Pirs1: perwerde li Kurdistanê wê gelekî kevin be û dema gotin tê ser dîroka perwerdeyiyê li Kurdistanê, medrese tên bîra mirov. Heger em çavekî bavêjin dîroka medresên li welatê xwe di vê derbarê de em navê çend lêkolîner û lêkolînan ji we bixwazin hûn dê çi bêjin ji xwendevanên me re? Bersiv 1: Rast e ku perwerdeya li Kurdistanê pir kev e. Li gor hin çavkaniyan, perwerdeya Medresê di dawiya Sedsala Deh û serê Sedsala Yazdehan de dest pê kiriye. Kesên pir mezin ku mora xwe li dîrokê xistine ji Medreseya Kurdî derçûne. Eger em çavekî bavêjin dîroka Medreseya Kurdî di vê derbarê de em navê gelek dîroknasên Ewrûpî, Rûs, Ereb, Osmanî, Tirk û yên Kurd dibînin kul i ser Medresê lêkolîn kirine. Wek mînak: Aleksander Jaba, xanima hêja kurdolog Margeret Rudankov, Martin Van Bruksenê Holandi, C. Loqê Almanî, Ibn Weşîyê Ereb, Ewliya Çelebîyê Osmanî, Ismail Beşikçî, Belîc Şêrko, M. Emîn Zekî, Elaedîn Secadî, Mele Mehmûd Beyazîdî, Heyder Omer, Jîr Dilovan, Konê Reş, Qahir Bateyî û nivîskarê van rêzan Zeynelabidîn Zinar. Pirs 2: Rastiyeke din jî heye ku dema lîsteya medreseyên li Kurdistanê dibe dabaş ji nav giş navan naveke ewil berşefeq dibe, bi dengê bilind û bêdudilî tê gotin, Medresa Sor e. çi ne ew xweserî û serdestiyên vê medresê derdixin asta herî jor û serê lîsteya medresan?
Bersiv 2: Ji ber ku Cizîra Botan ji berê ve wargeheke zanist û zanînê bûye, gelek medreseyên ku perwerdehiyeke rind dane domandin li wirê hebûne. Mesela Smaîl Cizîrî di 1136an de li Cizîra Botanê hatiye dinyayê û Medreseya Kurdî xwendiye. Herweha ji ber ku gora Nûh Pêxemberê Kurd ku bavê duyemîn ji bo mirovan tê hesibandin, li Cizîrê ye, gora Mîr Evdal, Gora Mem Û Zîn, Burca Belek ku xanedaneke pir mezin bûye jî li wirê ye. Ji xwe Melayê Cizîrî û diwana wî, taca bajarê Cizîra Botanê balatir û menşûrtir kirine. Mizgefta Mîrekan jî li Cizîra Botan bi navûdeng e, tê gotin ku ev mizgeft, taybet ji bo mîrekên Azîzan hatiye ava kirin. Mizgefta Mezin, Mizgefta Mishefa Reş û Medreseya Sor. Medreseya Sor, li Cizîra Botan cihekî dîrokî û kevnare ye, ji alîyê Emîr Şerefê duyem ve hatîye avakirin. Emîr Şeref kurê Emîr Bedreddîn, Bedredîn jî kurê Emîr Şerefê yekem e, ev jî kurê Emir Elî Beg, Elî jî kurê Mecduddîn e. Li gor hin çavkaniyan, dibêjin ku Avahîya Medreseya Sor bi mîmarîya xwe ji cûreyên medreseyên hewşvekirî ye. Medreseya Sor li ser sûrê, bi kerpîçên sor ên piçûk hatîye avakirin. Ji ber hindê jê re “Medreseya Sor” hatîye gotin. Pêşîya derîyê wê yê ji derve 4 derencokên bi kevir hatine çêkirin. Medrese ji alîyê rojhilatî ve 18.95 metre ji erdê bilind e, bintara wê jî 1.10 metre ji erdê bilind hatîye danîn. Alîyê wê yê başûr bi 3 eywanan û mizgefta medresê jî di vê beşê de ye. Gora mele Ehmedê Cizîrî li alîyê Rojhilat yê mizgeftê ye. Li alîyê medresê yê bakûr 3 eywan hene, ya alîyê çepê 3.45 x 46 metre, ya nêvî jî 5.19 metre vekirî ye. Ew eywanên ku digîjin hewşê, goşeyê hemîyan 10-13 cm. bi çal û mirtik in. Ji eywana nêvî ji bo çûyîna herdû eywanên teniştê derîyên bi 1.33 metre û serdera wan jî bi qûbbe ye. Eywana alîyê rastê di rastê wê de derîyek 0.93 metre fireh heye, pêşderîyek 2.44x2.45 metre û serbanê wê qûbe hatîye çêkirin. Herweha mîhraba wê ya zivistanê jî heye Pirs 3: Li gora dîtinekê çand, ziman û wêjeya kurdan bi saya xwendin û perwerdeya li medreseyan hatiye
