê de ku wî ji bo wan şiîran amade kiriye, dinivîse ku ew ji nav wan tekstan hatine berhevkirin ku di wextê xwe de ji bal Aleksandre Jabayî ve hatine berhevkirin û niha li Lenîngradê di Kutubxana Lenîngradê (Petersbourga niha) ya dewletê de ne, li ser navê M. Y. Saltikova-Şerdirîn hatine parastin.

Ew dibêje di nava wan destnivîsan de bi tevayî 25 şiîrên Ahmedê Xanî hene û kopyeyên hemûyan li ber destê wî ne85. Lê heta niha Ferhad Şakelî ew neweşandine. Ev çar şiîrên ku di Mamostay Kurd de hatin weşandin pişt re ji alî Şefîk Kaya ve hatin wergerandin ser tîpên latînî û di hejmara 4 (162)-yê a Armancê de hatin weşandin[^86] Me di beşê şiîrên Ahmedê Xanî de di vê xebatê de (Qesd jî kitêba min a binavkirî ye - Mûrad Ciwan) cih daye van her çar şiîran.

Her di vê hejmara Mamostay Kurd de lêkolîneka Tewfîq Wehbî hatiye çapkirin ku ji kovara Dengî Gîtî Taze, hejmar 2 a sala 1943-ê hatiye wergirtin ku li Bexdayê derdiket. Navê meqalê "Yek dû Wêne le Şiîr û Felsefeyî Berzî Ehmedî Xanî" ye[^87].

Di hejmara duduyan a kovara Gzîng ê de hevpeyivînek li gel Dr. Ebbas Welî hatiye kirin ku tê de fikrên Ahmedê Xanî yên li ser kurdeweriyê jî tên munaqeşekirin. Di vir de Dr. Abbas Welî wê fikrê diparêze ku goya meriv nikare Ahmedê Xanî wekî neteweperwerekî kurd, lê wek nîştimanperwerekî hesab bike[^88].

Mahmûd Lewendî, sala 1992-yê di kovara Dîdar de bi navê "Ehmedê Xanî" meqaleyek li ser jiyan û berhemên Ahmedê Xanî nivîsiye[^89].

Meqaleyeka N. Hêcibî a bi navê "Di Mem û Zîna Ehmedê Xanî de Astronomî", di hejmara 8-ê a 1993-yê a kovara Nûdem ê de hatiye weşandin[^90].

Di hejmara 2-3 ya kovara Aso de ku sala 1993-yê ji bal hin ronakbîrên Kurdistana Sûriyeyê hatiye derxistin, Hejarê Darî, gotarek bi navê "Niştimanperweriya Xanî" li ser jiyan û berhemên Xanî nivîsiye[^91]. Her di eynî hejmara vê kovarê de, şiîreka Ahmedê Xanî jî bi sernavê "Çardehê Nîsan" hatiye weşandin[^92]. Ev şiîr pişt re di hin cihên din de jî hatiye belavkirin. Me bi ravekirin ew di beşê şiîrên Xanî de di vê xebatê (Kitêba min ya binavkirî – Mûrad Ciwan) de weşandiye.

Li ser 18 varyantên Mem û Zîn a folklorî yan jî bi awayekî din Memê Alan, sala 1991-ê, li Berkeleyê, li Unîversîta Kalîforniyayê nameyeka doktoraya felsefê ya Michael L. Chyet amade bû bi navê "And a thornbush sprang up between them": Studies on "Mem û Zîn", a kurdish romance. Name pişt re ji alî UMI Dissertation Service ve her di eynî salê de dektîlokirî wekî du cildan hatiye amadekirin, yanî xebat wekî kitêb hîn nehatiye çapkirin. Ev doktorename, xebata herî zanistî, ciddî, berfireh û piralî ye ku tê de hîjde varyantên vê destanê li berhev hatine danîn, ji gellek aliyan ve lêkolîn û tehlîl li ser wan hatine kirin. Di vê navberê de têkiliya wan bi Mem û Zîna Ahmedê Xanî re hatiye pêşkêşkirin û rola wê di nava wan de li gorî zanîn û qenaeta lêkoler hatiye diyarkirin[^93].

Heyder Umer, li Sûriyeyê sala 1991-ê li ser jiyan, bîr û bawerî û berhemên Ahmedê Xanî bi erebî kitêbek daye çapkirin ku navê wê Ahmedê Xanî Fî’l’Melheme’l- Şî’rîye Mem û Zîn e[^94].

Vazgal Bazîdî, di kovara Roja Nû de ya ku li Stockholmê tê weşandin di du hejmaran de li ser hev hin şiîrên Ahmedê Xanî dane weşandin ku ji destnivîsarên Mele Îbrahîmê Zivingî hatine wergirtin.

Vazgal Bazîdî, di pêşenivîsa xwe de, diyar dike ku Mele Îbrahîmê Zivingî birayê Mela Ehmedê Zivingi ye yê ku Dîwana Melayê Cizîrî bi erebî şerh kiriye. (Ev eser vê paşiyê wekî du cildan li Şamê hat çapkirin. - Mûrad Ciwan) Vazgal Bazîdî, destnivîs li Sûriyê ji cem hin kesan peyde kirine, anîne, dane M. Emîn Bozarslanî, wî jî gellek jêrenotên şerhkrinê ji wan re nivîsîne û ev, bi wan jêrenotan di du hejmarên kovarê de hatine weşandin. Tev de neh şiîr in, hin ji wan berê hatine çapkirin, lê hin jî cara pêşîn ji destnivîsariyê xelas dibin û di rûpelên vê kovarê de çap dibin[^95].

Her wiha di hejmareka din a vê kovarê de 6 şiîrên Ahmedê Xanî derketin ku ev ji alî Zera Ûsiv ve ji Vazgal Bazîdî re hatine şandin da di kovarê de bi tîpên latînî bên weşandin. Esas wekî ku Zera Ûsiv destnîşan dike, ew, cara pêşîn ji alî Dr. M. B. Rudenkoyê ji nav tekstên destnivîs ên A. Jabayî hatine derxistin. Wê, sala 1961-ê di kovara Narodî Asîî î Afrîkî nr; 3-yê de bi herfên erebî dane çapkirin[^96]. Li gorî ku Z. Ûsiv dinivîse ev 7 şiîr bûne, lê di Roja Nû de şeş ji wan derketine. Heta ji wan şeşan jî hin ne ew in ku Rudenkoyê dane çapkirin.

Çimkî gava ev şiîr ketine destê Vazgal Bazîdî, wî jî verêkirine ji M. Emîn Bozarslanî re ku şerha wan bike. Wî ev şerh kirine, lê ji ber ku hin ji wan berê di eserên Bozarslanî û hin derên din de derketine, wî pêwîst nediye ku tekstên waryanta bi amadekariya Rudenkoyê bên çapkirinê û têkevin ber destê xwendevan, ji dêlva wan ji Bazîdî re nivîsîye ku ew dikarin yên di eserên din de careka din çap bikin. Wî jî bi ya Bozarslanî kiriye û mixabin ku ji wan şiîrên ku Zera Ûsiv şandine, hin çap nebûne. Ev şiîrên ku bi lêkolîna Rudenkoyê di wê kovara Rûsî de hatibûn çapkirin di 1995-ê de di hejmara 9-ê a kovara Gzîng ê de derketin[^97]. Min ew û yên Bozarslanî dan berhev, min dîtin ku ferq di navbera wan de hene û heta yek ji wan li ba Bozarslan qitayeke wê kêm e, li ba Rudenkoyê temamtir e. Baştir ji min re diyar bû ku bi vê tewra nezanistî, çawa em xebatên însanên alim texrîb dikin û carna jî, ji karê pirtir em zerarê digihînin tarîx û kultura xwe.

Di beşa şiîrên Ahmedê Xanî ya di vê xebatê de (Kitêba min a inavkirî – Mûrad Ciwan), me ew dane ber hev, kêmasî temam kirine, ferqiyeta navbera wan diyar kirine û pişt re dane weşandin.

Ew hejmara kovara Gzîng ê ya ku li jorê hat binavkirin dikare hejmareke taybetî ya li ser Ahmedê Xanî bê hesabê ku gellek maqale tê de hene ku lêkolînên di heqê Ahmedê Xanî, berhemên wî û bîrûbaweriyên wi de ne.

Dr. Emîr Hesenpûr ku li Kanadayê, li Montrealê li Zanistgeya Konkordiyayê kar dike, maqaleyeka rexneyî li ser kitêba Ferhad Şakelî nivîsîye ku navê wê kitêbê Kurdish Nationalism in Mam û Zin of Ahmad-i Khani ye. Me ev kitêb berê binav kiribû. Di vê meqalê de Dr. Emîr Hesenpûr bi awayekî zanistî hin agadarî û bîrûbaweriyên Ferhad Şakelî yên li ser dîroka gel û ya edebiyata kurdî, yên li ser lêkolînên Ahmedê Xanî û bîrûbaweriyên wî rexne dike[^98].

Kovarê her wiha cih daye soraniya meqala Joyce Blau a ku wê di konferansa Stockholmê de pêşkêşi beşdaran kiribû. Meqale li ser jiyan û berhemên Ahmedê Xanî ye ku di vê xebatê de em li gelek ciyan tên ser vê meqalê. Yê ku ji îngilîzî kiriye soranî Hêriş e[^99].

Meqaleyeka Kemal Mîrawdelî jî di vê kovarê de çapbûye ku navê wê "Axawtinêk li gel -Xanî- da " ye[^100] Meqaleyeka din a ku derketiye "Dêmenî Jin le - Mem û Zîn -î -Xanî- da" ye û ji bal Teyfur ve hatiye amadekirin[^101].

Her wiha, Şakirê Xudoyê Miho[^102], Kerîmî Husamî[^103], Rehmanî Sofî[^104] û Hêdî[^105] jî kurtenivîsarek di vê hejmara Gzingê de weşandine. Kovarê beşeka kurt ji lêkolîna Alaedîn Seccadî[^106] weşandiye ku li ser jiyana Ahmedê Xanî ye. Û her wiha wê meqala Rudenkoyê jî tê de cih girtiye ku me li jorê behs kir.

Nivîsara Hêdî li ser danasandina broşurekê ye ku li ser jiyan, bîr û bawerî û berhemên Ahmedê Xanî ye û bi farisî hatiye nivîsîn. Hêdî wiha dinivîse "Birêz kak Ezîzî Îbrahîmî, di broşureka 24 rûpelan de ku navê wê Mierifî Şexsiyetê Ehmedê Xanî -Şairê Mihenperestê Kord(Nasandinî Kesayetîy Ahmedî Xanî -Şairî Nîştimanperwerî kurd) e. Ew Xanî û berhemên wî bi farisîzimanan dinasîne"[^107].

Di konferansa Ahmedê Xanî de ya ku di 27-ê gulana 1995-ê ji alî Komeleya Nivîskarên Kurd, Federasyona kurdan û ABF-a swêdiyan hat amadekirin, Martin van Bruinessen gotarek bi navê "Mem û Zîna Ehmedê Xanî û Rola wî ya di neteweperweriya kurdî de" pêşkêş kir ku ev gotar pişt re di hejmara çaran a Çirayê de hat weşandin[^108].

Sala 1985-ê, kovara Svensk-kurdisk Journal bi Bruinessen re roportajek kiribû ku di wir de jî hin tehlîlên wî li ser Ahmedê Xanî hatine diyarkirin[^109]. Bruinessen her wiha di kitêba xwe de ya bi navê Agha, Sheikh and State - on the social and political organization of Kurdistan de cîh daye rola Ahmedê Xanî ya di civak û dîroka kurdan de[^110].

Lêkolîneka Rohat Alakom, di heft hejmarên Özgür Politika yê yên navbera11-17ê Îlona 1995-ê de bi zimanê tirkî hat weşandin. Navê vê lêkolînê "Kürt Ulusal Manifestosu 300 Yaşında" ye. Ev meqale bi zimanê tirkî ye. Yek ji wan lêkolinên berbiçav û piralî yên li ser Ahmedê Xanî ye ku bi munasebeta 300 saliya Mem û Zîn ê li hundur û derveyî welêt hatin kirin. Ew di vê lêkolîna xwe de, li ser jiyan, xebat û berhemên Ahmedê Xanî bi kurtebirî dinivîse, wan xebatên ku heta niha li ser Ahmedê Xanî û eserên wî hatine kirin destnîşan dike, cardin bi kurtî têkiliyên navbera Mem û Zînê û varyanta gelêrî rê dide, bi vê munasebetê behsa xebatên li ser varyantên gelêrî jî dike. Ew li ser giringiya Mem û Zînê û tesîra wê di nava alim, zana û xelkê kurd de radiweste, bibîr dixe ku di 300 saliya bibîranîna Mem û Zînê de barê ser pişta kurdan e ku deynê xwe ji Ahmedê Xanî re îfa bikin û bi awayekî zanistî, fireh û navnetewî konferansan bicivînin, lêkolînên akademîk hazir bikin û gellek aliyên Ahmedê Xanî zelal bikin ku heta îro di tarîtiyê de mane[^111].

Dilbixwîn Dara, lêkolînek li ser jiyan, berhem, bîr û bawerî, zanîn û xebatên Ahmedê Xanî, ciyê wî di civak û tevgera kurdî de amade kiriye. Bi giranî jî li ser Mem û Zînê rawestiyaye. Ev xebat, ji alî Înstîtuya Kurdî ji bo lêkolîn û zanînê di tebaxa 1995-ê de bi navê Felsefeya Ehmedê Xanî weka pirtûkekê hatiye çapkirin[^112].

Li Tirkiyê, Faik Bulut, di hezîrana 1995-ê de bi navê Ehmedê Xanê’nin Kaleminden Kürtlerin Bilinmeyen Dünyası kitêbek da weşandin ku tê de li ser dewra Ahmedê Xanî, şairî mutefekirî, fîlozofî û mutesewwufiya wî, jiyana wî, baweriyên wî yên civakî siyasî, baweriyên wî yên li ser jinan û evînê radiweste[^113].

Di kitêba Ismet Alpaslan de ya bi navê Her Yönüyle Ağrı (Bi hemû aliyên xwe ve Agirî) ku di 1995-ê de li Tirkiyeyê hatiye weşandin, beşekî kurt li ser jiyan û berhemên Ahmedê Xanî hatiye nivîsîn. Di vir de Ismet Alpaslan Ahmedê Xanî ji malbata Arwasiyan nîşan dide[^114]. (Li ser vê yekê agahiyên zêdetir di beşê "Jiyana Ahmedê Xanî" de (kitêba min a binavkirî de – Mûrad Ciwan) hene.)

Eskerê Boyik, di hejmara bi tarîxa 17-23-yê Eylula 1995-ê ya rojnameya hefteyî ya Azadî de ku li Istenbolê tê weşandin û ya dewama wê de maqaleyek bi navê "Rohilatzanayê Urisetê û Ahmedê Xanî" nivîsiye. Ew, tê de behsa xebatên A. Jaba, Qanatê Kurdo, I. Orbeli û M. B. Rudenkoyê dike ku li ser Ahmedê Xanî û berhemên wî hatine kirin. Pişt re cîh dide lêkolîneka M. B. Rudenkoyê ku "çend salan berê" ji bo rojnama Riya Teze nivîsîbû û bi munasebeta 300 saliya ronahîdîtina Mem û Zîn a Ahmedê Xanî careke din ev lêkolîn di Riya Teze de hatibû çapkirinê. Eskerê Boyik ev lêkolîn ji tîpên krîlî wergerandiye ser tîpên latînî û ew di rojnamê de hatiye weşandin. Navê meqalê "Çend gilî derheqa Ahmedê Xanî da" ye[^115]. Eskerê Boyik, di meqala xwe de, gava behsa Orbelî dike, cîh dide wê tesbîta wî ya meşhûr a li ser Ahmedê Xanî ku di wê pêşgotina wê kitêba xwe de ya bi navê Heykelên Zemane Şaîrê Gurcan Rustaveli dinivîse: "Wextê em dibêjin şair di nivîsara xwe da nêzîkî millet e, bi millet û xelqê ra girêdayî ye, hingê em bêhemdî xwe, lazim e navê sê şairên mezin ên rohilatê wek hev bikin û beramber bikin. Ew her sê şair ev in: Yek Fîrdewsiyê îranî ye; yek Rustavelliyê gurc e; yek jî Ahmedê Xanî yê kurd e."[^116]

Felat Dilgeş, meqaleyek lêkolînî amade kiriye û ew bi navê "Ehmedê Xanî û Ramana Dewletî" di hejmara 15-ê a Nûdemê de hatiye weşandin. Ew, di vê lêkolînê de bîr û baweriyên Xanî û yên Platonî (bi taybetî di warê hukumdariyê de) dide berhev[^117]. Pêşîn(oktober) a 1995-ê kir hejmareke taybetî ya li ser Ahmedê Xanî. Di vê hejmarê de nivîsarên Mahmûd Pakdemîr[^118], Rojnama Armancê hejmara xwe ya 4(162)-ê a Çiriya Emîn Narozî[^119], Joyce Blau[^120], Nîhad Elî[^121] û Mûrad Ciwan[^122], gotûbêjek bi M. Emîn Bozarslan[^123] re û axaftineka Prof. Dr. Îzzeddîn Mustefa Resûl[^124] cîh digre.

Emîn Narozî, di nivîsara xwe de li ser xebatên van kesan rawestiyaye û bi kurtî behsa wan kiriye: xebata Gisbert Jacke ya ku wekî pêşgotin ji kitêba drama ya bi navê Mem och Zin[^125] re nivîsiye, ya Bazil Nikitin ku dinivîse „Ahmedê Xanî Fîrdewsiyê kurdan e‟, ya

Martin van Bruinessen ku di kitêba xwe ya bi navê Agha, Sheikh and State - on the social and political organization of Kurdistan de destnîşan kiriye û ya V. Minorsky ku di Ansîklopediya Îslamê de li ser beşa kurd û Kurdistanê de nivîsiye.

Prof. Joyce Blau di kitêba xe de ya bi navê Mèmoire du Kurdistan cihek daye Ahmedê Xanî jî[^126]. Meqaleyeka Mehemed Alî Qeredaxî ya bi nave "Xiştîyekem le saxtimanî binaxeyî /Dîwanî Xanî/ da be bûneyî sêsed saleyî Xanîyewe" di hejmara 80-yê a kovara Rengîn de hate weşandin ku li ser hin şiîrên destnivîs ên Ahmedê Xanî ne û ew şiîrên destnivîs jî di dawiya meqalê de hatine çapkirin. Hemî heşt şiîr in ku çar ji van ji bilî vê kovarê di tu cihên din de nehatine çapkirin û ji vanên li cihên din neçapbuyî dudu ji wan di nava arşîva destnivîs a Aleksandre Jabayî de hene lê her duyên din li wê derê jî nînin. Me ev her çar şiîr di beşê şiîran de dane weşandin û em zelaltir li ser wan rawestiyane[^127].

Her di eynî hejmara vê kovarê de Mehemedê Mela Kerîm meqaleyeka bi navê "Le pêşwazîy bîrewerîy sêsed saleyî Mem û Zînî Xanî da; Bozerslan giyanêkî tazeyî kirdewe be bewrî em şakareyî edebî kurd da" amade kiriye ku li ser nasandina kitêba M. Emin Bozarslan e ku ji esl û kurdiya xwerû ya îroyîn a Mem û Zînê pêkhatiye 128.

Kovara Pirs a ku ji bal hin kurdên rewşenbîr ên Kurdistana Sûriyê tê derxistin, hejmara xwe ya 7-8-ê zivistana 1995-ê - buhara 1996-ê bi tevayî veqetandiye ji bo lêkolînên li ser Ahmedê Xanî bi munasebeta 300 saliya xelasbûna Mem û Zîn ê. Dêrsim/Memo bi navê "Ehmedê Xanî şoreşger û têkoşerê çerxa xwe bû"[^129], Hişyarê Kohî bi navê "Ramana E. Xanî"[^130], Tengezarê Marînî bi navê "Nav û nîşanên (Mem û Zîn)a M. E. Xanî"[^131], Berzo bi navê "Xanî û zimanê kurdî" 132, Hewarê Gundî bi navê "Durvê Hunerî yê çîroka Mem û Zînê"[^133], Rezo, bi navê "Xwedîkirin û guhdana zarokan di civaka kurdîye kevnar de"[^134] meqale nivîsîne.

Dilovan, çar şiirên Ahmedê Xanî, ji nav destnivîsên hin melayan dane ber hev û ew di vê hejmarê de weşandine. Ew şiîr di sala 1995-ê de di Roja Nû de jî derketine. Me dane ber hev û di vê xebatê de (kitêba min ya binavkirî – Mûrad Ciwan) jî ew dane weşandin. Dilovanî pêşenivîsek jî ji wan re nivîsiye û bi xwe nav li wan kirine ku ev in:

1- Xanî Pir gotiye,

2- Nexoş im ez,

3-Derê meygedeê,

4-Bes e ah û esef.

Li gorî pêşnivîsê, wî, di wextê xwe de heşt şiîr ji defterên destnivîs ên çend melayên kevn û hêja ên wekî Mele Remedanê Seyyid Sulêman, Evdiyê Kurumî, Ahmedê Seyda nivîsîne û dane ber hev û dîtine ku hemî wek hev in. Li gorî wî yek ji wan wê şiîra çar zimanî ye ku berê di Dîwana Kurmancî a Abulreqîb Yûsifî de hatiye weşandin, yek ya bi navê "Çardeyê Nîsan" e ku di hejmara 2-3 a 1993-yê a Aso de hatiye weşandin, loma cîh nedaye van her duyan û her çarên li jorê binavkirî weşandiye[^135]. Dudu di destên wî de mane ku hêvî dike demeka dinê wan jî biweşîne. Ji ber ku ne navê wan ne jî naveroka wan ên neçapbûyî dîyar dike em nizanin ku heta îro ew çap bûne an na.

Kitêbek bi navê Kurdistan’lı Fîlozof Ehmedê Xanî di 1996-ê de li Ankarê hat weşandin ku nivîskarê wê Medeni Ayhan e. Nivîskarê kitêbê li gora ku ew dinivîse ev xebat di zîndanê de di bin şertên dijwar de amade kiriye ku ji du sê çavkaniyan pê ve tu tişt li ber destên wî tunebûne. Meriv vê bêîmkaniyê di rûpelên kitêbê de dibîne. Her çendî kitêb li ser jiyan, dewr, berhem, bîr û baweriyên siyasî, felsefî û tesewufî yên Ahmedê Xanî ye jî bi kil û kêmasiyan dagirtiye. Gava meriv wê dixwîne dibîne ku nivîskar ne ku karibûye van aliyên Xanî deyne ber çavên xwendevanan, lê di serê xwe de berê dinyayek xeyalî ava kiriye û Ahmedê Xanî li wê dinyayê aniye. Loma jî gellek fikr û baweriyên ku têkiliya wan bi Xanî re tunene wek ên wî hatine nîşandan. Heta gellek caran hin fikr wek ên Ahmedê Xanî hatine destnîşankirin ku Ahmedê Xanî bi eksê wan difikire. Piştre diyar e ku nivîskar xwestiye hemû wan zanînên xwe yên di warê siyaset, dîrok, edebiyat, felsefe û tesawwufê de birêje nava rûpelên kitêbê û têkiliyên Ahmedê Xanî bi wan re deyne[^136]. Loma jî mixabin hinde kedeka mezin a di bin şertên dijwar de berhemeka bi kil û kêmasî daye.

Her wiha em ji vê kitêbê tê digihîjin ku girtiyên ji doza PKK-ê ên zîndana Sağmalcılarê a Istanbulê xebateka kollektîf kirine û bi navê Mücadele Tarihimiz Ehmedê Xanî’yi Anlatıyor broşurek derxistine ku metnê Eqîda Îmanê jî pêre ye[^137]. Heta nivîskar di kitêba xwe de perçeyek ji vî metnê Eqîda Îmanê dide weşandin lê hema hema di her misrayeka wê de şaşîtî hene. Helbet meriv nizane gelo ev şaşîtî yên broşurê ne lê yên çapa kitêbê ne.

Di hejmara 29-ê a Mamostayî Kurd de ku di buhara 1996-ê de derketiye, meqaleyeka Farhad Şakelî ya bi navê "Sêsed Saleyî Mem û Zînî Xanî"[^138] hatiye weşandin. Ferhad Şakelî bi munasebeta sêsed saliya Mem û Zîn ê, behsa wê yekê dike ku Ahmedê Xanî bi taybetî û kurd bi giştî ji alî medeniyet, kultur û edebiyata xwe di nav miletên cîhanê de nayên nasîn, kurd jî ciddî xebatekê nakin ku medeniyet, kultur û edebiyata xwe nas bikin û bi xelkê bidin nasîn. Ew her wiha rexne li wê yekê digre ku siyasetmendên kurd ronakbîr û edîbên kurdan ji bo berjewendiyên xwe yên siyasî bikar diînin. Di vê navberê re Ferhad Şakelî li ser tarîxa ronahîdîtina Mem û Zînê jî radiweste û îdîa dike ku ne rast e ku meriv sala 1995-ê bike sêsed saliya Mem û Zînê. Li ser van îdîayên wî me zêdetir agahdarî di beşê jiyan û berhemên Xanî de (di kitêa min de ya binavkirî –Mûrad Ciwan) nivîsiye ku hin agahî û îdîa li ser jiyan û malbata Xanî hene ku di cihên din de ez rastî wan nehatime. Di beşê jiyana Ahmedê Xanî de me cih dane van agahiyan jî.[^139]

Bibiranînên 300 saliyê

Sala 1995-ê ji alî komele, enstîtu, rojname, hin dezgeh û kesên rewşanbîr ên kurdan ve wekî sêsed saliya ronahîdîtina Mem û Zîn a Ahmedê Xanî bi semîner, konferans, civîn, sohbet û lêkolînên di vî warî de hat bibîranîn. Pîrozbahî û bibîranîneka wiha cara pêşîn di salên 1992 û 1993-ê de ji alî M. Emîn Bozarslan ve hat pêşkêşkirin. Bozarslan di 21-ê Adara 1992-yê de nameyek şand ji UNESCO-yê re û daxwaz kir ku UNESCO sala1995-ê bike sala Ahmedê Xanî û bi vî awayî piştgirîyekê ji kultur, edebiyat û hebûna kurd re bike. Wî, her wiha ji hin rêkxistinên nivîskaran û dezgeyên zanistî yên wekî unîversîtan re jî nameyek şand û hêvîkir ku piştgiriya daxwaza wî bikin. Her çendî ji bal hin rêxistinên nivîskaran ve piştgirî lê hat kirin jî UNESCO-yê ne ku daxwazek wiha qebûl nekir, bersîva nameya wî jî neda. Wî di 21-ê Îlona 1993-yê de jî nameyek ji rêxistinên kurdan re rê kir û daxwaz kir ku kurd sala 1995-ê bikin sala Ahmedê Xanî û bibîr bînin. Ev daxwaza wî bicîh hat û kurdan di 1995-ê de bi awayên cuda ev salveger bibîranîn[^140].

Di 1995-ê de Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê sê civîn li dar xistin. Civîna yekê di roja 26-ê sibata 1995- ê de li Stockholmê hat lidarxistin tê de Mehemed Enwer û nivîskarê vê xebatê beşdar bûn û li ser jiyan, dewr, bîr û baweriyên Ahmedê Xanî yên millî, siyasî, civakî, felsefî û tesewwufî rawestiyan. Cara duduyan di 27-ê Gulana 1995-ê de, li Stockholmê bi navê Konferansa Ahmedê Xanî civîn hat lidarxistin. Vê carê li gel komeleya nivîskaran, Federasyona Kurdan û ABF-a Swêdî jî amadekarê vê civînê bûn. Prof. Joyce Blau, Martin van Bruinessen û nivîskarê vê xebatê bi gotarên xwe beşdarî vê konferansê bûn, ji gellek aliyan de li ser Ahmedê Xanî û bîr û baweriyên wî rawestiyan. Civîna sisiyan cardin li Stockholmê di 8-ê meha dehan a sala 1995-ê de pêk hat ku tê de Prof. Îzzeddîn Mustefa Resûl li ser maneya ronesansê û têkiliyên wê bi Ahmedê Xanî re gotarek da.

Bi amadekirina Komkarê, M. Emîn Bozarslan li 11 bajarên Almanyayê û li Swîsreyê konferansên li ser Ahmedê Xanî pêşkêş kirin[^141] Komkar (Federasyona Komelên Karkerên Kurdistanê) di navbera 20-22-yê çiriya pêşîn(oktober) a 1995-ê de li Almanyayê li bajarê Meckenhaimê bi alîkariya Xaça Sor a Alman(DRK) û Weqfa Heinrich Böll(Heinrich Böll Stiftung) bi navê "Konferansa Navnetewî ya Mem û Zînê û Ehmedê Xanî" civînek amade kir. Kesên wekî Prof. Îzzedîn Mustefa Resûl, Prof. Şakirê Xudoyê Miho, Dr. Husên Hebeş, Sabah Kara, M. Emîn Bozarslan, Ahmed Aras, Prof. Celîlê Celîl û Mihemmed Enwer beşdarî vê civînê bûn û teblîxên xwe pêşkêşî vexwendiyan kirin. Teblîxa Prof. Îzeddîn Mustafa Resûl, "Di heqê Ehmedê Xanî de bi giştî agahiyeke bi rêkûpêk" bû. Li ser Mem û Zîn ê Prof. Şakirê Xudoyê Muho ji aliyê dîrokî, Dr. Husên Hebeş ji aliyê zimên, Sabah Kara[^142] ji aliyê dîn, M. Emîn Bozarslan ji aliyê hizra netewî, Ahmed Aras ji aliyê edebiyat û folklorê, Prof. Celîlê Celîl li ser berhevkirina nivîsara Mem û Zîn a Ahmedê Xanî tevî şaxên zargotinê û Mihemmed Enwer li ser rewşa îroyînî de pêwendî û bandûra Ahmedê Xanî û Mem û Zîn ê li ser kurdan dazanînên xwe pêşkêş kirin. Teblîxeka Perwîz Cîhanî jî -herçî ku wî îmkan nedîtibû beşdarî civînê bibe- a ji aliyê civakî û fîlozofî hat pêşkêşkirin[^143]. Komkarê pişt re dokumentên vê civînê di nava kitêbekê de çapkirine.

Enstîtuya Kurd li Berlînê di navbera 24-26-ê meha 11- ê a 1995-ê de li Berlînê konferansek bi navê "Konferansa çand û hunera kurdî -Ahmedê Xanî-" li dar xist ku tê de li gel hin pirsên çanda kurdî li ser Ahmedê Xanî jî hat rawestandin[^144]. Hin lêkolîn û meqalên ku di vê konferansê de hatin pêşkêşkirin di hejmara 2-yê a kovara Lêkolîn de ku ji bal vê enstîtuyê tê weşandin hatin belavkirin.