parastin û geşkirin, tu jî bi vê dîtinê re yî, heger belê çawa? Bersiv 3: Bi baweriya min, zimanê kurdî, toreya kurdî, ji sedî 70 bi saya Medreseya Kurdî hatiye parastin û heta roja îro jî bi wê hatiye domandin. Ez dibêjim ku çar saziyên kurdewarî hebûne, eger ne ji wan bûya, niha ev zimanê Kurdî li holê nebû. 1) Medreseya Kurdî, 2) Tekya Şêxantiyê, 3) Dîwana Axatiyê, 4) Dibistana Zindî ku ew jî stiranbêj û çîrokbêj in. Pirs 4: Bi qasî ku tê zanîn demeke dirêj zimanê medresan ne bi tenê li kurdistanê belê li piraniya welatên misilman bi erebî bû. îca dema wuha ye gotina li jor" çand, ziman û edebiyata me bi saya perwerdeya li medresan hatiye parastin " çendî bi rastiyê re li hev dike? Bersiv 4: Piştî ku beşeke mezin ji welatê Kurdan ji aliyê leşkerên Eerb (Îslam) ve hatiye vegirtin, Ereban li gor xwe saziya medresê avakirine. Ji xwe peyvika ”medrese” bi erebî ango cihê ku ders lê tê dayîn e. Piştî ku desthelatiya ereban kêm bûye yan dawî lê hatiye, Kurdan forma medresê li gor çand û wêjeya xwe guhertine û bi zimanê kurdî li ser gelek şaxên zanistiyê perwerdehiya şagirdan domandine. Pirs 5: Li gora hinek lêkolînan piştî ku Selahedînê Eyûbî dibe deshelatdar, di sîstema perwerdeyiyê de guhertineke ku dibe dawiya qonaxekê û destpêka yeke nû deshelatdar dibe. ev jî merkezîkirina perwerdeyiyê ye. bi gotineke din ji Endonezya heta bi Endelusê giş şagirtên cîhana îslamî di heman perwerdeyiyê re derbas dibin. fikrek te heye ji bo vê qonaxê? Bersiv 5: Agahdariya min a zêde li ser vê babetê tune. Pirs 6: Di zemanê me de behsa xwendina 12 ilman dibe, çi ne ev ilim, mimkun be navê wan? Berisv 6: Çendî ku behsa xwendina 7 û ya 12 ilmên cuda dibe ku ango di Medreseya Kurdî de dihatin xwendin, lê zêdetir bûne. Lewra Kurdan Medreseya Kurdî vegêrandine
wek zanîngehên ku îro têne bikaranîn û gelek şaxên zanistiyê tê de dane xwendin. Hin şaxên zanistiyê ku di Medreseya Kurdî de hatine xwendin, ev bûne: 1- Serf û Nehwa Erebî, 2Tefsîr, 3- Hedîs, 4- Mentiq, 5- Edeba Behsê (uslûba axaftinê), 6- Xweşbêjî (waz û nesîhet), 7- Ilmê Belaxetê, 8- Ilmê Kelamê, 9- Ilmê Hikmetê, 10- lmê Qanûnê (Şerûet), 11- Ilmê Feraizê (hiqûqa mîratê), 12- Ilmê Eqîdeyê, 13- Ilmê Usûlê, 14- Ilmê Heyetê (astronomî û astrolojî), 15- Ilmê Tendurustiyê, 16- Ilmê Hesabê (matematik). 