DAÎŞ yan jî IŞID, ji çêbûna xwe û ber bi îro de gelek nav guhertine. Destpêka wê heta bi Efgansitanê diçe, cihê lê lingên wê erd digre Iraq e û di qonaxa dawî de jî li Sûriye bilaş û gewd dibe. Bi rê de qonax bi qonax dibe rêxistina "Cemaat el-Tevhid vel-Cihad" û sala 2004 an di navekî bi navê "Tanzim Kaidat el-Cihad fi Bilad elRafidayn" de kincên xwe dughere ku bi navekî gulovertir dibe " El Qaîda Iraqê". Navguhêrî yek ji xisletên vê pêkhateyê ye. Du salên piştre vê carê bi çend gurûbên biçûk re dibe yek û di bin navê "Konseya Şûraya Micahîdînan" de xwe bi rê dixe. Ev di meha çile de dibe û di çiriya heman sala 2006 an de navê "Dewleta Îslamî ya Iraqê" li xwe dike. Nîsana 2013 an bi navê " Dewleta Iraq û Şam ya Îslamî" li navê îro nêzîk dibe û hinekî piştretir navê xwe kurtir û ji awira coxrafîk ve sînornasnekir dike û bi tenê dimîne ID, ango Dewleta Îslamî ( Hezîran 2014). DAİŞ, ev demeke ku ji awira dagîrkirina rojevê û wek diyardeyeke kêmnimûne bûye "pizika ser zimanan", bi qasî pêşbinî tê kirin, hêz û xofa xistiye dilan, serêşa ji gelên herêmê û cîhanê re çêdike, di nav serberjêrbûn û şikestinekê de be, ji şervanên gelê Kurd derbên giran xwaribe û li Kobanê pozfirkandî bûbe jî, wê hê demeke din jî cihê xwe di rojevê de bernede û raya giştî bi xwe mijûl bike. DAÎŞ -IŞID çi ye û ne çi ye ? DAÎŞ xwe wek tevgereke îslamî binav dike û li ser axa Iraq û Sûrî di nav hewla avakirina dewleteke Îslamî de ye. Ji awira îdeolojîk û cîhanbîniya xwe jî ji malbata El Qaîde ye û ew jî mîna El Nusra, Hizbulah û hwd. mezhebî û wehabî-selefî ye. DAÎŞ, li gora siyasetmedarên AKP, Dawidoglu û beşek mezin ji nivîskar û medya ser bi hikûmetê, rêxistineke ku ji aliyê misilmanên Ereb û sunî hatiye avakirin. Ereb û sunî ji ber zilma Malikî li ser sûniyên Iraqê û ya

Esed li Sûrî, rêxistineke mîna DAÎŞ avakirine û ev jî di esas û bingehê xwe de bertek û hêrseke kombûyî ye. Kesên kategorîzekirina DAÎŞê ne mikun dibînin, ev girûh ji xwe pêve naşibe tu pêkhateyeke din û di dîroka dirindeyî û xwînrêjiyê de, nimûneyeke mirov bikaribe DAÎS ê pê re miqayese bike û bi alîkariya wê DAÎŞ ê bide nasandin tune ye, dibêjin jî hene. Bi nerîna van kesan DAÎŞî ne mirov in. Ew kesên di şer de dîl digrin mîna tu pez û dewaran ser jêbikî, serê wan jêdikin, keç û jinan jî wek cariye û objeyên seksê bikar tînin. Ev nerîn Îşîdî û DAÎŞiyan dişibîne cinseke meymûnên şempanze û wan wek mexlûqat û bûnewerên tebayî, nîvmirovî binav dikin. Dema di nav qebîle û refên şempanzeyên cihê de şer derdikeve, aliyekî ji van qebîleyan giş meymûnên nêr ji qebîleyên din dikujin, jinên wan tevlî qebîleya xwe dikin û tecawizî wan dikin. Wa diyare ev mexlûqatên IŞÎDî-DAÎŞî hê di vê qonaxê de ne. Hin hê jî bi wirdetir de diçin û dibêjin miqayesekirina DAÎŞîyan bi lawir û sewalan re, bi xwe jî neheqî û heqareteke li lawiran. Lewra DAÎŞî bi hest, wîjdan, mirwet û bi fikirkirina xwe li ser encamên kirinên xwe gelekî di bin heywanan re ne. Wek nimûne mirov di televizyonan de dibîne ku dema dayikek li zaroka xwe dixe segê malê nahêle, qijaka birîndar ku ketiye avê ji aliyê hirçekê ji avê tê derxistin. Pilingekî meymûnê dikuje, dema dibîne ku çêlîka wê heye wê digre ba xwe û pê şa dibe. Mirov dibîne ku ne hestê seg, ne yê hirçê û ne jî yê piling û meymûnan jî tune li ba IŞÎDî û DAÎŞîyan. Daîştî, guhertin û jihevdexistina usûlan, nasnekirina usûl û wacibên hene û ferzkirina yên nû û bi temamiye li ser xelkê. Daîştî coredirakulayîtiyeke serdema me ye Çawa ne bi tenê dixwaze xelk jê bitirse, belê bibizde, bi xwe de bimîze, ji ser hişê xwe bikeve, kezebqetandî bibe, ji desthilanîn bikeve, biricife, birehele, devê wî/wê têkeve hev, hew karibe biaxive, zimanê wî/wê negere û ew jî vê bi çavên xwe bibîne, dema ev giş dibin di çav xwe keve, zewqê jê bigre Li vir em li damar û meylên sadistî jî nêzîk dibin û rast tên. Di heman demê de di ber zewqên sadîstî re mirov pêjna lebtên psîkopatî jî dike, lewra mirov kêfxweşiya ji şikencê, bêwîjdanî û bêdiliyê jî di her qetlîam û kuştinên DAÎŞê de wek demareke xwur dibîne. Ev zihniyetek

e, divê ji hinek cîhan bi xwedî bibe, vala çênabe DAÎŞ- IŞÎD Dijminê Kurdan e . DAÎŞ di destpêkê de wek rêxistineke Erebên sunî, li dijê şiîyan, nîzama li Bexdê, dagîrkeriya Emerîka û dewletên mîna Israîl dihate naskirin, belê di encama pratîka wê de derket ku ew di esas û bingehê xwe de rêxistineke nîjadperest û li dijê Kurdan e. Xwiya bû û bê ku cîh ji şikê re bimîne zelal bû ku DAÎŞ siftbûn, tîrbûn û bilaşûgewdbûneke antîkurd, zêderewiyeke kilerîkal û li dijê jinan e. Ismeîl Beşikçî jî bi pirsên li jêr balê dikşîne ser vî aliyê DAÎŞê: Heger rast e, DAÎŞ mîna niwênerên hikûmeta AKP dibêjin "bertek e li dijê Emerîka û Malîkî" wî çaxî çima êrîşî Kobanê dike ku ne têkiliya wê bi zilma şiîyan re, ne jî bi ya Emerîka û dagîrkeriya Iraqê re heye ? Çima DAÎŞ davêje ser Kurdên ku rejîmê elewî-Ereb nasnameya wan xesp kiri ye, nade wan. Çima davêje ser Kurdên misilman û Êzdîyên mezlûm? IŞID-DAÎŞ, bi vê êrîşkariya xwe ya bi nakok, tiştekî îtîraf dike û dide dest. Ew jî ew e ku li dijê Kurdistanê li ser hesabê dagîrkerên Tirk şer dike. Dawî li gora pisporên mafê mirovan, DAÎŞ rêxistineke terorîst e û hevkariya pê re her core alîkariya wê, vekirî yan sergirtî, li gora hiqûqê navneteweyî sûc û tawan e. Bi gotinên rojnamevan Abdulkadir Gok, DAÎŞ “bêhna goştê şewitî, bêhna xwîna kizîrî û jiyana kuştî ye” Û nimûneyeke DAÎŞî di kirinên fermandar û milîtanên DAÎŞê de: Di nav tekbîran de DAÎŞî, êrîşê dibin ser pêşmergên Kurdistanê û di encama şer de 3 pêşmerge dikevin destên êrîşkaran. DAÎŞî kincên zer yên Guantanamoyî ku pirteqalî ne li dîlên di destên xwe de dikin û bi destên kincreşên ji çavên wan pêve tiştekî wan yê din nexwuyaye, serê wan jêdikin. Dema serê wan jê dikin jî milîtanekî DAÎŞê bi van gotinan ban Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Berzanî dike: " Ey Berzanî em miletekî wiha ne ku hez ji xwînê dikin. Ji bo me jî xwîna herî bedew ya pêşmergeyan e". Paşmêrê DAÎŞ - IŞID ê Tirkiye ye. Dewleta Tirk dijminê Kurdan e. Dijminekî bênavcî, keysperest, bêbav û

xwedênenas e. DAÎŞ û Işida ku baskekî El Qaîdeyê ye, pişta xwe dide Tirkiye, Siûd û Qetarê. Li pey Işidê û bêperwayîya wê li himberê Kurdan rasterasta Tirkiye, hikûmeta Erdogan û Dawidoglu hene. Dewleta Erdogan bi du mebestan piştgirî da IŞID ê. Ya yekê ji bo xistina Bişar Esed û ya din jî ji bo rê li şoreşa Rojava bigre, ji re paşmêrî kir. Îspatek ji îspatên di vê derbarê de jî hejmara Tirkên di nav DAÎŞ ê de ne. Li dora 2000 hizbilahên destbixwîn û qatilên ji salên 90´î li Bakur, motorek ji çend motorên DAÎŞ´ê ne. Serokê neteweyî ev rêxistin wek Jîtema Rojhilata Navîn bi nav kir. Sebeba harbûn û çavsoriya li dijê Kurdan bi aliyekî xwe jî li vir vedigere, ji vir bixwedî dibe. Li gora hin çavkaniyên Rojavayî, nisbeta Tirkên di nav DAÎŞ´ê de li dora ji % 10 an e û bi gotinên nivîskarên mîna Cengîz Çandar pîrika jidayikbûna DAÎŞ´ê bi xwe jî Tirkiye ye. Bi gotineke din DAÎŞ - IŞÎD di himbêz û sînga Tirkiye û hikûmeta AKP de mezin bûye. Dîsa çavkanî radigihînin, ku di nava vî çeteyê navneteweyî û jiserxweçûyî de, kêm be jî jirêderketî û raxeritiyên Kurd jî hene, heta yek ji wan bi navê nizanim çi „Elkurdî“ ku wê ne dûr be ji Huda Parê yek ji bombeçêkerên vê şebekê ye. DAÎŞ Vekirî Ye ji Her Core Pêlîstin û Bikaranînê re? Ewil û berî herkesî hêzên navneteweyî ji bo ku li Sûriyê û li Iraqê meramên xwe bînin cîh û bighin hedefên xwe, DAÎŞ bikaranîn û bi kar tînin Rejîma Beesiyên Sûriyeyê ji bo mixalifên xwe lewaz bike û bi ihtîmala belkî xwe ji wan rizgar bike, çavên xwe li kirinên DAÎŞ ê girtin. Heta tê zanîn ku gelek qerargehên xwe dewrî DAÎŞ´ê kirin, ew bi hêz kir û di ser DAÎŞê re û bi alîkariya faktorê DAÎŞî deshelatdariya xwe da qebûlkirin. Emerîka jî hat cihê ku vê bibêje: tercîha me îro ne Esad belê IŞÎD e, û ev dîtin îspat kir. Esadê ku kesî nikarîbû wî rizgar bike, Tirkiye ew rizgar kir. Tirkiye û rejîmê behsîyê Sûrî ji heman amanca hevbeş re xizmet kirine. Niha Tirkiye û sûriye jî di ser DAÎŞ´ê re siyasetên xwe dimeşînin. Yek bi riya DAÎŞ´ê hebûna xwe li ser piyan radigre û yê din siyaseta xwe li Rojhilata Navîn dimeşîne. Siyaseta perçe bik û birêve bib di şertên nû de dewam dike, çember û xelekên ji şidetê têne avakirin. Ev xelek û çember jî di encamê de dikevin xizmeta sermayê, Emerîka û endûstriya

çekdarane ya yekîtiya Ewropa "Tu Çi di Beroşê Xî Tu dê Wî Derxî" DAÎŞ, ber û berhemeke beroşa Rojhilatanavînî ye, bi esil û feslê xwe zaroka vê herêma bi kirîz, nexweş û bi pirsgirêk e. Pirsgirêk û serêşên herêmê li qirikê ne, ketine ser hev û bûne zemîn ji derketina her core kom û çeteyên jiserxweçûyî. Ne îslama deshelatdar û ne jî netewdewletên li ser kar, ji vê kirîza mezin û kûr re; exlaqî, civakî û îdeolojîk re nabin çare , nikarin bibin çare û ev jî dibe zemîna pêdebûna rêxistinên mîna DAÎŞ´ê û her rêxistineke din ji vê malbatê û bi heman zihniyetê. Helbet di tenişta lewaziya dewletên herêmê de, nebûna îrade, mixalefeteke alternatîf û hewleke avakirina nîzameke demokratîk û di vê eniyê de, di têrnekiriyên navxweyî de, hesabên Rojava ji bo midaxelekirina di Rojhilata Navîn de û ji bo vê jîhewcedariya bi rêxistineke mîna DAÎŞ´ê jî pêwist e, bêne bibîranîn. Kurt û kin têkiliya vê kirîzê bi pirsgirêk û problemên cîhana îslamî, bêçaretiya îslama tiradisyonel, deshelatdar û gerdîşiyane re û ji cîhekî û pêde bi xitimîn û navnobûna El Qaîde re jî heye. Ne ecêb e ku DAÎŞ ne dûr nav û kincên xwe bughere û heman kadro bi navekî nû careke din Elqaîdetiya xwe dewam bikin. Nav Nû Ye, Belê Zihniyet Çend Hezar Sal Emirmende ye Zihniyeta DAÎŞ´î ne nû ye, di bin navên corecor de wek demareke berdewam hebû, di coxrafya îslamê de rêxistinên mîna DAÎŞ û bi amancên Panarabîzim û Panîslamîzmê tim hebûn. Doh BAAS´î bûn, Ixwanilmislimîn bûn, El Qaîde bûn, îro jî DAÎŞ in sibe jî navekî din in. Gotin jê re navê ku DAÎŞ - IŞÎD dirêjayî û dewama zihniyeteke emirmende bi navekî nû ye. Temenê wê du salan derbas nake. Taliban, El Qaîde, Hizbulah, El Nûsra, Huda Par, Boko Haram û IŞÎD çend navên jihevzayî, jihevveketî û ber û berhemên heman navçeya cîhana îslamî û Rojhilata Navîn în. Giş rêxistinên olî û mezhebî ne, bi navê îslamê kar dikin, hêrs û kefbidevketî, tije xezeb û devgerm in, ji desttêwerdanên derve re vekirî ne û ji awira zihnî sentezekî giş zêderewiyên neyênî, bêtoleransiyên herêmî û navneteweyî ne. Heger em binavkirinên li DAÎŞ´ê û dîtinên li ser faktorên li pey çêbûn û derketina wê careke din gilale bikin, wê di çend xalan de rêzkirineke wiha ne dûr be ji rastiyê:

DAÎŞ, cenewarekî binhiş û di xew de bû ku destekî xwurt ew ji zîndanê berda. Hêzên midaxela Rojhilata Navîn dixwazin hewcedariya wan bi hêzeke wek DAÎŞ´ê hebû. Ew nexweşiyeke weba û kuleke serdema me ye, ew cenewareke binerdê û di şibhetê însên de ye, Decal û Frankeştaynek e. Barbariyeke bê nimûne ye DAÎŞ, di nav nimûneyên hovîtiyê de nimûneyeke vê rêxistinê bide nasandin û tarîfkirin tune, her şibandin gelekî kêm û sivik dimîne. Ew mîqrobeke, berhemeke laboratuwarî ye û ji kesên xwediyê pirsgirêkên rûhî, mirovên psîkopat, sadîst, şikencekar û ji zewqgirên ji wehşetê hatiye pê. Rêxistinek e ku dixwaze dewleteke îslamî ava bike ku elemanên wê ji şervanên Efganîstan, Çeçenistan û Bosna-Hersek têne pê ku profesyonel û di nav hereketeke berdewam de ne. Rêxistineke destkird e ku Emerîka ji bo ku Rojhilata Navîn ji nûve ava bike, çêkiriye. Bi çavên nîjdperest û deshelatdarên çar welatên dagîrker, Emerîka hem DAÎŞ´ê birêve dibe û hem jî dike mahneyek ji bo avakirina Kurdistana Mezin. Rojava ji bo xwe ji giş qirêj û gemara selefiyên li Ewropa rizgar bike, cîhadîstan li deşta Sûrî û Iraq dicivîne da ku wan îmha bike. DAÎŞ ji bo ewlekariya Israil hatiye çêkirin ew hespekî troya û lîstikeke emperyalîzma rojava ye. IŞÎD zaroka kirîza netewdewletên li Rojhilata Navîn e û ji nav valahiya îdeolojîk û siyasî ku di encama vê kirîzê de hatiye pê çêbûye. Li gora dijminên Kurdan û nîjadperestên Tirk û hwd. ji bo avakirina "Kurdistana Mezin" ji aliyê Emerîka tê bikaranîn. Û li gora pêşverûyên herêmê, ji bo hilweşandina alaternatîv û modelê Şoreşa Rojava bi sernekeve çêbûye. Medya civakî bikar tîne û li gora xwe îslameke kêfî tetbîq dike. Di çarçeweya pilanekî 6-7 qonaxî de behsa dewleteke Îslamî dike û ji bo vê dewletê jî Bihuştê garantî dike. Mîna Endulujansa qirnê navê. Bi vî aliyê xwe dişibe afarozkerên serdemên berî reform û ronesansê li Ewropa. IŞÎD- DAÎŞ, rêxistineke wiha ye ku herkesê mîna wê nafikire wek kafir îlan dike, ku kafir jî îlan kir qetla wî/wê, malê wî/wê, jin û zarokê wî/wê helal dibe. Ji her aliyên cîhanê heydûtan berhev dike, wek gurên devbixwîn tu berdî

nav keriyên pez berdide nav xelkê bê guneh, sifîl û bêçekan ketûber dikuje. DAÎŞ´a îro ku di sedsala dawî de serê mirovan li ber kameran jê dike, bi riya medya civakî li her aliyê cîhanê bela dike, bi saxî însên binerd dike, diçîne, diricimîne, bombeyan bi stuwê pîr û mezinan daldiqîne wan diteqîne, mêrên nexweş, zarokên berşîr û bêtaqet tî û birçî dihêle, di nav îşkenceyan de ola xwe bi dîl û esîrên di dest xwe dide qebûlkirin wan biçûk dixe, telef dike, ne mikun e, bi alîkariya çend binavkirinên wek psîkopat, sadîst û kesên dilkevir bête tarîfkirin. Tarîfkirineke wiha ne ku di xwe de rastiyê nagre. Di DAÎŞê de ev damar û ev xislet xwurt in û di asteke serdest de jî xwedîrol in. Belê bi bahweriya me wê rastir û bîcîhtir be ku mirov DAÎŞ´ê û Daîştiyê wek zihniyet û mentalîteyekê bigre dest û di çarçeweyeke wiha de li vê dilkevirî û dilzingariyê bikole. DAÎŞ xelekek ji xelekên zincîreke dûr û dirêj û ya herî dawî ye ji vê mentalîte û zihniyetê. Ji Doh Ber bi Îro vee Zihniyetên Daîştî û Yên Mîna Wê Her zihniyet xwediyê reh û rîşeyên xwe, derbasbûn û dîroka xwe ye. Di nav vê derbasbûn û dîrokê de ji diya xwe dibe, distewe, diqebile, dibe çand, rê û şêwazekî birêvebirina civakê û çareserkirina pirsgirêkan. DAÎŞ, encam û sentezeke wiha ye. Sentezeke ku ji zihniyetên neyênî, zêderewiyên mîna, dogmatîzim, sadîzim, psîkopatî û bêtoleransiyên çend hezar salên dawî hatiye pê. Ji hejmarek damarên olî, baviksalarî, deshelatatdarîperest, çandî û leşkerî bixwedî dibe, Di vê lêkolînê de em dê zêdetir têkevin pey şopên vê zihniyetê, em dê çavekî bavêjin dîroka têkiliya wê bi deshelatdariyê û çavsorî û zilma deshelatdariyê re. Ewil li ser Zihniyetê Çend Gotin û pê re Jî Çend Nimûne Zihniyet li derekê dikeve rê, tov û bizreke ku rasterasta têkiliya wê bi însên re, bi rewş û şertên civakî, çandî û eskerî re heye. Encam û berhemeke ku di nav sedsal û hezarsalên dirêj de çavên xwe vedike, dibe bahwerî, şêwenerîn, cîhanbînî û dawî exlaq û karekterek. Awe û şêweyekî hiskirin, pêjinkirin û pirr tiştên din e zihniyet, aliyên wê yên dînî, sosyolojîk, manewî û hwd. hene. Rengvedanek e unsur, damar û faktorên madî û manewî ye. Şêwefêmkirin, liberketin û tesewirkirinek e. Rêyeke fikirkirin û ramanê ye zihniyet. Corejiyaneke, têgihiştin û

tevahiyeke zewq, sitîl û hestên eskerî û sivîl e. Coreyê çareserkirina pirsgirêk û nakokiyan û rengvedana wan di jiyanê de ye. Term û têgeheke sosyo-psîkolojîk e zihniyet. Avahî û saziyeke ku girêdayê civak û çandan dibe xwediyê xweseriyên xwe û li gora kulturan û zeman tê guhertin. Bi şax û perbûnek e zihniyet. Şetekî bifikirin ku bi sedan best, rûbar û avên hûr û mezin tên ser û giş bi hevre tiştekî komplîketir ava dikin, tînin pê. Zanyarî behsa zihniyetên destpêkî û seretayî, dayiksalarî û baviksalarî, dogmatîk û lîberal, erênî û pozîtîf, zihniyetên nûjen û hemdem, deshelatdarîperest û faşîst, demokratîk û hwd. dike. Ji bo naskirina zihniyetekê pêwist e, mirov têkeve pey damarên zihniyet ji wan bixwedî dibe, pêwist e, mirov referensên zihniyetê nas bike, bala xwe bide palik û piştekên wê. Li giş xislet û dirûvên wê binere û dawî yeko yeko li wan bikole. Wek nimûne recma jinan, çandin û binerdkirina jinan, firotin û tecawizkirina jinan, Jêkirina guh, poz, derxistin yan jî mîlkirina çavan /Koroglu/, zora li însên ji bo guhertina ol û mezhebên xwe, serjêkirina rojnamevanan û bi riya televizyonan belakirina wan li cîhanê, hûrkirina rojnamevan û siyasetmedarên Kurd li kolanên Amedê bi satoran, şewitandinên di zîndanên Tirkiye û di otêlên mîna Madimak de, kuştinên bi dar û qelasan, hêrtina bedenên sax di patozan de, ji guhên gerîlayên kuştî çêkirina tizbiyan, girtina wêneyên xwe li ser bedenên serjêkirî û pesnê xwe dayîna bi hovîtî û dirindeyîyê, kuştina Ozgecan Aslana Dêrsimî, her yekê bi serê xwe damarek ji damarên Daîştiyê ne. 1. Daîştî, di dîrokê de carna di sezarekî mîna Neron û Kalîgula de, carna di deshelatdarekî mîna Cengîz Xan de, di kuştina zarokên di nav lingên hespan de, di fermanên siltanên mîna Yawuz Siltan Selîm û Kuyucu Murad Paşayê bi hezaran jin, mêr û zarok bi saxî di bîr û çalan de dirizandin û hinek caran jî di nîjadperestî û şêtayetiyên ferdî de mîna yên cenewarê sedsalê Anders Breivikê Norweçî û qetlîama Timothy McVeighê Emerîkî ku wek " bombekarê Oklahoma" kete dîroka qetlîaman jiserxwe diçe. 2. Her wiha Daîştî, carna di dîroka deshelatdariya Ereb de, di bi sedan nimûneyên wek yên ji bin de birîn û vemrandina zarwên Hz. Elî û 12 ê Îmamên Ehlilbeytê de, di çavsoriya li Îmamên Mîna Ebû Henîfe de, her core wîjdan bin pê dike: Xelîfe Mensûr Îmam Ebû Henife, davêje zîndanê. Temenê wî 65 e. Xelîfê Îslamê Ferman dike ku rojê 10

qamçiyan li serê wî bidin û bi her roja derbas dibe re 10 qamçiyên din jî li yên roja berêtir zêde bikin. Roja 11 an ku hejmara qamçiyan derkete 110 an, Imam Henîfe nexweş dikeve, êdî hew kare biaxive. Ser û çavên wî di nav xwîn û birînan de dimînin. Çavên wî diwerimin, guhên wî bi derbeyên qamçiyan diçirin, lêvên wî diterişin, diteqin. Di zîndanê de tî û birçî maye, qirika wî ziwa bûye, hew kare xwêziya xwe daqurtîne. Li gora rîwayetekê di zîndanê de û li gora yeke din piştî ku ji zîndanê derdikeve, sala 767 an dimire 3. Daîştî, carna di Voyvodayê ku mixalifên xwe li qazoxê dixist, di kirinên paşayên Osmanî de ku serhildêrên Kurd bi saxî davêtin nav distên avên kelandî, yan jî di cînayetên milîtarîstên mîna Enwer Paşa de ku Kurd, Ermenî û Asûrî li Sariqamişan, li ser riyan bi komikî û bi pilan û proje dikuştin de, carna di kesayetiyeke mîna qatilên Dêrsim, Geliyê Zîlan, Mereş, Sêwas û Roboskî, fermanên Kurdên Êzdî de û gelek caran jî di kesayetiyên siyasetmedarên mîna Sedam û enfalên wî, di kirinên Agar, Çiler, Gureş û Erdogan de û bi taybetî di îdamên bêrawestan ji aiyê rejîmê Îranê de birih dibe. 4. Carna di şewitandina metin û berhemên bi nivîskî yên mîna Awesta de dikeve ber qeydên dîrokê. Wek nimûne Avesta di sê qonaxên dîrokî de ji aliyê sê deshelatdariyan ve hatiye şewitandin. Du caran B.Z nê di zemanê Akamenidan û Skenderê Meqedonî de û yek jî P.Z ê di zemanê Xelîfê Ereban Omer Bin Xetab de. Emer wiha ferman kiriye : Ekrad zerdeştî ne, kafir in, kuştina wan, mal, milk, jin û keçên wan helal in. 5. Carna masakir û jenosaydeke Osmanî ye li girava CIHIOS sala 1822 an li dijê Yewnaniyan. 6. Carna barbarî û hovîtiyeke ku mîna sala buhurî berê xwe ketûber li Şingalê dide Kurdên Êzdî û jiyanê li komelanên bêsûc û bêguneh, bêçek û destvala bi hûr û mezinên xwe dike dojeh, dike qesabxane. Yên vê dikin ne bi tenê Daîşiyên milîtan û destbiçek in, belê Erebên cîran û kirîv bi xwe ne . Bala xwe bidin gotinên Kurdên Êzdî ku ji nav lep û pencên qetlîama DAÎŞ´ê filitî ne: "Yên herî zêde em kuştin û xwîna me rijandin, li hêsirên çavên me nenerîn, dilê wan bi me neşewitî kirîvên me bûn. Bepisiyarên herî mezin ev kes bûn ku me zarwên xwe di dawên wan de sinet kiribûn, cîranên me bûn. Kirîv û dostên me yên Ereb bi DAÎŞ´ê re bûn yek. Xayintiya mezin wan bi me kir. Me ev hêvî ji wan nedikir". Wiha behsa tirajediya xwe kirin. "Me ji çavên xwe bahwer nekir dema bi DAÎŞ´ê re êrîş kirin ser me. Me tiştekî wiha tehmîn nedikir, wan çogên me şikenandin. Malên me bi

ser me de hilweşandin, mal û milkê me di malên me de çi hebû talankirin, jin û zarokên me revandin, kuştin, şikence û tecawiz kirin. Dost û cîranên me yên kevin û sedsalan, Erebên em û ew bi salan di nav hev de, malên me nehîb kirin, xwîna me herikandin mîna ku me qet hev nasnekiribe, em ne dost û kirîvên hev bin, me nan û av bi hev re venexwaribe." 7. Carna Daîştî di rengê dijminayetiya çandan de derdikeve pêş wek hilweşandina peykerên Bûdhayên Bamiyan li Efganistanê, hilweşandina dêrên li Mûsilê û perçekirina peykerên çendhezarsalî bi balyozan, talankirina muzexaneya Bexdê, bêhurmetî û rêzdarî ji pîrozgehên mîna Laleş re û hwd. rû dide. - Li Himûsê keleheke ji kelehên serdema xaçparêzan, ji sedsala 12 an. - Cardî li heman bajarî û heman herêmê serobinhevkirina Kemera Dayika Meryem û Dêra Ümmü El Zünnar. - Îbadetgeha Bel Palmîra. - Li Helebê Mizgefta Bilind. - Li Şamê û li derdora wê Mizgefta Emewiyan, Keleha Şamê, Keleha Ibnî Maal û bajarê Entîk ji serdema Roma Busra. - Xerabkirina mizgeft û medreseyên li Xizna û li Tilmehrûf li Rojavayê Kurdistanê DAÎŞ Wek Xelekek ji Xelekên Zincîra Qetlîamên Berî Xwe Ev dîrok heta tu bêjî bes kevin e û di lêkolîna dawî û encama encamê de, têkiliya wê bi deshelatperestîyê, hewila bindestkirin û kolekirina qewm, ol, mezheb û cinsekî ji aliyê qewm, ol, mezheb û cinsê din e, ango nasnekirina qanûnên xwezayê bi ferq û cihêyîyên xwe û xwezaya xwe ye. Ev damara DAÎŞ´î ji vê awirê nasnekirina qanûnên xweza û Xwedê ye û heger kufrek hebe jî wê ev bi xwe be. Ji vê awirê kufra herî mezin e Daîştî. Dîroka encamên vê nexweşî û belaya hegemonîk dirêj e, tije tirajedî, nîjadkujî û xwênawî ye û heta vê bêhnikê DAÎŞ dûnde û ewladê wê yê dawî ye . Tiştên DAÎŞ dike û doh li Şingalê, li Tilhemîs, li Rojava li dijê eşîrên sûniyên ne bi xwe re û li Kobanê kir, ango kuştina kes û komên bêparastin, kuştinên bê dilrehmî û ji ber sebebên nîjadî, olî û ferq û cihêyîyên siyasî, dikeve kategoriya jenosayd û qetlîaman. Ji xwe kuştinek jî dema bi mebestên qelandina nîjad yan jî etnîsîte, mezheb yan jî

neteweyekî be dibe qetlîam. Cardî li gora heman daneyan DAÎŞ, li cihê kiristiyan, Êzdî, Tirkmen, şebek, Ehlil Heq, Saba û gurûbên Şîî dibîne avê li wan venaxwe û wan bi barkirin û kuştinê tehdît dike. Ji Mûsilê 500 hezar kes koçber bûn, bê ku bi xwe re bigihin tiştekî xwe bi xwe re birevînin. Ji Arşîv û Zihniyeta DAÎŞ´î Hejmarek Nimûneyên Îro Ketine Ber Qeydên Dîrokê: 1. Tê gotin ku Skenderê Meqedonî sala 334´an B.Z 250.000 hezar kes kuştiye ji ber ku li dijê wî derketine û jiyana wî xwestiye nepejirandine. 2. Sala 1099´an ewropayîyên kiristiyan piştî ketine Qudsê li dora 70.000 misilman û Yahûdî kuştine. 3. Cengiz Xan bi qetlîamên xwe navdar e û kesên avê li destê wî bikin di vê derbarê de kêm in. Sala 1220´an dema bajarê Semerkantê dagir kir 75.000 hezar û li bjarê Heratê jî li dora 600.000 hezar mêr, jin û zarok kuştine. 4. Sedsala salên 1400´î Draculayê III mîn ku bi navê /voyvodayê bi qazox/ ketiye dîrokî 10. Hezar mêr, jin û zarok li qazoxê xistine. Dîlên digirtin bi eziyet û bi şikenceyên gelekî bi êş dikuştin. Qetlîamên Emerîka û Ingilîstanê li Dijê Çermesor û Aborjînan Qetlîama ewil li dijê Çermsorên Bakurê Emerîka, li herêma Filorîda îro, sala 1539 an ji aliyê Spanyoliyan tê kirin. Lisêdarêxistin û şeniqandin bi 200 kesan dest pêkiriye, ev çerxa xwînrêj biger ketiye û sedsalên piştre ji awira hejmarê zêdetir û xwîna rijyaye jî bêhtir dewam kiriye. Hernando de Soto kesê ev herêm û dever keşif kiriye qatilê serekî ye. Hernandoyê carekê destên xwe xistiye xwîna ewqas kes vê carê sala bi dû de li herêma Alabama hejmara binecîhên kuştiye deh qat û nîvan zêdekiriye û çardî ji çerme sorên Çoktawî 2500 kesên din daye ber gule û agir. Di zikhev de û li ser hev ji sala Kiristof Kolomb Emerîka keşif kir û pê ve li dijê çermeSoran di ser 65 qetlîmên DAÎŞ´î hatine qeydkirin. Li ser axa Emerîka qetlîama dawî sala 1911 an hatiye pê û navê vê qetlîamê jî wek qetlîama dawî (Last Massacre) ketiye dîrokê. Qetlîam û qirkirinên ku Spanyolî û Emerîkiyan li Emerîka û Emerîka