17- Ilmê Felsefê (ya Grekan), 18- Ilmê Siyasetê. Pirs 7: Di dîroka medresan de li kurdistanê kîjan qonax helî berhemdar e û sebeb? Bersiv 7: Dema herî berhemdar ya Medreseya Kurdî, di Sedsala 14, 15, 16, 17 û heta nîvê Sedsala 18han bûye. Piştre her ku çûye, Medreseya Kurdî berepaş bûye. Di dawiya Sedsala Bîstî de, tenê bûye devera xwendina ilmê ”Serf” û ”Nehw”a erebî û ji bo bicihanîna wacibatên olî yên xelkê. Sedem jî ev bûye: Çi dema ku desthelatiya Kurdî geş bûye, perwerdehiya Medreseya Kurdî jî geş bûye. Çi dema ku desthelatiya kurdî kêm bûye, perwerdehiya Medreseya Kurdî jî kêm ketiye. Pirs 8: Hinek lêkolîner ji salên 622 an û bi vir de di mesela perwerdeya li medresan de behsa 6 qonaxan dikin. li aliyê din du kategorî û celebên wuha mezin jî bi nav dikin, wek; zemanê mîrekan û zemanê neqşibendiyan. tu çi dibêjî? çi ne ferqên di nav wan de, ji awura neteweyî rol û cîhê wan? Bersiv 8: Ev gotina ku dibêjin: ”Hinek lêkolîner ji salên 622an û bi vir de di mesela perwerdeya li medreseyan de behsa 6 qonaxan dikin” wek tarîx ne rast e. Ji ber ku Ola Îslamê di 611an de hatiye eşkerekirin û di dewra ”Xelîfe Omer” de beşeke mezin ji Kurdistanê ketiye binê vegirtina Ereban. Heta 300 salî jî her li Kurdistanê şer domandiye û Kurdan berxwedan kiriye ku nebin misilman. Lê di sedsala Nehan de êdî Kurd wek neteweyekî misilman hatiye peji40
randin. Li gor hin tesbîtên min, Medreseya Kurdî ji Sedsala Deh-Yazdehan ve hetanî nîvê Sedsala Bîstî, di çar pêngavan re derbas bûye. Yek, Medreseya Kurdî di zemanê desthelatiya dewlet û hikûmetên Kurdî de. Dido, Medreseya Kurdî di zemanê desthelatiya Mîrên Kurdan de. Sisê, Medreseya Kurdî di dema desthelatiya feodalên Kurdan de kesên wek axa, beg û xuyaniyên Kurd. Çar, Medreseya Kurdî di dema desthelatiya Şêxan û şêxantiyê de. Îcar Medreseya Kurdî di vê dema şêxan de, ne tenê ya Nexşebendî bûye, helbet emekê rêçika Zûlî û ya Qadirî jî tê de pir hebûye. Pirs 9. Em bên ser şikil û rengê xwendina medreseyên salên piştî Komala tirk û siyaseta komara kemalîstî. Tu di pirtûka xwe ya bi navê (Zeynelabidîn Zinar, Xwendina Medresê, Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî Stockholm 1993) behsa salên nav 1925-38, salên 1940 î, salên 60 û 70 î dikî. tu dikarî hinekî behsa xweserî û taybetmendiyên van salan bikî ? Bersiv 9: Bi rûxandina serhildana Dêrsimê (1938) re, Bakûrê Kurdistanê êdî bi temamî ketiye binê desthelatiya dewleta Tirk. Lê ji ber gelek sedeman dewletê nekariye vê herêma asê û mêrxas konrtol bike. Kurdan dîsa dest pê kiriye û bi serkêşiya şêxên Nexşebendî saziya Medreseya Kurdî dane meşandin. Lê çewa ku li jorê jî behs hatiye kirin, tê de gelek şaxên zanistiyê nehatine xwendin. Bi piranî xwendina ku tê de hebûye jî, ol û oldartî bûye. Li ser vî qasî jî, dîsa xwendina ewqas pirtûkên bi zimanê erebî yên dersê, vegotin bi zimanê kurdî hatiye kirin. Ev yeka hanê, ji bo parastina zimanê kurdî bûye keleheke pir mezin li pêşberê asîmîlasyona kemalizmê xwe parastiye. Pirs 10: Di medreseyên Kurdistanê de xwendin bi çend zimanan bû, zimanê serdest kîjan bû?