Latînî kirine bêhesab in. Dema Kristof Kolomb dikeve Emerîka ku sala wê 1492 ye, nifûsa binecîhên Arawaksî 8 milyon e, di nav 22 salan de ev hejmar dadikeve 28 hezaran. Melektiya Ingilîstanê bi awayekî sîstematîk û bi proje salên di nav 17881938 an de 250 salan Aborjîn îmha kirine. Nexweşî xistine nav wan, jehir xistine nav xwarinên wan û ji 750 hezar aborjînên reşik bi tenê 31 hezar filitîne. Elman li Rojavayê Efrîka Sala 1891´ê Elman li Rojavayê Efrîka li Namibya qetlîam kirine. Ketine welatê wan ji bo madeyên xam, êrîşî ser xelkê kirine, bê ferq û cihêyîya di nav temen û cins de qetlîam kirine. Ma Erdogan jî berî bi çend salan di sedsala 21´ê de nabêje zarok be, jin be, kî dibe bila bibe wê li ber çav neye girtin. Li Namîbya, yên ji qirkirin û qetlîaman xelas dibûn jî, bi şikenceyan dikuştin. Ji 132 hezar xelkê binecî 15 hezar ma. Norweç Salên di Nav 1920-1930´an de Welatên îro ji awira demokrasî û toleransê di serê lîstê de tên wek nimûne welatekî wek Norweç bi xwe jî ne ji zûde hê doh pêr di nav salên 1920-1930´î de hin gurûbên etnîkî bi mebestên homojenkirinê, ne bi tenê kuştine, belê bi qanûnên derxistine keç û jinên wan bi zorê xesandine, stewir kirine. Ew wiha difikirîn ku bi vî awayî ew nîjadên xwe diparêzin. Ev di serdemên avakirina dewletneteweyan de li giş Ewropa û li welatên mîna Firensa, Ingilîstan û hwd. din hatine kirin. Daîşiyên Hîtlerî û Elmanya Salên di nav 1933-1945 an de Elmanan ji gurûbên etnîkî yên corecor bi dehhezaran kes bi komikî û bi rêz kuştin, di kempên corecore de şewitandin, di odeyên gazê de jehir dan. Rêveberiya Elmanya Hîtlerî giş nîjadên ku ji xwe nedihesibandin bi herfan îşaret dikirin û di encama vê kampanyê de ji %94 ên qereçiyan xesandin. Wek hedefa duhem cihû hatin hilbijartin. Li Elmanya û li welatên Elmanya dagir dikirin, bi milyonan cihû hatin gulebarankirin, dalqandin, şeniqandin, şewitandin û bi jehrê kuştin. Ev Qetlîam di Çend Qonaxan de Têne Naskirin: Ewil jidestgirtina giş mafên cihûyan ji wan û dûrxistina wan ji erk û meqamên berz, piştre Destdanîna ser mal û milkê wan û naçarkirina wan ji bo jiyana di getoyan de. Û çareseriya bi temamî û nîhayî jî komkirin û

civandina wan di kempên mirinê de û kuştina wan di odeyên gazê de yan jî kuştinên bi awayên din Di 15´ê Îlona 1935 an de dewleta Hitler "Qanûnên Nurnbergê" derxistin. Li gora vê qanûnê kesên ne ji nîjadê arî, mirovên ji sinif û polên jêrîn in û zewaca wan bi kesên ji nîjadê arî re qedexe kir. Di Teşrîna 1938´an de sînagogên cihûyan, dikanên wan, mal û milkên wan hatin şewitandin û êdî ji vê salê û pêde bi deh hezaran cihû xistin kempan. Heman tişt faşîstan li Mereşê kirin. Di van kempan de bi dehhezaran cihû di getoyên Polonyayê de ji nêza, ji ber sermê û nexweşiyan mirin. Dr, Yosef Mendelê navdar di febrikên mirinê de bi sedan ceribandin li ser bedenên cihûyan kirin. Doktorê Himmler Felix Karsten digot ku fermana Hitler e, gerek heta dawiya şer yek jî ji yahûdiyan nemîne. Li gora lêkolînerên Holokostê ango jenosayda li dijê Yahûdiyan, hejmara yahûdiyên hatine kuştin di reqemên cihê de bilaş û gewd dibin. Li gora dîroknasê Ingilîz Gerald Reitlinger hejmara yahûdiyên mirine di nav 4,24,7 milyonan de ye, belê bi kitêba dîroknasê Emerîkî Raul hilberd ku piştî 8 salan çap dibe û ji raya giştî re heşkere dibe, ev reqem derdikeve 5,1 milyonî, dîrokansekî din yê Ingilîz bi navê Martin Gilbert sala 1982 an vê hejmarê derdixe 5,7 milyonan. Sala 1990 î arşîva Sovyet ji bo dîroknasan hatiye vekirin. Bi alîkariya van belgeyan careke din ji nû ve hejmara kuştiyan hatiye hesabkirin. Ev hesab berdewam bi derketina belgeyên nû tê guhertin Jenosayda li Dresdenê. Emerîkî û Ingilîzên piştî şikestina Elmanya, welatê Elmanya dagîr dikin îca ew bi xwe qetlîaman dikin. Emerîkî û Ingilîzan 3 rojan bê navber bajarê Dresden ji ezmên û ji erdê bombebarkirin ku koçberên Elman xwe avêtibûn wir. Ev bombebaran bi hêrsa tolhildanê hatin kirin. 3 900 ton bombeyên hêza wan yan xerakirinê zêde û 200 hezar bombeyên napalm li bajêr barandin. Di encama vê herekata tunekirinê de 200 hezar kes ku bi piranî zarok û jin bûn hatin kuştin. Dema mirov dizane ku hejmara japoniyên di encama bombeyên atomî de li Hiroşîma û li Nagazakî hatin kuştin 135 hezar bû, mirov dikare bibe xwedîfikrek li ser meznahiya jenosayda Dresdenê. Danîmerqî Çi Tînin Serê Penaberên Elman. Dema Artêşa Sor, Artêşa Sovyetî dikeve Elmanya, 250 hezar Elman

direvin Danîmerka, xwe davêjin bextê cîranê xwe li Bakur. Ji sisya yek ji wan koçber û xwêniyan zarokên di bin 15 salan de bûn. Gişan di kempên dorpêçkirî de kom dikin. Bi hezaran zarok û mezin di encama nexweşiyên tîfûsê, îltîhaba roviyan û zikêşê de jiyana xwe ji dest didin. Qetlîama Firensa li Cezayirê Di nav salên 1832-1839 an de bi hezaran mirî bûn xelata Firensa ji bo gelê Cezayir. Sedsalekê piştre sala 1945´an di serhildana Sedifê de 45 Hezar kes hatin kuştin. Tablo û encamên salên di nav 1954-1962 an de jenosaydek ji mestirîn jenosaydên serdemê bû. 1,5 milyon mirî, 2 milyon û 800 hezar esîr û girtî û piştî serbixwebûnê jî di şerê navxweyî de ku ew jî dirêjayî û dewama kolonyalîzma Firensî bûn 100.000 hezar cezayîriyên din ji mirin. Nîjadkujiyên Rûsya li Dijê Teter û Azeriyan ku Kurd jî Para Xwe Jê Digrin Di dema Şerê Cîhanî yê II. de, di serdema Stalîn de bi behaneya ku " bi Elmanan re hevkarî kirine" gelek azerî hatin kuştin, yan jî ji ax û erda xwe hatin qetandin û sorgonî Sibîrya hatin kirin. Qetlîama li Kirimê ne di bin çend milyonan de bû. Di van salan de gelek tehde li Kurdan jî hate kirin û hejmarek kesayetiyên Kurd mîna romanivîsê navdar Erebê Şemo jî bûn sorgoniyên li ser riya Sîbirya. Dewleta Bulgar, Tirk, Pomak û Qereçî Salên di nav 1970 î û 1989 an de hikûmeta Bulgar bi projeya bulgarîkirina etnîsîteyên cihê li dijê 1,5 milyon Tirk, Pomak û Qereçiyan kampanyake asimîlasyonê li dar xist. Dewletê navê 310 hezar Tirkên li Bulgarya bi zora polis bi navên kiristiyanî û bulgarî guhertin. Dibistanên dersên zimanê Tirkî didan, beşên Fîlolojiya Tirk li Zanîngehan, rojnameyên bi Tirkî derdiketin û mizgeft bi fermanên dewletê hatin girtin. Ji ber navên bi Tirkî li ser goran, gor hatin xerab kirin. Li xwekirina bi motîfên Tirkî hatin qedexekirin. Kesên ev qebûl nekirin sorgon kirin, girtin û di kempên mîna kempa Belen de kom kirin. Di encama van zext û zoran de zêdeyî 300 hezar Tirkî barkirin Tirkiye. Nîjadkujiya li Dijê Boşnaqan Di şerê di nav 1992´an û 1995´an de di nav 3 salan de 200.000 mirov hatin kuştin. Li gora danayên Xaça Sor ya Navneteweyî li Bosna û Hersekê 312 hezar mirov hatin kuştin û li dora 2 milyonan jî cîh û warên

xwe bicîh hiştin. Qetlîama Emerîka li Felluce Di dema şerê li Iraqê de Li felluce 1500 sifîl hatin kuştin, cesedên kuştiyan man li meydanan û li rastê genî bûn, segan goştê wan xwar û 250 hezar kes ji herêmê hatin dûrxistin. Di bin navê anîna azadiyê de Emerîka li Iraqê di ser 100 hezar kesî re kuşt. Çend nimûne jî ji etnîsîtekujiyên deshelatdarên Tirk di dema Osmanî û Komara Kemalîstî de. Qirkirina Ermenî û Suryanî-Asûriyan Salên di nav 1914-1920 an de li Bakurê Mezepotamya û li Başûrê Rojhilata Enedolê, yekîneyên Osmanî bi zorê xelkê Ermenî, Asûrî û Kurd koçber kirin, kuştin û li ser riyan di nav serme û berfê de telef kirin. Li gora hesabên sazî û rêxistinên, Ermenî, Asûrî- suryanî hejmara kuştiyên Ermenî li dora milyon û nîvekê û yên Asûrî-Suryanî jî di nav 270-300 hezaran de bû. Belê nîjadkujiya li dijê Suryaniyan ji ber ku bi nisbeta pêwist nebû dabaşa lêkolînan ev qetlîama çendsedhezarkesî di bin siya lêkolînên li ser qetlîamên Ermeniyan de ma. Sala 2007´an li gora Komela Navneteweyî ya alimên nîjadkujiyan, di nav van salên jor de harekatên li dijê mînorîteyên kiristiyan wek Ermenî, Asûrî, Pontusî û Rûmî hatin lidarxistin, di wateya temam de qetlîam û nîjadkujîyeke mezin bû. Li ser ku qetlîam û jenosayd bû giş alim gihiştin heman mitabeqatê. Her wiha sala 1990´î "Genocide Watch" ragihand ku ew reda hikûmeta Tirkiye ku qetlîamên li dijê Asûrî, Ermenî û Roman qebûl nake, tesdîq nekir û nasnekir. Çi hate serê Pontûsên Derya Reş li Bakurê Tirkiye Ji bîranînên Roman em dizanin ku hejmara Pontûsan bi gotineke din rûmên Derya reş, ji 90 hezaran dakete 1700 kesan. Di nav 18 mehan de her ji 3 Roman 2 wan Stenbol terk kir. Gelheya Roman dakete 30 hezarî û îro ev hejmar maye 1700. Ev rûm jî çendî mane rûm ew jî bi nîqaş e, ev nîjad li ber qelandinê ye. Fermanên Kurdên Êzdî kirine hedef bi serê xwe dîrokek e Yek ji qirkirin û fermanên herî mezin li dijê Kurdên Êzdî sala 1221´ê dema Moxol dikevin Kurdistanê dicire. Salên di nav 1257-1258´an de Moxol her aliyê Kurdistanê di nav agir û xwînê de dihêlin. Şêx Şerefedînê ji malbat û bavikê Şêx Adî ye di şerekî li dijê Moxolan de şehîd dikeve.

Belê sala 1415´an Kurdên Êzdî vê carê ne li dijê Moxolan belê li dijê artêşeke hevbeş ku ji misilmanên herêmê hatiye pê, naçar dibin xwe bi parêzin. Di vî şerî de gelek Kurdên Êzdî têne kuştin, mal û milkê wan talan dibe û gora Şêx Adî jî bi erdê re dibe yek. Wekî din bi awe û şêweyekî bênavber, Ji dawiya salên 1700´î û heta bi sala 1840´î li Kurdistanê Kurdên Êzdî têne kuştin. Di nav salên 1810 1840´î de ji Meletya heta bi Silêmaniyê xwîna bi sedhezaran Kurdên Êzdî hatiye rijandin. Di van salan de kesên têne kuştin ji asûrî û ermeniyan zêdetir Kurdên Êzdî ne. Di salên 1820´an de li Deşta Garzanê, heta bi Sêrtê li herêmên Qurtelan, Eruh, Beşîrî, Batman û Kozlukê 360 gundên Êzdiyan têne hilweşandin. Kurdên Êzdî çendî karîbûn û ji dest wan dihat ji leşkeriya Osmanî direviyan. Lewra ji bo Êzdiyan leşkeriya ji Osmaniyan re derketina ji ola xwe û xayintîbû. Her wiha tê zanîn ku dewletê bi alîkariya Alayên Hemîdiye jî gelek caran Şingal dane ber top û guleyan. Çend qetlîam û ferman jî wiha didin pey hev: Qetlîama Waliyê Amedê Ehmed Paşa (1640-1641), ya salên di nav 1647-48´an li Şêxanê, ya 1715´an, qetlîama Silêman Paşa salên 1752-1754 li Şingalê, ya Emîn Paşa salên di nav 1767-1768´an de û heta salên 1800´î bi sedhezaran Kurdên Êzdî hatin kuştin. Belê qetlîama di zemanê Bedirxan Paşa de sala 1832´an mezin e û êşa wê çend qat e. Gelek ji van qetlîaman jî ji ber wê bû ku Kurdên Êzdî ola xwe nedughertin û çanda xwe terk nedikirin. Dawî jî li Şingalê Kurdên Êzdî ketin ber şapeya DAÎŞ´ê. Li Şingalê çiqas nirxên mirovatiyê hene tev hatin perçiqandin; biçûk, mezin, jin mêr, bi hezaran Kurdên Êzdî hatin kuştin,bi sedhezaran mirov, tî, birçî ji warên wan hatin koçberkirin. Di riyan de zarokên li ber pêsîran fetisîn, dê nikarî li weledê xwe bibe xwedî, ji tirsa, keç û bûkan xwe di zinaran de avêtin. Welatek bi pîrozgehên xwe ve hat dagîrkirin û wêrankirin. Bi kurtayî DAÎŞiyan her tiştê Xwedê heram kiriye tev li xwe helal kirin û ev giş jî li ser navê Îslamê kirin. Şerên li dijê Ereban, êrişên Moxolan misilmankirina bi zorê, hejmara Êzdiyan sistematîk kêm kiriye. Bi pêşdarazên ku Êzdî tariqeteke îslamîmuawîyeyî ne û baweriya wan bi melekên xirab heye, Êzdiyan gelek neheqî dîtine û ev jî bûne sebebên bêtoleransî, dilkevirî û her core mubahî li himberê Êzdiyan. Ji bo şerê desthilatdariyê li Kurdistanê ji aliyê împeratoriya Osmaniyan û Farisan ve teqrîben 1.2 milyon Êzdî heta îro hatine kuştin û 1.8 milyon bi

zor û kotek kirine misilman. Ji ber van sedeman û sedemên din Êzdiyan xwe li gund û çiyayên Kurdistanê ji dinyayê heta sedsala 20´an îsole kirin ku di encama vê de jî dinya û di nav de gelek Kurd jî li ser bîr, bawerî û civaka Êzdiyan ne xwedîyê agahdariyan beş in. Ebû Siêrd El Îmadî : Miftiyê dijminê qewmê xwe Ebû Siêrd El Îmadî bi eslê xwe Kurd e. Navê wî yê eslî Ehmed bûye, lawê Mistefa, ji Kurdên Amediyê ye. Sala (1472) ji dayîk bûye, 86 salan jiyaye. Di nav hiyerarşiya dewleta Osmanî de derketiye cîhekî pir bilind. Ji Siltanên Osmanî re, ji Sultan Qanûnî û Sultan Slêmanê Duyemîn re miftîtî kiriye. Şaîrekî naskirî û ji navdarên serdema xwe ye. Bi fetwa xwe ya li dijê beşek ji qewmê xwe ketiye dîrokê. Di fetwa wî de ev rêzên li jêr jî hene. Ferqa wî ji Ebûbekir Bexdadî û emîrên DAÎŞê nîne. Ew jî niwêner û damareke zihniyeta DAÎŞî ye. Çend rêz ji fetwa vî xwedênenasê DAÎŞî: Yê wan (Êzdiyan) bikuje xazî ye, yê bi destê wan bê kuştin jî şehîd e. Şerkirin li dijê wan, cîhad e. Ji ber ku Êzdî kafir in, ji kafiran jî kafirtir in. Kuştina wan di her çar mezheban de jî helal e. Cîhada li dijê wan ji îbadetê jî xêrtir e. Ji hev qetandina wan, pirt û belavkirin û kuştina wan û serokên wan, ji erk û ferzên olî ne . Hakim û walî gerek piştgiriya şerê li dijê Êzdiyan bikin. Heq heye mêrên Êzdiyan bêne kuştin û jin û zarokên wan wek yên giş kafiran li sûk û bazaran bêne firotin û jinên wan helal in li misilmanan. /Eskerê Boyik/ DAÎŞtiyeke ku Siltan Fatihê Osmanî kir qanûn: qetla kur û biran wacib e Qetla kur û bira bi Yildirim dest pê kir, bi Fatîh bû qanûn û di serdema Yawuz Siltan Selîm de wergeriya qetlîama kur, bira, Elewî û Kurdan. Ev qanûn, ango qanûna kuştina kur û biran salên dawî li Tirkiye girêdayê filmê "Muhteşem Yuzyil" demeke dirêj bû dabaşa nîqaşan û ev nîqaş hê jî bi temamî bi dawî nebûye. Bi taybetî xeniqandina Şehzade Mistefa kurê Qanûnî Siltan Silêman li ber çavên bavê wî û bi fermana wî ji aliyê heft celadên kerr û lal, her mirovê hinekî xwedî dil, hejand û kêm zêde li cem bû sebeba hêrs û nerehetiyekê. Li gora dîtin û zihniyeta dîroknasên di bin bask û perên dewletê de kuştina kur û biran ji bo mayîndetî û jiyana dewletê pêwist bû. Li gora vê nerîn û mentalîteyê dewlet, berî her kesî û hertiştî tê, dewlet di ser her xelk, etnîsîte û koma civakî re ye. Zihniyeta dibêje "ewil dewlet û piştre însan" îro jî di nav piraniyeke mezin ji siyasetmedar,"rewşenbîrên" Tirk de zihniyeta serdest e.

Li gora vê zihnyetê ev fedekariyeke mezin bû ji aliyê siltan û paşayên Osmanî. Li tu welatên din yên cîhanê bi vê nisbet û hişkiyê kuştina kur û bira nehatiye dîtin ku xanedanek wiha ji bo berjewendên deshelatdarîyê, text û tacên xwe kur û birayên xwe feda bike. Ev "fedekarî "bi tenê siltanên Osmanî krine”. Bi gotineke din ev kuştin meşrû ye, aqlane ye, di cîhê xwe de ye û evên wiha difikirin hejmara dikevin ber qetla wacib zêde dikin. Li gora wan, lidijderketina dewletê guneh û qedexe ye. Ev qanûn ji aliyê deshelatdarên Ereb û Osmanî hatiye danîn. Dualî bi Piştgiriya hedîsên corecor û biryarên deshelatdaran hatiye teqwiyekirin û bûye mîna tabûyeke qirnê navê. Dewlet jiyan û mayindetiya dewletê di asteke zêderew û fenatîk de heye. Wezîfa bikaranîna zorê karê dewletê û mafê dewletê ye. Rîayetnekirina ji vî mafê dewletê re guneh e, serîrakirina li himberê Xwedê, quran û hedîsan e. Piştre ev zihiyet di sedsala XX an dibe faşîzm û li seranserê Ewropa bela dibe ku dibe sebeba 40 milyon kuştî û bi tirilyonan dolar xesara madî. Cardî li gora piştgirên vê qanûnê û niwênerên heman zihniyetê, ji ber ku berî Osmaniyan dewletên din yên Tirk erda dewletê di nav zarwên xwe de par vedikirin piştî demekê perçe dibûn û ji navê radibûn. Rewşa dewletên Selçûkî û yên din wiha bû. Wek nimûne ji ber ku piştî mirina Skenderê Mqedonî Selûkiyan erda xwe de di nav zarwên xwe de beşkiribûn împeretoriya wan zêdeyî 200 salan dirêj nekir. Belê bi alîkariya vê qanûnê Osmanî 621 salan man û sebeb jî ev biryarname û qanûnama birakuj û kurkuj bû. Li gora vê zihniyetê, Siltan ne ji ber kîneke şexsî, kur û birayên xwe dikuştin belê ev bicîhanîna erkekî olî û dewletî bû. Heger di dîroka Osmaniyan de mîna ku di dîroka miletên din de dihate dîtin şerên mezin yên navxweyî û şerên navxanedanî nehatine pê,bi saya vê qanûnê bûye. Di hiqûqê Osmaniyan de welîahtî û sîstemê werasetê tunebû. Kî wê bê şûna Siltan ne diyarbû, meseleyeke bi rîsk û şêwequmarek bû, girêdayê şens bû, her kesî xwe ji text re amade dikir. Li Ingilistanê û li Firensa weraset hebû. Beşek ji şerên li Ewropa jî şerên di nav malbatên xanedanan de li ser werasetê û text û tacê bû. Di dîroka îslamê de jî tiştên wiha hebûn. Ev mesela siyasetê ye, piştî pêxember jî nakokî derketin û xelîfe Ebûbekir ne tê de belê hersê xelîfeyên din ango Emer, Osman û Elî bi kuştin çûn. Yên herî baş ev pirsgirêk çareserkirin Osmanî ne li gora dîroknasên Tirk. Gelek ji zana, alim û dîroknasên îro bi vê qanûna qetla bira û kuran wacib kiribû serbilind in. Di esas û bingehê xwe de ev canîtî ye. Belê li vir guneh û sûcê aliman mezin û

giran e, kesên fetwa dane ew in. Zarokên di pêçek û dergûşan de jî di nav de dema hatine kuştin û xeniqandin pişta xwe dane fitû û destûrên Sêxulîslam û ulemayên li derdora wan. Dewleta Osmanî ji serpêhatî û perçebûnên împeretorî û dewletên berî xwe ders derxistine û di encama dîraset û lêkolîneke berfireh de gihiştiye biryara ku di zemanê Fatih Siltan Mehmet de kiriye qanûn. Ev qanûn pêwistbû bihata derxistin yana wê împeretoriya Osmanî ewqas qirn dewam nekiriba. Girêdayê mezinbûn û firehbûna deshelatdariyê, zihniyta Daîştî jî ewçendî bêperwa û sînornenas dibe Deshelatdarî çendî mezin û freh bûye, ewçendî jî hêrs, xezeb û nexweşiya deshelatdariyê jî mestir bûye û girêdayê vê jî bi heman nisbetê xwîna zarok û biran ku bi destê deshelatdarê li ser kar hatiye rijandin jî wiha zêde bûye, bûye mîna lehiyê. Qanûnî Siltan Silêman ku xwe mîna siha Xwedê li ser erdê binavkiriye ji bo xatirê deshelatdariya xwe zarokên xwe bi xwe yeko yeko dane kuştin. Ewil Mistefayê şehzade kurê Mahidevran , piştre bi fikara ku dibe ku rojekê tola xwe hilînin kurê Mistefa yê biçûk û jina wî jî kuştine. Bi dû wî de Cîhangîr kurê Hurem Siltan ji ber êşa birayê xwe Mistefayê ku hate xaniqandin û ji qehra wî re ew jî behecî ye. Vê carê di nav kurên wî Selim û Beyazit de li ser kî têkeve şûna bavê xwe şer derketiye. Di şer de zora Beyazit çûye û Beyazit reviyaye Iranê, xwe avêtiye bextê Şahê Iranê Tahmas. Qanûnî kurê xwe ji Iranê daye anîn û piştre dawî li jiyana wî aniye. Bi dû de jî neviyên xwe Orhan, Osman û Abdullah dane xeniqandin. Berî Qanûnî Jî qetlîamên navxweyî navmalbatî bûne. Osman Gazi damezrênerê împeretoriyê, apê xwe Dundar Beg, Muradê I ê Hudagenivar kurê xwe Savci û du birayên xwe, Yildirim Beyazit çar kurên xwe, Mehmet Çelebi birayên xwe, Muradê II. Ap û sê birayên xwe Beyazidê II. birayê xwe Cem Siltan û kurekî wî, Fatih Siltan Mehmedê ku Tirkiye ewçendî pesnê xwe pê dide birayê xwe yê dusalî bi navê Ehmed û herdû wezîrên xwe Çandarli Xelil Paşa û Mehmûd Paşa kuştin. Qanûnî kurê din yê Cem Siltan, Yawuz Siltan Selim bavê xwe, du birayên ji xwe mestir, 6 birazî û 3 wezîrên xwe kuştine. Muradê III. Derdikeve ser text û bi derketina xwe re 5 birayên xwe dide xeniqandin û fetisandin. 100 zarokên wî çêbûne 53 ji wan hê dema ew sax e mirine.

Ji xwe Mehmedê III. ( 1595 -1603) Naye hesêb bê çend bira kuştine. Dema tê ser text ji 47 xwuşk û birayên xwe 19 an ji wan dixeniqîne. Her wiha kurê wî Şehzade Mehmûdê 16 salî jî hatiye kuştin. Osmanê II. Birayê xwe, Mehmedê IV. pîrka xwe Kosem siltan û Osmanê III. jî biraziyê xwe kuştine. Encam û gotina dawî Ev bi tenê çend nimûne ne ji DAÎŞtiya deshelatdarên Osmanî û bapîrên Kemal, Evren û Erdogan. Zihniyeta ji bo deshelatdariya xwe, kuştina kur û biran jî di nav de her kuştinê wacib û mubah dibîne û vê dike qanûn, wê çi neyîne serê gel, etnîsîte, çand, ziman, mezheb û olên di bin destên xwe de!! Kesên, ji pêçekê heta bi mirinê di nav petaxeke wiha de û bi dîrokeke wiha perwerde bûbe, ne mikun e ji ferq û cihêyîyan re, ji deng û rengên cihê re rêzdar û bi tolerans be. Ne ecêb e ku Erdogan ji êzingên Iblîs naye xwarê û her "êzingên min " dibêje. Kesên dibe serwextê ewqas qetlîam û xwînrêjiya zarok, nevî, ap û birazî bivê nevê di serê wî/ wê de pirseke wiha çêdibe: Deshelatdarên împeretoriyeke 6 qirnan deshelatdarî kiriye li cîhanê, gelo siltanên wê li vê dinyayê ne qatîl û li dinyaya din jî ne cehenemî ne ? Ev pirs bila li bendeyî bersiva xwe be, lê yeke zelal û diyar heye ku hêrs û nexweşiya dewlet û deshelatdariyê dema bi hezkirina bira, ewlad û civakê re tê miayesekirin di mêzênê de fera giran deshelatperestîye. Kultura dirêjayî û dewama kultura siltanên Osmanî bi biryara rakirina wê bi dawî nebû. Wek çand û gerdîşek ma. Ji xwe Kultur tevahiya exlaq, hiqûq, huner, gerdîş û tiradisyonane û di nav zeman û qonaxên derbasbûyî û îro de zincîrek e, şêwe û awayekî çareseriya pirsgirêkane. Xelekek ji xelekên vê zincîrê jî Itîhad û teraqî ye ku dirêjayî û dewameke heman çandê ye. Paşayên bi navê Enwer,Talat û Cemal, zarwên biyolojîk nebin jî dûndeyên Fatîh, Qanûnî, Yawûz û hwd. din in. Ji xwe pesnê xwe bi wan didin. Jîtemî, Turk Intikam Birligi Teşkilatî, Hizbulahî û hwd. din jî , kujeên failên wan ne diyar jî neviyên heman zihniyetê ne. Kesên zarwên xwe dikujin wê çawa avê li ermenî û Kurdan, suryanî û pontûsan vexwin. Li welatên zihniyet û perwerde xwediyê dîrok û derbasbûneke wiha li dora 600 salan e, lidarketina qetlîamên Ermeniyan, Asûrî-suryaniyan, Kurdan li Dêrsimê, Geliyê Zîlan, Sêwas, Mereş, Gazî, Helebçe, Roboskî, Şingal û hwd.wê bûyerên ji rêzê bin.

Û qetlên wacib jî ne yek û dudo û bi tenê doh belê îro jî wê zehf bin. Li cihê qetla kur û biran wacib bûbe, kinêsa ehlilbeytê ji binî de hatibe birîn, vampîrên mîna Hindê kezebên xav xwaribin, enfalên çendsedhezarkesî hatibin pê, wê qetla mixalif û cihêfikran jî, elewî û Êzdiyan jî , ermenî û suryaniyan jî, kesên limêj nakin. Ji " dîn derdikevin", koletiya mêr qebûl nakin jî wacib û helal be. Wê eskerek jî li eskeriyê eskerekî din ji ber ku elewî ye bikuje, mamosteyek ji aliyê mamosteyên din bê hermolokirin û afarozkirin ji ber ne sunî ye, wê li ser deriyê hin malan jî îbareyên wiha bêne nivîsandin: "elewiyên kafir werin rê". Wê li Adiyemanê û Erzînganê mîna li Mereşê bû malên elewiyan bêne îşaretkirin û wiha wê bê nivîsandin:" elewiyên kafir werin ser rê, yana em dê we bişewitînin"

Ev dîmen ne yê Şerê Cîhanê yê Yekem e û ne yê duwemin e. Ev dîmen ne ji zikê dîroka mirovatî ya veşartî hatine kişandin. Ev dîmen berdewamiya jiyana hovane ya mirovatiyê ye. Her ev dîmen yê Şengala wêrankirî ye. Dîmenê sedsala 21´an e, ya ku mirovatî şehnaziyê pê dike. Dîmenê ku riwê mirovatiya pêşketî reş dike. Ev dîmen ê ku kîn û hêrsa di dilê zikreşan de derdixe. Hem jî bêbextiya biratî û mirovatiyê nîşan dide. Her ev dîmen berdewamiya fermanên hovane ne. Ev dîmenên 73. mîn fermana Kurdên Êzidî ne. Bê guman mirovê xwedî ûjdan bêyi ku hêsran bibarîne, nikare temaşeyî van dîmenan bike, hêsran ne tenê li ser vê qirkirinê, lê belê li ser bê şermiya mirovatiyê bibarîne. Ev der herêma Şengalê ye. Ya ku careke din bû şahidê bûyerên dirindane. Bû şahidê fermana Kurdan. Şingal ew jî weke xûşkên xwe(Kobanê – Serêkanyê – Efrînê – Qamişlo – Tiltemirê – Hesekê – Tilkoçerê – Mexmûr) û tevahiya Kurdistanê derbasî nava şerê hebûn û tunebûna Kurdan dibe û bi ber şepa êrîşên hêzên bi kirasên kin û rihên dirêj dikeve. Yê ku bê poşmanî seriyan ji gewdan hildiqetînin. Û jinan li bazarên rûreşiyê difroşin û wan ji bo gankirinê li xwe mar dikin. De bila mirovayetî ji xwe fedî bike û de bila serê xwe têxe bin xweliyê û laşê xwe yê tazî ji derve bihêle.... (TÊ KİRASEKÎ ŞÎN Lİ BER XWE BİKE YAN TÊ ZÊREKÎ FERÎQ PAŞA BÎNE) Ev gotin hîna di bîra Kurdan de ye. Ferîq Umer Wehbî Paşa di sala 1893 de İSLAM li ser Kurdên Êzdî ferz dikir û digot çi kesê bibe bisilman wê kirasekî şîn û zêrekî bidiyê, lê yê razî nebe, wê bê kuştin û hertiştê wî wê ji dest here. Evî paşayê ji Kurdan dixwest ola xwe bi kirasekî û zêrekî bifroşin, beramberî jiyana xwe rizgar bikin. Bi rengekî pir erzan Kurd stûxar dikirin, lê diyar e ku xwesteka paşa pêk nehat. Lewra Kurd di berxwedana xwe de berdewam bûn. Bê gûman şer ne li ser serê Kurdên Êzidî tenê dihate birêvebirin. Şer li hemberî Kurdan bi giştî dihate kirin û ti xwestekê Kurdan nedihate erêkirin, ji hêla hêzên desthelat dar ve. Lê Kurdên Êzidî şerekî dualî bi ser wan de dihat. Yek ji ber ku Kurd in, dido ji ber ku ne bisilman in. Ji

ber vê operasyonê bi ser wan de dihatin, di bin ala ola isalmê de bûn. Lewra Kurdê bisilman jî tê de beşdar dibûn, ji bo parastina berjewendiyên xwe bi deriyê bilind re. ÊZIDÎ KÎNE? Piraniya nivîskar û lêkoliner dibêjin ku navê Êzdiyan ji gotina EZDA hatiye. Ew jî di wateya Xweda de ye, yanî kesê ezda me. Ew jî Xweda ye. Ezdan navê xwedayê ku Kurdan perestina wî dikirin. ÊZIDÎ ola herî kevnare di dîroka olê cîhanê de û ew bingeha tevahiya olaye. EZÎDİYET ji Mezopotamya derketiye û bi taybet ji nava Kurdan. Ji ber vê em dikarin bêjin ku EZÎDİYET ola Kurdên kevnar yê ku li ciyayê zagrosê dijîn û ber bi deşta Dihokê ve herikîn û li wira li herêma Şêxan û di nava çiyan de peresgeha LALEŞA hate avakirin. ADEM li laleşê hatiye dunyayê. Her weha nûh geştiya xwe li ser axa EZÎDİYAN li cem kaniya sipî ava kir û jiyana giyaneweran li ser çiyayê Cûdî parastiye. Ev hinek ji baweriyên ola EZÎDİYAN e. Her weha roj – heyv – stêrk - kewkeb û her heft perî jî pîroz in. Horî yan horê yekem dayik a EZÎDİYAN e û kesayetiyên mîna Zerdeşt BirahÎm Xelîl ji kaniya EZÎDİYETÊ zanestiyê xwe wergirtine.. Pir kesan xwestin, dîroka ola EZÎDİYAN ya ku di bengeha xwe de ola Kurdan e berovajî bikin û ji rastiya wê dûr bixin. Bi taybet piştî dagirkirina Erebên di bin navê ola Îslamê de yê ku êrîşê xwe anîn ser herêma Kurdistanê, ne tenê di aliyê olî de her weha di aliyê netewî de jî rastî nerastiyan û derewan hatin. Hin kesan gotin ku ew Asûrî ne û hinkesan jî gotin ew Ereb in û her weha li gorî berjewndiyê hêzên desthelatdar dîroka Kurdên Êzdî dihate guhertin. Hewildanê bi vî rengî, di rastiya xwe de ew bû ku Êzdiyan ji Kurdan dûr bixin û wan wenda bikin. Hem jî ola EZDA ji holê rakin û çandeke dîrokî qır bikin. Bi hatina ola Îslamê li herêma Kurdan ola EZÎDİYAN kete metirsiyeke pir mezin. Ji ber ola Îslamê xwe bi rêya dagerkirina welat û miletan û bi şûr belav dikir, her weha şerê olî û yê netewî dest pêkir û di bingehê de Ola Îslamê di bin navê xwedê de di bingeha dewleta neteweperest ava dikir, lê ola Êzîdiyan ne tebşîrî bû û ne jî siyasî bû, ji ber vê belav nebû di nava miletan de, her weha di ola Êzdiyan de pêxember jî nebû, ji ber di baweriya wan de, nabe di nava mirov û Ezdan de kesekî dîtir hebe, di encamê de û piştî berengariyên pir dûr û kûr Kurd bûne bisilman, lê beşek ji wan li ser ola xwe man û ketin çiyan ji ber ku xwe ji êrîşan bi parêzin.