Bersiv 10: Li Kurdistanê zimanê fermî di Medreseya Kurdî de, zimanê kurdî bûye. Ji ber ku dema dersdar û şagirtên xwe bi hev re tenê bi kurdî dipeyivîn. Lê dema dersdarî pirtûka dersê ji şagirdê xwe re dixwend, piraniya wê xwendinê bi erebî bû û tercûmeya wê bi zimanê kurdî/kurmancî dikir. Di mitale û muzakereya feqiyan a di gel hev, her bi zimanê kurdî dibû. Herweha hin caran bi zimanê farisî, kêm caran bi zimanê osmanî jî dihate xeberdan. Pirs 11: Kitêbên dersê, hilbijartin û neqandina wan, nivîskarên wan ji kîjan miletan bûn? Bersiv 11: Nivîskarê pirtûkên dersê yên Medreseya Kurdî bi piranî Kurd bûne. Lê hindik nivîskarên pirtûkan Faris û Ereb jî hebûne. Hinek pirtûk jî ji felsefeya Grekiyan wergerane zimanê erebî ku di Medreseya Kurdî de ji bo dersê hatine xwendin. Pirs 12: Medreseyeke ku pirtûkên bi temamî bi kurdî bûn hebû? Berisv12: Na. Pirs 13: Fînansekirina medreseyan çawabû? Bersiv 13: Di zemanê desthelatiya mîrên Kurd de, ji aliyê dewleta wan ve hatiye kirin. Di zemanê şêx û axeyan de, bi piranî axeyên dewlemend û gundiyên Kurdan aboriya Medreseya Kurdî didane kirin. Pirs 14: Medreseyên herî mezin heta bi çend feqeyan dikarîbûn bidin xwendin? Bersiv 14: Medreseya Kurdî ya herî mezin heta 100-200 feqiyan jî dida xwendin. Jimara kêm û zêde ya feqiyan, girêdayî wê şênîka ku medrese lê bû dima. Eger wargeheke şên û boş bûya û malên lê zêde bûna, her malekê xwedîkirina feqiyekî dida ser xwe. Mesela (1959-60) li Kosorê dema ku bavê min li gundê Xicîtan meletî dikir, gund li dora 40 malbatî hebû, lê li dora 60-70 feqeyî jî dixwendin.
Pirs 15: Saetên dersê, rûniştina di dersê de, cihê dersdar, terzê dersdayînê, Pirs û bersiv? Bersiv 15: Dersa feqiyan li qoziya ku jê re ”hicre” dihat gotin dibû yan jî li mizgeftê dibû. Saeta dersê piştî nimêja sibehê, derst pê dikir û hetanî nimêja mexrebê didomand. Eger feqe pir bûna, dersdar tenê dersa taliban dida. Taliban jî dersa feqiyên ji xwe kêmtir didan. Rûniştina di dersê de, feqe li kêleka dersdarê xwe li ser çokan rûdinişt û rûniştina dersdar jî çarmêrkî bû. Pirtûka dersê li pêşiya dersdar û feqe li ser cihekî bilind bû. Eger nusxeya zêde a pirtûkê hebûna, her yekê pirtûkek li ber bû. Dersdar wê devera ku ders dida di pirtûkê de dixwend û hevok bi hevok bi kurdî digote feqeyê xwe. Devera ku feqe fêm nekira, diPirsî û dersdar careke din digotê. Dema dersê, feqe di Pirsan de azad bû û Pirs bê sînor bûn. Pirs16: Ferqa di nav mele û seyda de çi ye, her mele karîbû dersên feqiyan bide? Bersiv 16: Pêşî sûd heye ku ez bêjim ev peyvika ”seyda” bi kurdî ye û ya ”mela” jî bi mogolî ye. Peyvika” sey” ango ders, peyvika ”da” jî, ji dayînê ye; ango dersê dide/daye. Peyvika” mele/mela” jî bi wateya dagirtî û tije ye. Ferqa di navbera ”mela” û ”seyda”yan de, ev e ku ”seyda” ji wî kesî re tê gotin ku bi piranî bi dana dersan û bi zanîn û zanatiyê hatiye naskirin. Peyvika ”mela” jî ji bo wî kesî re tê gotin ku bi piranî li pêşiya xelkê nimêj dike