Tevî hemi fermanên ku bi ser serê Kurdên ola xwe parastin de hatin û di nava pir cînosayd û qirkirina re derbas bûn lê Êzidî qir nebûn û heta niha li herêma Şengal û Şêxan û pir cihên din dijîn. Di nava van Kurdan de pir kesayetiyên bi nav û deng derketin. Wek: Hisên Begê Dasinî yê go mîrîtiya mîrneşîna Soran – Hewlêr û Duhokê di kir. Di wê demê de ev herêm bi welatê dasinya bi nav di bû. Her weha Mîrze Paşa – Nemir Simo – Sifûkê Mito – Mehme Evdê Hebabî - Erebê Şemo – Biroyê Şerqî – û Derwêşê Evdî. Ji şeveqa dîrokê û heta niha her dem mirovan ji bo azadî û baweriyên xwe tekoşîn kiriye. Li cihê zilm û zor lê hebe, wê berxwedan û tekoşîn jî peyda bibe. Şer, bi hezarê salan dibe û heta niha wekheviya civakî pêk nehatiye. Ji ber bengeha hemi şeran desthilatdarî bû. Dîmenê Roma (Şoreşa Sipartakus) Li Roma kolan biryara serhildanê li hember koledar û efendi yê xwe bikin dan. Di wê demê de ku kole çi jin û çi mêr di nava bazaran de dihatin kirîn û firotin û her koleyek milkekî taybet ye efendiyekî bû. Her tişt bi serê wan de dihate kirin. Jin ji bo kêfê û mêr ji bo kar û xizmetkariyê dihatin bikaranîn. Sipartakos kesekî li cem efendiyekî Roma kole bû, lê ewî şoreşek rakir û zincîrê koletiyê qetand û dest bi rizgarkirina kolan kir. Yek bi yek ew dane ser hev û bi Romiyan re ket şerekî giran. Ewî Roma ser binî hev kir. Kole şiyar dikir û dikarî bû heta dawiya jiyana xwe di şoreşa rizgarkirina kolan de bi bawerî be û bi şoreşa xwe karî bû bîreweriyên Roma biguhere. Romiyan bi rengê herî hovane êrîş li ser serhildana koleyan kir û didîtin ku ne ji mafê kolan e ku li hemberî desthelatdariya wan ya ku ji hêla xwedawendan hatiye pîrozkirin, rawestin, ji ber wê yasayê wan li ser vê bingehê dihate avakirin, û ji bo berdewamiya misogerkirina desthelatdariya xwe ya ku ji xwedawendan hêz digirt, kole bi qedera wan razî dikirin. Lê Sipartakos ev yek ne pejirand û ji Romayê re nîşanda ku ti têkiliyên xwedawendan bi kiryar û yasayê wan re nîne. Li Rojhelata Navîn jî rewşeke bi wî rengî hate jiyankirin, mirovan xweda kirin amûreyek ku di bin wî navî de deshelatdariya xwe avabikin û ji boy wê pir xwîn rijandin. Tekoşîna li hember zilm û zoriyê netenê li Romayê bû, her weha li Kurdistanê jî dihate birêvebirin.

(dîmenên Şengalê) Şengal di 46 fermana de debas bûye Ev 768 salin ku Kurdên Êzidî di nava operesyonên qirkirinê de derbas di bin. Yekem car neyarî li hember Kurdên Êzidî hatiye kirin ji aliyê xwedanê Mûsilê Bedreldîn Lûlû a di sala 1246´de bû. Bedreldîn Lûlû a Şêx Hesenê oldar yê Êzdiyan kuşt û mîrneşîna wî tar û mar kir. Her weha berdestê wî jî kuştin û xelek koçber kirin. Di wê demê de ev Kurdana di Şam Û Helebê re derketin. Piştî vê rûdanê Kurdên Êzidî di nava karîsata û wêraniyan re derbas bûn. Ji sala 1246´anheta 2014´an ferman li dûv fermanê hatin pêkanîn bi tayebet di serdema Xilafeta Osmaniyan de û hejmara wan gişte 73 fermanan. Bi giştî ferman di bin navê olî de encam didan û ji ber ev beşê Kurdên ÊZIDÎ ne. Dunya bê deng dima, her weha Kurdê bisilman jî bê deng diman. Di van sedsalan de Kurdên Êzidî bi 10 hezaran hatin kuştin û bi 100 hezaran penaber bûn. Hin ji wan gihiştin ermînyan – corciya û hin jî gihiştin çiyayê Kurmênc û deşta cûmê (li herêma ku îro jêre tê gotin Efrîn) Wekî dîrok dibêje Kurdên Êzidî di nava 73 fermana de derbas bûne. 27 ferman li dijî herêma Şêxan bûn û 46 ê din li dijî çiyayê Şengalê bûn. Di nav van fermana de carna operasyonên qırkirinê bi ser herdû herêman de bi hevre li dar diket. Heger em li van dîmeman temaşe bikin, wê rewşa fermanên berê jî bê ber çavên me. Di nava rûpelan de hatiyê nivîsan din kû dema êrîşî Kurdan dihate kirin, kom kujî pêk dihatin. Jin û zarok dihatin dîlkirin û li nava bazara Mûsil - Bexda û Strnbolê de di hatin firotin, jin rastî destdirêjiyan dihatin û ji bo kêfxweşiya efendiyan amade dibûn . FERMANÊN Dİ SER DEMA SULTANÊN OSMANİYAN DE Fermana 1 – 6 di serdema sultanê Osmanî Silêman Xanê Qanûnî de bûn, di sala 1570 de Ebû Siûd al Aradî ku ew muftiyê dewletê bû, fetweyek derxist û tê de kuştin û firotna Kurdên Êzidî yasayî kir. Ev êrîş bi giştî li ser devera Şêxan pêk dihatin. operesyona qirkirinê ya heftan li ser Şingaliya pêk hat di sala 1607 de bû, elî paşa canpolat biryara wê da bû. Lê Şengalî bi serketin û 7 hezar leşkerê Osmaniyan hate kuştin. Her weha opersyonê qirkirinê berdewam kirn, netenê Osmanî, Sefewiy –

Ereb û Kurdan jî êrîş dibirin ser Şengal û Şêxan. Tiştê balkêş ew e ku kurd di 7 fermanê Êzdiyan de başdarbûne. di nava van 7 fermana de, 3 ji wan mîrê Kurdan weki mîrê Erdelanê Ehmed Xan û mîrê Badînan Qubad Beg û Mîrê Kor ê Soran (Mihemed Beg) pê radibûn. Ev mîr û begên Kurdan ji bo parastina mîrtî û mîrneşînên xwe milkeçi ya xwe ji sultan re diyar dikirin, û amad ebûn êrîşî her kesekî bikin. Êzidî îro jî dibê jin mîrê Badînan yê nû em firotin û destê xwe ji nava me kişand û em rû be rû li hember amîreya kuştinê hiştin bê parastin. Ji ber vê herêma Şengalê vala bûye û xelkên wê jê direvin. Ev yek jî hejmara fermanên ku hatine kirin radike fermana 74 ran. SB: ÇEND HEVPEYVÎN Fermana dawî di sala 1917´an de li hember Şingaliyan pêk hatibû. Her çend di vê serdemê de biryara perçebûna Kurdistan jî hatibû girtin û Şerê Cihanê yê Yekemîn dihate jiyan û Împeratoriya Osmaniya li ber ji hevketinê bû ku navê wê bi bû (peyayê nexweş), lê tevlî hemû rûdanan Osmaniyan hîna dixwestin ku Kurdên Êzidî qirbikin û belkî ev yek ji karê xwe yê dawî didîtin, tevlî ku 400 salî şerê Kurdên Êzidî kirin lê nekarî bûn wan tune bikin, lê di sala 2014´an de hêzeke cete ya bi navê (dewlet al îsalm li îraq û şamê DAİŞ) ya ku pir cavdê dibêjin ku bi dewleta Turk re di nava têkiliyan de ye. Vê rewşê di de pêş, tiştê di dilê sultanên Osmanî de mabû û pêk nehatibû, sultanê nuha yê Cimhûriyeta Turkiyê dixweze wê hêviya qirkirina Êzdiyan pêk bîne. Ji ber ku tenê Kurdên Êzdî di nava wan 400 salî de li hemberî desthelatdariya Osmaniyan şer kirin û teslîm nebûn, nexasim di bir operesyona de derbeyên giran li artêşa Osmaniyan didan. Şengal bajarekî kurdan e ku niha li Başûrê Kurdistanê dikeve û li Bakurê İraqê ye. Bajar di hêla rêvebiriyê de girêdayî parizgeha Neynewa ye. Şengal ji di gotinên kurdî pêk hatiye ŞENG û AL di wateya ala xweşik, yan jî aliyê xweş. Li Şengalê Kurdên Êzidî û yê şî'a jiyan dikin, û di demên dawî de Ereb û Kurdên sûnî jî li wira bi cih bûn... Basiyên iraqê û di encama birêvebirina siyaset erebkirina Şengal, pir êl û eşîretên ereb ji başûr û orta Iraqê anînîn û li derdora navenda Şengalê bi çih kirin, her weha bi hezaran Kurd ji herêma Şêxan penaberkirin û ew li derdora Şengalê di nava kombûnên niştecîbûnê de bi çih kirin. Li derdora Şengalê pir gundên girîg hene wek: Sinûnê – Tel Albenat –

Tel Qaseb – Dihola – Borik Weriye –Xana Sor – Dugirê – Xerab Bazar – Zorava – Kihêl – Tel Ezîaz – Sîba Şêx Xidir – Girzok – Gir Ezêl ....û bi dehan gûndê din. Bi hilweşandina imperatoriya Osmaniyan de Kurdên Êzidî reha nebûn û vê carê rastî êrîşên artêşa Iraqî heatin. Ji sala 1921´ê heta 2003´an hikûmetên Iraqê li ser koçkirin û erebkirina Kurdên Êzidî pir xebat anin birêvebirin. Ermanca Bexdayê ne tenê guhertina demografya herêmê bû, lê belê erebkirina wê jî bû, hem jî bidawîkirina dîrok û çanda Kurdên Êzidî bû. Di sala 1925´an de hêzên leşkerî yê iraqê operesyonek berfireh li dijî Kurdan li çiyayê Şengalê li dar xistin, armanca wê pêkanîna pirojeya bi navê (Cezîrê) bû, ev piroje armanc ji bicihkirina Ereban bû. Şengaliyan di bin serokatiya Dawûd Dewad de serî rakirin û li ber xwe dan, lê serhildana wan şikest û 9 kes ji serkirdeyên serhildanê hatin îdamkirin. Hikûmeta îraqî birengekî fermî Kurdên Êzidî di sala 1977´an de wekî Ereb tomarkirin, û xwest bi vê gavê peywendiyê wan bi yek carî bi Kurd û dîroka wan re bibire. Û di bin desthilatdariya Baasiyan de zêdeyî (215) gundên Êzdiyan hatin wêrankirin, her weha zimanê kurdî li Şengalê hate qedexekirin. Kurdê Êzidî di 73 fermanan de derbas bûn, Sefewiyan – Osmaniyan û Ereban, bi rengekî hovane êrîşê xwe tanîn ser Kurdên Şengalê û Şêxan, ev êrîşana di bin navê Xwedê û Îslamê de dihatin kirin. Li gorî tê xweyakirin di bingeha xwe de ev ku Kurdên Êzidî bi taybet desthelatdariya ti kesî li ser xwe qebûl nedikirin. Ji ber vê şer dikirin û ne di bûn xulamê ne Osmaniya û ne jî Ereb û Eefewiyan û heger şer tenê di çarçoveyeke olî de ba, bê guman olên din jî hebûn, wek ola xiristiyanan û ya cıhûya, her çendî êrîş li dijî bawermendên wan olan jî pek dihatin, lê ne wek operesyonên bi ser bawermendên ola Êzidî bûn, ev yek ji diyar dike ku Êzidî mêr û mêrxas bûn. Şengal 2014 fermana 74 Di 3/8/ 2014 de rêxistina bi navê (DAİŞ) piştî kontirolkirina Mûsil, berê xwe da herêma Şengalê û êrîşî Kurdan kir... Ji ber hêza leşkerî ya Şengaliyan nebû, û hêza pêşmergeyan ya ku li Şingalê bi cih bûbûn, li ber xwe nedan û bi şûn ve vekişiyan. Şengalî rû be rû li hember kuştin – wêrankirin – talankirin – destdirêjiyên seksî li hember jinan man. Di 3 yê tebaxê de Kurdan bi çekên sevik yê ko di dest wan de li ber xwe

dan, lê hêza wan têrê nedikir kû li hember êrîşên (DAİŞ) rawestin. Ji ber vê ber bi çiyayê Şengalê de kişiyan. Bi sedan hatin kuştin, lê hêzik di bin rêvebiriya Qasim Şeşo berê xwe da mezarê Şerefdîn, û xwe li wira bi cih kirin, vê hêzê ji bo parastina mezar xwe amade dikir. Bi taybet piştî (DAİŞ) kete bajarê Şingalê û mezara (Sîtî Zeyneb) yê şî'a teqanin. Weki em di van dîmenan de dibînin zarok – kal – jin – mêr bi çol û çiya ketine û ji ber hovîtiya (DAİŞ) ê direvin û hawar dikin... SB: hevpeyvîn Diyar e ku ev xelkana ne siyasetê nas dikin û ne DAİŞ – Yekîtiya Netewan – hêzên nav netewî. ev milet diyare ku tenê dixwest jiyan bibe û dûrî dûr ji hevsengiyên siyasî di gotinê wan de diyar e ku xwestekê wan tenê yê jiyanî ne. Av – nan û derfetê jyanê, lê hin kesan hikûmeta MALİKÎ û PARTİYA DEMOKRTA KURDİSTANÊ TAWANBAR DİKİRİN û dibêjin ku ew berpirsiyarin li hember rewşa ko tê de derbas dibin SB: Di nava van çiyayê rût de û di nav xaçerêkan de bi hezaran kes bi piyan û di bin tîrêja roka tebaxe germ de bê av û bê nan birêketine. Nezanin ber bi ku derê vê diçin, lê li dûv xwe nanerin. Her tişt hêlan tenê dixwazin giyana xwe rizgar bikin. Çavê wan hêsiran dibarîne, dilê wan tije birîne, hewara xwe dighînin Tawûsê Melek û Partiya karkerên Kurdistanê û Serok APO. Li vira û li ser çiya piştî 6 rojan tangeke av digihêje wan, zarok li dora wê kom dibin û dixwazin tîbûna xwe avbidin, lê avê çavê wan yê zuha bûbû careka din şilkir û agirê di nava sînga wan de gorkir. Di vê demê de serokê EMERÎKA BARAK OBAMA got em ê destê alîkariyê dirêjî Kurdên Şengalê bikin û em ê êrîşên ezmanî li dijî (DAİŞ) ê bi kar bînin, lê ev kesên ku pêwîstiya wan bi alîkariyê heye, teştekî din dibêjin û qala xiyanetê dikin: SB: Ev zarok li ser van çiyan ji dayik bûye, zarokekî çavê xwe li dunyayê veke û bibîne ku ew direve. Li çolan e. Bê av û nan e, dayik perîşan e, nedikare wî ji sînga xwe şîr bide, wê ev zaroka çawa jiyana xwe berdewam bike.