û wacibatên olî yên xelkê bi cih tîne. Lê belê kesê ku zêdetir bi xeysetê ”mela” hatiye naskirin, çendî ku dikare dersan jî bide feqeyan, lê ne zêde. Wek mînak: Mele Muhyedînê Hawêl, melayekî dozdeilmî bû û bi hezaran bawername daye cuwanên Kurd. Lê ew bi xeysetê”Mela” dihate naskirin. Pirs 17: Mizgeft û hucre, her mizgeft xwedî hucrebû? Bersiv 17: Her mizgeft ne xwediyê” hucre”yê bû. Avakirina mizgeft û hucreyan, girêdayê bi rewşa aborî ya gundiyan ve
bû. Lê bi piranî bi her mizgeftekê ve, hucreyek jî hatiye avakirin. Gundiyên Kurdistanê li gor jimara ku dikaribûn feqeyan xwedî bikin, hucreya mezin û piçûk ava dikirin. Pirs 18: Meletiya kadroyên dewletê? vê gel û alim ji hev dûrxistin? Bersiv 18: Meletiya kadroyên dewletê, xasma ewên ku ji ”Imam-Xetîb”an derdiketin û li gundan meletî dikirin, hîmê Medreseya Kurdî hilweşandine. Lê hin kesên Kurd û kurdperwer ku ji ”Imam-Xetîb”an derdiketin û cihê meletiya wan li gundekî kifş dibû, eger meleyê kevn ê medresê berê heba, evê nû meletî nedikir û ji melê kevn û keyayê gund re digot ku bila melê we her li meletiya xwe bidomîne û ez nayêm gund meletiyê nakim. Lê dema ku cendirmeyên nêzê gund pê dihesiyan, mudaxele dikirin û nedihiştin ku ew meleyê kevn meletiyê bike. Di 1966-67an de destjêberdana bavê min ji meletiyê jî, melayekî kadroyrê dewletê û cendirmeyên qereqola Eglê bûne asteng. Pirs 19: Dema di nav mele û gundiyan de nîzah û nakokî derdiketin çawa û bi çi rengî dihatin çareserkirin? Bersiv 19: Nakokî pir hindik di navbera mele û gundiyan de derdiketin. Lê piştî salên 1966-67an, nakokî derdiketin. Sedem jî, derdora wan meleyên ku ji aliyê dewletê ve hatibûn vebuhtîkirin bûn. Ji xeynî van, ji xwe destûra toreyî nebû ku yekî gundî bela xwe li melê gund bixista. Eger karekî wisa rûbidaba jî, rispiyên gund ew kes afaroz dikirin. Pirs 20: Birêz Zinar tu di berhema xwe de ya binavkirî de dibêjî ku tirk jî dihatin li medreseyên kurdistanê dixwendin, ev çawa bû. ji mebestên ilmî pêve tu mebestên din ji van hatinan hebûn? Bersiv 20: Dema ku Medreseya Kurdî di kemîna xwe de bûye, ji her miletî şagirt hatine û xwendine. Li Bakûr di dema Komara Tirkiyê de hetanî salên 1980yî jî ku Medrese kemîna xwe didomand, bi piranî ewên Turkman, Azerî, Gurcî, Çer44
kez, Ereb û Ermenî û hwd. jî, li ba dersdarên Kurd dixwendin. Lê hinên ku ji aliyê parastina dewletê ve jî dihatin, hebûn. Carekê yekî wisa hat li cem bavê min jî dest bi xwendinê kir. Lê ji ber ku tiştek ji kultura medreseya Kurdî fêm nedikir, zû pê hisiyan û çû. Pirs 21: Dibêjin ku lîstikên corecor yên feqiyan jî hebûn, nav, nimûne? Bersiv 21: Leyztikên feqiyan pir hebûn û her êvara înê, hin sofiyên hêç jî diketin nava feqiyan û herwekî ew zikrê Xerdê dikin, dileyiztin û heta berdestî sibehê didomandin. Hin ji van leyztikan li derve û hinek jî di mizgeftê de dihatin kirinn. Ew leyztik jî, bi piranî yên ji kultura kurdî bûn. Lê hinek bi taybetî xasê bi feqiyan ve bûn. Wek Bêlimte ku cûreyek govend e û çend texlîtên wê yên cuda cuda hene. Gustîl, Mîr û Kizîr, Çavgirtîk û hwd. Ji leyztikan zêdetir Geşta Feqiyan hebû ku her maleke gundî berxek yan karek didan feqiyan û feqe her roja înê diçûn çolê û serjê dikirin, savar û goşt dixwarin. Pirs 22: Hembertiya feqiyan, minazere û misabeqeyên di nav hucre û mezgeftên gund û herêman de? Bersiv 22: Hembertiya feqiyan li pêşberê feqiyên medreseyeke din çêdibû û hev diceribandin ka feqiyên kîjan dersdarî jêhatî ne, bi şev diçûn diziya hev û pirtûkên hev didizîn ka bi hev dihesin yan na. Munazere û musabeqe hertim di navbera feqiyên du medreseyên nêzê hev de dibû. Kijan alî serkeftin bi dest anîba, rîspiyên gund an axeyê gundê ku feqeyên wî kêmketî bûne, ziyafetekê dida herdu aliyan. Pirs 23: Li gora hin lêkolînerên me "gelek caran jî mezin û axayên kurdistanê feqî ji bo xwe wek malzemeyê propogandeyê bikar dianîn. ev çawa dibû? Bersiv 23: Ji ber ku di wan deman de bûjenên ragîhandinê nebûn an pir kêm hebûn, yên ku propeganda dikirin û li her deverê digeriyan, tenê feqe bûne.
Feqe li dijê kîjan şêx, mela, axa, beg, maqûl û xuyaniyekî bi qencî yan bi xirabî xeberdan bikirina, ew kes ji çavên xelkê de diket yan bala dibûn. Ji ber hindê çi kesekî xuyanî hebûya, heta ku jê dihat, dikir ku feqe bi qencî jê xeberdin. Heta hin kes hebûn diyarî jî ango ”bertîl”eke rind didan feqiyan da pesnê wan bidin. Pirs 24: îro rewşa medreseyan çawa ye? Bersiv 24: Îro rewşa Medreseya Kurdî xirab e û eger hebin jî, di binê çavdêriya dewletê de ne. Lê dibe ku li hinek gundên çiya ku dersdarekî sê-çar feqe girtibin û dersa wan dide, jê re medrese nayê gotin. Pirtûkên ku di medreseyan de dihatin xwendin: Xwendina ku li medreseyên Kurdistanê dihate kirin, bi tîpên erebî dibû. Ji sed pirtûkî zêdetir dihatin xwendin. Herweha piraniya wan pirtûkên ku dihatin xwendin jî, yên bi zimanê erebî bûn. Weke yên Serf û Nehwa erebî, yên şerîet, Mentiq, Îstî´are, Mûnazere, Usûl, Eqîde, Hedîs û Tefsîrên Qur´ana pîroz... Îcar em ê li vir ji destpêka Elîfbêtika erebî û navên pirtûkên di Xwendina Rêzê de heta dawiyê, li gorî rêza li dû hev 92 pirtûk ev in: 1. 2.
3.
4.
ELÎFBÊTIK QUR´AN: Ji misilmanan re pirtûka asîmanî ya herî pîroz e û xwerû bi zimanê erebî (bi devoka Qureyşî) ye. Di vê pirtûka pîroz de 114 sûret û 6233 ayet hene û li 30 pi_kî hatiye parvekirin. Ji her pişkekê re cuz`tê gotin. Di her cuz`ekê de jî çar beş (hîzb) hene. MEWLÛDA KURMANCÎ: Piştî kutakirina Qur´anê, Mewlûda Kurmancî tê xwendin. Mewlûda Kurmancî bi naveroka xwe mîna romanekê ye ku Melê Bateyî tê de hin bûyerên dîrokî li gorî felsefa îslamê anîne zimên. (Biner li çapa latênî: www.pencinar.se) NÛBIHAR (NÛBAR): Ferhengoka mamosteyê nemir a Ehmedê Xanî ye (1651-1707) ku bi helbestî, hem jî bi kite û qafiye, bêjeyên erebî û kurdî bi xeysetê ferhengok nivîsîne. Xanî çewa ku wî bi xwe di paşiya Nûbarê de gotiye, di 11-ê Adara 1094-an (1683) de nivîsiye. (Biner li çapa latênî: www.pencinar.se)
5. 6.