Zerdeşt Şingalî endamê tevgera azadî û demokratî a Êzdîya ye. Ew jî weki hezaran kes panaber bû ye , me ew li vira dît û wî digot: SB: ZERDEŞT ŞİNGALÎ Hin Kurdên ŞÎ'A jî di nava penaberan de hene, lê nikarin bi axivin. Li vira komek jin û zarok civiyane. Ew tev de birîndar in. Ne derman û ne textor. serê wan di nava xwînê de mane, serê wan diêşe û digrîn, lê tu çara wan nîne. Yan wê hêdî hêdî bimrin yan jî wê hinek bi hawara wan ve bên. Di dema ev kesana di otompîla xwe de bûn û direviyan, moşekek hawinê hat û li nêzî wan ket, û di enca mê de otompîla wan qulipî û ev tev de tê de birîndar bûn. Me ev kesana jî li dûv xwe hiştin û me berdewam kir. Li vî cihî hin malbat rawestiyane û ji bo xwe ji tîna rokê bi parêzin, konên bi çûk çêkirine. Peyayên bı temen digrîn, û ew jî qala partiya Demokrata Kurdistanê dikin û di bêjin: SB: Penaberên Şengalê rastî maleke koçer têne. Xwedanê vê malê her tiştê xwe da van penabera. av – xwarin û genim, tevlî ku tiştekî wî jî zêde nebû. Ev Gırûp a penaberan ev çar roj in bi rê ketine, jin digrîn û wan jî qala derdê xwe ji me re kirin SB: Dema em li vira bûn komek ji şervanên YPG jî gihiştn vî cihî, ew bi xelkê re axivîn û soz dan kû wan bighînin rojavayê Kurdistane, her cend ev yek bi dilxweşiya penaberan bû, lê ewan rewşa rojavayê Kurdistanê jî baş dinasîn. Lê tevlî hemi tiştî piştî rakirina hink genim careka din bi rê ketin ber bi rojava. Li ser rê hindek otompîl yê ji rojavayê Kurdistanê bi rê ketibûn gihaştin penaberan. Di destpêkê de kesê nexweş – zarok – pîr û kal . bi xwe re birin û çûn. Me jî rêya xwe berdewam kir û em ber bi bilindahiyên çiyayê Şengalê ve çûn. Her ku em diçin xelek zê de dibin û rewş xerab dibe. Di vê newalê de komek ji xelkê tê de rawestiya ye. Yan jî behn vedanekê distînin û xwe ji bo birêcûnek dirêj amade dikin. Di vê newalê de weki diyar dibe kaniyek

avê heye. Zarok – jin – û her kes li ser wê kom bûne. Hin ava xwe dadigrin, jin jî cilûbergên zarokên xwe dişon û kal û pîran jî xwe dane aliyekî û temaşe dikin. Zarok bê şîr mane. Hindek jin jî bi sebreke mezin rûniştîne û li benda paşerojeke ne diyarin. Ev kesa jî ji bo birayê xwe yê seqet daran çêdike, dixweze alîkariya wî bike, birayê wî nekare birêve biçe, ji ber vê ew derdê wî dikşîne. Li vira jî peyakî bi temen axivî û got: SB: Gera me berdewam kir di nava van penabera de hewara wan gihişte her derê. Li ser van çiya em rastî hêza parastina gelê kurdistan hatin. Ev hêz ev şeş roje ji bakurê Kurdistanê bi rê ketine heta gihaştine Şingalê. Her weha hêzên yekîneyên parastina gel ypg jî ji roja yekem de di nava şer de û bi hemi giraniya xwe xelkê Şengalê ji karesateke mirovatî rizgar dike. Hin ji endamên HPG ji me re axivîn û gotin: SB: Di nava 10 rojan de YPG – HPG di karîbûn zêdeyê 100 hezar kes ji nava çiyayê Şengalê rizgar bikin û wan derbasî rojavayê Kurdistanê bikin. Ji Şengalê heta Sêmalka kerîdoreke oleyî vekirin û milet tê re rizgar kirin. Her weha van her dû hêzan ciwanên Kurd yê Şengalî bi rêxistin kirin û careka din li Şengalê vegerandin, di bin navê yekîneyên berxwedana Şengalê bi sedan kes tev lê bûn û berê xwe dane Şengalê. Xelkê ji ber êrîşên daişê reviyan, qala berxwedana QASİMÊ ŞEŞO dikirin. Qasimê Şeşo parastina mezarê Şerfedîn dike. Me xwe gihand wê deverê û Qasimê Şeşo ev ji me re got: SB: Wekî tê xuyakirin, fermana 74´an ya di ser Kurdên Êzidî de hat, di roja 3´yê tebaxa 2014´an de Kurd kirine yek. Ne weke 73 fermanên berê bûn, bi taybet wekî ku xelkê Şengalê gotin, hêzên HPG- YPG ew bûn xemîreya yekbûna Kurd. Û hetanî niha hêzên Kurd yê di binê ala Koma Civaka Kurdistan KCK de tevdigerin, li Şengalê – Mexmûr – Kerkûk – Rebi'a- û bi dehan cihên din belav bûne û wanderan diparêzin, her weha şer di navbera wan û çekdarên rêxistina DAİŞ´ê de berdewam e. Bê gûman hêzên pêşmerga jî li dijî heman rêxistinê şer dikin û serokê herêma Kurdistan Mesûd Barzanî piştî hêzên HPG Mexmûr ji DAİŞ rizgarkir, çû seredana wan û ew pîroz kirin.

Ka gelo wê gelê me li welêt û derveyî welêt xwe çawa biparêze

Ligora vekolînên arkolojîk, etmolojîk û dîroknasî tê payin ku Kurd yek ji komikên Ariyanî yên berî niha 12 hêzar sal li mesapotamya jî bûn. Van Komikên Arîn çandinî û kedîkirin pêş xistin û bûn pêşengê afrêneriya civakbûnê. Kurd yek ji van komikên arîn e. Li derdorê ciyayên zagrosan bi cî bûne û çandinî û lawirvanî pêş xistine. Ligora şundewarnas û dîrokzanan hatiye hişkerekirin ku kurd çandeke mezin afirandine û bingehê şaristaniyên mezin amada kirine.

Numûne çanda thelxelef a ku li navanda walatên huriyan derketiye çandeke mezin û bi bandor e. Çanda Thelxelef şoreşa pîşeyî ye. Nû afîreneriya hacatan e û di her aliyê jiyanê de guhertinan çêdike.

Pêla duyemîn, derketina hizira Zerdeşt e. Şoreşeke zihnî, birdozî û exlaqî ye. Li ser têkîlî û pîvanên mirovan li berenberê civak û xwezayê, ango li beranberî kes û lawiran, li beranberî jin û zarokan diyar dike.

Zerdeşt feylezofe, hizirkarê serdemêye. Ligora hizra wî her tim şerê başî û xerabiyê heye û di encam de başî bi serdikeve.

Berîya zayinê di derdorê 700 de mesapotamyaya jor bawerî bi Zerdeştiyê tînin. Kurd tevayi vê baweriyê dipejirênin. Ev sê hezar salan baweriya Zerdeşt li welatê Kurdistanê dijî û tê şopandin. Her ola derket berê xwe da Kurdistanê, lê bi serneket. Hata derketina Îslamê zerdeştî bîr û baweriya herî bi bandor bû. Însanê Kurd bi vê baweriyê dijîn û paşarojên xwe Amada dikirin. Feleketa mezin artêşên Eraba rakir. Li ser navê Îslamê bi şûr ketin Kurdistanê û dagir kirin. Gund û bajarén ku ola îslamê ne pejirandin, di qirkirinê re derbas bûn. Kurdan bi rihetî Îslam qabul nekirin. Şer kirin, li berxwedan û bezîne çiyayên asê. Heta roja îro Kurdên ku misilman nebûn, hin jî li berxwe didin. Kurdên Êzdî ew Kurdên ku Îslam nepejirandine û di ciya û gundên xwe de xwe parastine. Heftê û du ferman çêbûne, lê raxmê van îşkence û qirkirinan Êzdîyatî tune nekirine.

Cih û warên Kurdên Êzîdì Kurdistan e, her tim warên xwe parastine û bernedane. Yek ji sedemên berdewamiya jiyan û bawariya êzîdiyan bi vê berxwedana parastina cih û waren xwe ve girêdayî ye. Baweriya Kurdên Êzdî li ser hîmê bawerî û felsefa Zerdeştiyê meşiyaye. Bawariya Zerdeştî ne bes baweriyeke oldarî ye, felsefeya jiyanê ye.

Zerdeştî yek ji wan baweriyên mezopotamyayê ya herî kevnar e. B.z. di navbera salên 700 û 600´î de derketiye û belav bûye. Yêzdayetî li gora lêkolînvanan di demeke piştî belavbûna Îslamê de derketiye holê. Piştî ku hêzên Ereban li ser navê Îslamê Kurdistan dagirkirin û Kurd bi zora şûr misilman kirin û bi şûn ve, baweriya Zerdeştî li ber xwe daye û li gora şert û mercan xwe ji nû ve bi nav kiriye. Li Rojhilata Kurdistanê weke Yarasan, Alevî, li Bakur û Başûrê Kurdistanê wek Êzdî û Alewî bûne û bi baweriya xwe felsefeyeke jîn û vejînê çêkirine. Di van baweriyan de roj û agir her pîroz e, gelek kevneşopiyên Zerdeştiyê yên weke pîrozdîtina nirx û rêgezên civakê û hevsengiya di navbera ajal, şînayî ango xwezayê de. Di civaka Kurdan de roj û agir ji despêkê ve pîroz e û giring e.

Piştî ku artêşên Ereban Kurdistan dagirkirin, bi zorê, bi kuştin û qirkirinê pergala hizrê civakê, pergala baweriya civakê ya sed salan şikand. Bi zorê baweriya civakê dan guhertin. Ya mirin ya teslimgirtin û bi zorê misilmankirin bêguman di zihin û giyana civaka Kurd de birînên kûr û xeter çêkir. Di sêrî de bawariya wejîn û jiyînê, ziman û çand hate xerakirin, bişavtin û belavkirin. Civaka Kurd bê parastin ma. Yên ev rewş ne pejirandin bi çiyan ketin û xwestin xwe bi çiyan bi parêzin. Heta îro ev feraset berdewane. Hîn jî Kurd xwe bi çiyan di parêzin. Bêguman Kurdên Êzdî dubare rû bi rûyên êrîşan mane, ji sedêmên bawerî û olî. Zêdetirin fermanên li ser Êzdiyan li herêma Şengalê û derdorê Geliyê Laliş çêbûne û Kurdên Êzdî di ciyayê Şengal û yên derdorê Lalişê de xwe parastine û li ber xwe dane.

Laliş wargeheke kevnar û pîroz e Êzdatiyê ye . Warê gelek şêxên Êzdiyan e, sereke ya gora Şêx Adî ye. Şêx Adî di navbera salên 1173 û 1162'an de jiyaye. Rûberê Perestgeha Lalişê dorên 4500 m² (metre çargoşe) ye.

Li ser navê Laliş gelek pênase hene, yek ji van jî ev e. Laliş an jî Lalişa Nûranî (bi zimanê hûriyan; "la-la-aš-ha-ri…/. Lālašha[1]), cih û warê pîroz û perestgeha Êzdiyatîyê ye ku dikeve Geliyê Lalişê yê devera Şêxan a ku raserî deşta Nînowaye, 10 km li başûrê rojhilata Duhokê, li herêma başurê Kurdistanê ye. Ziyaret û cihê heca hemû Êzdiyan e û cihê Kaniya Spî, kaniya pîroz e ku bi ava wê Êzidî zarokên xwe mor dikin.

"Kurdên li Qafqasyayê (Ermenistan û Gurcîstanê) jî bi piranî Kurdên ji ola Êzdiyatiyê ne. Ev Kurdên ku ji heremên Bakurê Kurdistanê koç kirine, hatine van deran; hîn jî bi çand û kevneşipiyên cîhên ku jêhatî bi xwe re anîbûn, dijîn. Di warê cil û bergan de jî ew yek wisa ye û hemahema di vî warî de jî hîn tişteke wan neguheriye. Ev yek bi taybetî ji bona jinê derbas dibe; ji ber ku cil û bergên mêran(zilam) hatine guhertin, lê jin hîn li ser kevneşopiyên xwe yên Kurdewarî dimeşe.

Kurdên Êzdî yên ku li Qafqasyayê dijîn; bi pirahî li bajarên wekî Qers, Wan Bitlîs û bajarên din hatine. Wan çand û cil û bergên xwe jî li sînoran derbaskirine û bi xwe re anîne. Ew hîn jî cil û bergên wekî kesên li aliyê sînor ên din, ên ku qet nedîtine li xwe dikin. Ew li pişt sînoran dengê dahol, zirne, dawet, stran û çekan guhdarî dikin û xeyalên rabirdû û pêşerojê dikin. Ji ber ku bi dîtina wan, ew deng û rengê kal û bavên wan in. Çendî ku cudatiyeke olî di nava Kurdên herdu aliyên sînor de hebe jî, lê mirov dikare bêje ku kelepûr û awayê jiyana wan ya civakî wek hev in. Ev jî derdixe holê ku cilên jina Kurd-Êzdî ya Qafqasyayê, ne hêmaneke olî ye. Yanî ne cilên olî ne, lê ew cilên neteweyî ne. Ji xwe cilên jineke Kurd(misilman) ya li Qersê dijî, weke ya jineke Kurd (Êzdî) ya ku li Elegezê dijî ye. Di heman demê de, dema ku mirov mêze dike, dibîne ku cilên jina Kurd-Êzdî ya Elegezê, ne weke ya jineke Kurd-Êzdî ya çiyayên Şengalê ye! Ev yek jî dide nîşan ku cil, berg, kultur û şemala jinekê, ji hêmanên olî bêhtir, bi hêmanên aborî, xaknîgari û şêwazê jiyanê re girêdayî ye."

Li gora lêkolînen dawî Kurdên Êzdî li van herêman e. Li Nînowa û derdorê Nînowayê, li gelîyê laliş û devera Şêxan û derû dorê wê. Li devera herema Şengal û Sinûnê tevlî gundên derdorê zêdeyî nivmilyon Kurdên Êzdî dijîn.

Li Başurê Rojavayê Kurdistanê Kurdên Êzdî li herêma Cizîrê û li herêma Afrînê dijîn. Haya salên1980´yî hejmara wan zêdeyî 20 hezaran bû.

Li Rûsyayê, li Ukraniyayê û Estonyayê Kurdên Êzdî hene û hejmara wan zêdeyî 100 hezarî ye. Ji ber belav dijîn, gelek zor û zahmetiyên çandî û civakî dibînin.

Li Qafkasyayê hejmara Kurdên Êzdî zêdeyî 200 hezarî ye. Piraniya wan li Gurcîstanê û Li Ermenîstanê dijîn. Di milê aborî de jiyana wan jiyaneke bê derfet û jar e û wek kêmneteweyekê ne xwediyê maf û nasnameya olî û neteweyî ne. Raxmê serdestî û desthilatiya dewletan Kurdên Êzdî yên li Kafkasyayê ziman û çanda xwe parastin e û bi kevneşopiyên xwe jiyane.

Li Bakurê Kurdistanê Kurdên Êzdî li sê herêman dîjiyan. Li Bişêriyê, Wêranşahrê û li Merdînê-Midiyadê.

Ji sedêmên fekîrî, jarî jî tê da zilm û zordariya dagirkeriyê Kurdên Êzdî ji sala 1980´yî û bi şûn ve berê xwe dane kocbetiya ber bi welatên Ewrupayê ve. Bi tamamî nebe jî piraniya gundan valabûn û hejmareke pir kêm li şûna waran mane. Ji herêmên Bakurê Kurdistanê nezî 100 hezar Kurdên Êzdî cih û warên xwe berdan û derbasî welatên ewrupa bûn. Niha li van herêman ango li Bişêrî, Midyad û li wêranşarê hejmara Kurdên Êzdî di rêjeyeke pir kem de ye. Kurdên Êzdî ji her çar parçan koçberî ewrupayê bûne. Zêdetir ji Bakur û Başur di van salên dawî de ji rojava koçbefiyek heye. Piraniya Kurdên Êzdî yên koçber li Elemanyayê û Belçîqayê dijîn. Hejmara Kurdên Êzdî tenê li Elmanyayê nezî 100 hazarî ye. Ya rastî Kurdên Êzdî ji sedemên baweriya xwe li her aliyên dunyayê balavbûne. Ji bo vê sedemê rastiya hijmaran wan nayê zanîn. Lêkolînên hatine kirin li ser taxmînan rêjeya hijmara Kurdên Êzdî dane ku ev rêje bi giştî nezî Milyonekê tê dîtin.

Bêguman piştî karesata Şengalê zêdetirîn dixeteriya tekçuyinê de ne. Di dîrokê de 72 ferman hatine ser Kurdên Êzdî, lê raxmê komkujî û talanan li ber xwe dane, cih û warên xwe bernedane û nirx û baweriya xwe domandine.

Baweriya Êzdatiyê û çand û kevneşopiyên Kurdên Êzdî dewlemendiya gelê Kurd e û nirxê tevahiya Kurdistanê ye. Lêxwedîderketin û parastina Kurdên Êzdî parastina Kurd û Kurdistanê ye, parastina nirxên gelên Rojhilata Navîne.

Kurt û dubere girîng e û pêwîst e ku Kurdên Êzdî cih û warên xwe bernedin. Hêza wan qeweta wan ji axa wan tête. Parastina cih û warên xwe, parastina Êzidîtiyêye, parastina xwe yê.