7. 8. 9. 10.
11. 12. 13.
14.
15. 16.
17. 18.
19.
NEHC-UL ENAM: Bi naveroka xwe baweriya (Eqîde) ola îslamê ye. (Biner li çapa latênî: www.pencinar.se) EQÎDEYA EHMEDÊ XANÎ: Çewa ku ji navê wê jî tê zanîn ev berhem, baweriya ola îslamê ye ku mamosteyê nemir Ehmedê Xanî ew bi helbestkî û bi zaravayê kurmancî nivîsiye. Tê de 73 malik hene, hemû bi kê_ û qafiye û bi yazdeh kiteyan dikin. (Biner li çapa latênî: www.pencinar.se) XAYET-UL ÎQTIŞAR. ÎBNÛ QASIM, nivîskarê wê Îbnû Qasim Kurd bûye. BACÛRÎ, nivîskarê wê Îbrahîm Bacûrî Kurd bûye. TESRÎFA KURMANCÎ: Ev pirtûka li ser Serfa (Kişandina lêkeran) erebî ji aliyê Mele Elî ve hatiye nivîsandin. Kesê ku vê pirtûkê dixwîne, hemûyî jiber dike. EMSÎLE: Pirtûk bi zimanê erebî ye û li ser Serfa erebî hatiye nivîsandin. IZZÎ: Pirtûk bi zimanê erebî û li ser Serfa erebî hatiye nivîsandin. EWAMILA CURCANÎ: Ev pirtûk bi naveroka xwe Nehw (Gramatîk) e û bi zimanê erebî hatiye nivîsandin. Navê nivîskarê wê, Ebdulqadirê kurê Ebdurehmanê Curcanî (13) ye. ZURÛF (AMAN): Ev pirtûka bi zaravayê kurmancî, li ser Nehwa erebî ji aliyê Mele Ûnisê Erqetênî ve hatiye nivîsandin. TERKÎB: Ev pirtûka bi zaravayê kurmancî, li ser Nehwa erebî ji aliyê Mele Ûnisê Erqetênî ve hatiye nivîsandin. SE´DULLAHA SEXÎR: Ev pirtûka xwerû bi zimanê erebî, _erha ´Ewamila Curcanî ye, ku Nehwa erebî bi awayekî firetir dide nasandin. Çewa ku ji navê wê jî tê zanîn, nivîskarê wê Se´dullah Sexîr (Piçûk) e. ERH-IL MUXNÎ: Ev pirtûka Nehwa erebî xwerû bi zimanê erebî hatiye nivîsandin. S´EDÎNÎ: Ev pirtûka Serfa erebî xwerû bi zimanê erebî hatiye nivîsandin. Herweha ew şerha pirtûka Izzî ye. Nivîskarê wê Se´dê Tevdezanî ye. Tê gotin ku ew Kurd bûye. HELL: Pirtûk bi naveroka xwe Nehwa erebî ye û bi erebiyeke pir hişk hatiye nivîsandin.
20.
21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35.
36.
37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46.
S´EDULLAHA GEWRA: Pirtûk bi naveroka xwe Nehwa erebî ye û bi zimanê erebî, ji aliyê S´edullah Gewre (Kurd) ve hatiye nivîsandin. NETAIC-UL EFKAR, felsefeya Grekî ye. SIYÛTÎ. CAMÎ MUXNÎT`TULAB, mentiq e. ÎSAXÛCÎ, mentiq e, nivîskarê wê Mele Xelîlê Sêrtî ye. QEWLEHMED, mentiq e. ´UŞAMA WEDD´Ê: Pirtûk, xwerû bi zimanê erebî ye; rew_ û tertîba çêkirina tiştan dide zanîn. ´UŞAMA ÎSTδARÊ: Pirtûk xwerû bi zimanê erebî ye, rewş û tertîba çêkirina ti_tên ne heqîqî (mecaz) dide zanîn. ERHA WELÎD: Pirtûk xwerû bi zimanê erebî ye, bi naveroka xwe Mûnaqe_e û Munazzere ye, HA_IYA EBDULWEHAB. HA_IYA UŞAM. HA_IYA EBDULHEKÎM. ERH_EMSÎ, mentiq e. Nivîskarê wê, Sedê Tevdezanî Kurd bûye. MUXTEŞER, felsefe ye, nivîskarê wê, Sedê Tevdezanî Kurd bûye. ERH-UL EQAÎD: Pirtûk xwerû bi zimanê erebî ye, rew_ û rêveçûna hemû baweriyan beyan dike û li dinyayê çiqas cûre bawerî hene tevek nivîsîne. Nivîskarê wê, S´edê Tevdezanî Kurd bûye. CEM´IL CEWAMI´: Pirtûk xwerû bi zimanê erebî ye, bi naveroka xwe ´Ilmê Usûlê ye; ji destpêka xwendinê hetanî vir, pirtûkên ku bihurîn kurtîneka wan tevan aniye zimên. Tê gotin ku nivîskarê wê Kurd e. AFÎ (lûxet). ÎMTÎHAN (Nehw). EBÛTALIB (Nehw). ÎBNÛ ´UQEYL (Nehw). TEŞRÎFA EREBÎ (Serf), nivîskar: Mele Elî Kurd bûye. QIZILCÎ (Serf). nivîskarê wê Kurd bûye. QEREDAXÎ (Serf) nivîskarê wê Kurd bûye. DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ. MEM Û ZÎN. RÎSALA HEMÎDÎYE.
47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82.
ERHA LUBABÊ (Nehw). SITÛR, çêbûna Tiştan beyan dike. Navê vê pirtûka bi erebî, bi kurdî ye. RÎSALA WED´Ê, Rewşa Çêbûna ti_tan beyan dike. RÎSALA ÎSTδARÊ (Mecaz û teşbîhan beyan dike. SILÊMANÊ KURDÎ, şerî´et. TENWÎR-UL QULÛB, Tesewuf, Şêx Mihemed Emînê Hewlêrî. ÎR_AD-UL´ÎBAD, şerî´et, Şêx Zeynedînê kurê Ebdulezîz ê Milêbarî. FETAWA ÎBNÛ HECER, şerî´et, îbnû Hecer, heşt cild. MÎNHACUTTALIBÎN. MUXNÎ-L MUHTAC, şerî´et, çar cild, şerha Mînhacê. FETH-UL MÛ´ÎN, _erî´et. δANETUT`TALIBÎN, şerî´et, çar cild. BÛCEYREMÎ, şerî´et, çar cild. EL TEQRÎR. EHYA-UL ´ULÛM. R_AD-UL ´ÎBAD, şerî´et, bi zaravayê kurmancî, Xelîfe Ûsiv. TEFSÎRA CELALEYN. TEFSÎRA SAWÎ, çar cild. TEFSÎRA CEMEL, pênc cild. TEFSÎRA QAZÎ BEYDDAWÎ, çar cild. TEFSÎRA ÎBNÛ KESÎR, çar cild. TEFSÎRA KE_AF, duwazdeh cild. TEFSÎRA MENAR, yazdeh cild. TEFSÎRA FEXRÊ RAZÎ. TEFSÎRA XAZÎ. TEFSÎRA REMEL. TEFSÎRA MUHMEL. DURRET-UL WA´IZZÎN. RIYADDUS`SALIHÎN. DELÎL-UL FALIHÎN, heşt cild. MUSLIM. BUXARÎ. ÎBN-UL MUXTEŞER. TACUR`RESÛL, pênc cild. ÎHAYET-UL BÎDAYE. TEZKÎR-UL QURTEBÎ.
83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92.
FETAWA HEDÎSÎYE. NÛR-UL EBŞAR. XERPÛTÎ, ev pirtûka bi zimanê erebî, bi navê kevn ê Elezîzê ye. EL QERSÎ, ev pirtûka bi zimanê erebî, bi navê bajarê Qersê ye. SIYERUN`NEBÎ. QIŞES-UL ENBIYA. MUHEMMED RESÛL. Dîwana Melayê Cizîrî (Biner li çapa latênî: www.pencinar.se) Mem û Zîna Ehmedê Xanî. Îrşad-ul Îbada Xelîfe Ûsiv