Di navbera sê mehan de li buhara 2004´an lêkolînek li ser rewşa wanedanê (dersdayînê) li deverên parêzgeha Duhokê hat encam dan. Ev lêkolîn wek piroje ji bo wezareta perwerdeyiyê hat pêşkeşkirin û wezareta perwerdeyiyê bi nameyeke fermî berpirsênn perwerdeyî li Duhokê agahdar kirin, ji bo asankarîya encamdana vê lêkolînê Amanc Armanca sereke ji vê lêkolînê ew bû, em bikarin rewşa mamoste û şagirdî (qutabî) di demê dersdayînê de bizanin, şêwe û mêtodên dersdayînê destnîşan bikin, têgehên li ser fêrbûn û qutabxanê çine derxin holê. Li ser encaman guhartinên perwerdeyî yên pêwist bên kirin Prosêdûr Rêveberîya giştî ya perwerdeya Duhokê li ser fermandayîna wezaretê nameyek pêşkeşî dibistanan (qotabxaneyan) kir bo agadarî û alîkarîkirinê. Min amadekarîya lêkolîneke li ser şêweyê balaxwedanê (obserivation) kir. Du baxçên savayan, 12 qutabxaneyên seretayî, 4 qutabxaneyên diwanavincî, 2 peymangehên Mamostayan û kulîja perwerdeyiyê li Duhokê ketin nava vê lêkolînê de. Li her dibistanekê bi kêmahî dû sinif (pol) û li her polekê bi kêmahî du wane (ders) bo demê
45 xulekan (deqîqeyan) hatin lêkolînkirin. Ji van dibistanan du nimûneyî bûn Pîvanên (Kirîterî) ko hatine pîvan Livîn û bizavên şagirtan di demê dersidayînê de Axiftin Xwandina bi dengê bilind û dûre gotin Xwandina bêdeng Dan û standin Xwandina çîrok û rûmanê Têgihiştina naveroka tekstê Bala xwe dan (Konsentirasyon Zorî û tirsandin Şermînî Disiplîn Êşandina derûnî û fîzîkî Heza fêrbûnê (motivation Rahênanên piraktîk Bikaranîna dem Karên tîm û lêkolînê Karên girûpî Deselatîya Mamoste Encam Ji bo encam baştir bên famkirin min pîvanek (berawirdî) di navibera dibistanên asayî, nimûneyî û dibistaneke Swêdî li gorî tecirubeyên xwe kir
Ji bo ev kirîterîyane bêne dîyarkirin, dayîna powenan ji 0-10 hat encamdan. Her kirîterîyeke pirtir giringî pê bête dan û bêt bikaranîn powênên wê jî bilind tir dibin Ş
M
Şn
Mn Swiş
Swim
- Bizava şagirtan di polê de - Rewşa axaftinê di polê de. - Dûfrexwandina bi dengê bilind 10 - Xwandina bêdeng -Gotûbêj li ser babetê dersê. -Xwandina roman/çîrûk. - Têgiheştina xwandina textê - Konsentrasyon(terkîz) - Tirs - Şermînûkî - Disiplin - Îşandina fîzîkî/derûnî - Motivasyon - Rahênan ên praktîkî - Bikaranîna dem/kat - Karê têma/lêkolînê - Karê girûpî - Desthelatiya mamoste
Krîterî
Ş = Şagirt, M = Mamoste, Şn= Şagirtên nimûneyî, Mn = Mamostayên nimûneyî Swiş =şagirtên swêdî, Swm= Mamostayên swêdî
Wek li tabloya (xişte) serî xûya dike Mamostayên Kurdistanê li ser azadîya şagirdan di polê de çi rê û delîve nedane şagirtan ko bikaribin di ciyê xwe de rabin, yan bi merema digel hevalekê xwe baxive, ji ciyê xwe biçe cîyek dîn. Ev kontrola ko şagirt ji ciyê xwe nelive û di wî alî û yalî nezivire û nebizive encamê perwerdekirineke hem li malê û hem li dibistanê ye. Ev pêwere ji bo şagirtên dibistanên nimûneyî jî heman têgehîştin bû. Lê em li Mamoste û şagirtên dibistana Swêdî binêrin, em dibînin ko 8 nimire girtine. Wateya wê ewe ko cihguhartin û livîn hatûçûya şagirtî li gor pêwistîya wî tê encam dan û nayê qedexekirin Li ser kirîtera axiftinê dîsan şagirtên dibistanên Kurdistanê yên ko ketine bin vê lêkolînê heman pîvana serî heye. Mamoste rê nade şagirt baxive yan bi hevalê xwe re baxive,
yan Pirsekê ji hevalekê xwe bike didemê dersê de. Mamoste kontrola heman dike ko li wî guhdarî bikin û ji derî wê Pirs û axiftin nebin. Lê li dibistaneke a Swêdî azadîya şagirtan pir giring e. Her dem dikare ji hevalê ko li cem wî rûniştîye Pirs bike û baxive. Lewma hem Mamoste hem jî şagirt giringî didin Pirs û axiftinê, bi taybetî li ser babetê dersê Xandina bi dengê bilind ji alyê Mamoste û şagirtên dibistanên Kurdistanê vê pir giring dibînin. Mebest bi xwandina bi dengê bilind ew e demê Mamoste yan şagirtek dixûne û yên dû re dubare dikin û du re dibêjin e. Helbet ev kiriterîye li qonaxa seretayî tê encam dan ne li lisê yan univesiteyê. Lê ev mêtoda fêrkirinê di dibistanên Swêdî de nîne, ji bilî ko hinek caran li polên şagirtên bîyanî bo fêrbûna Zimanê Swêdî tê bi kar anîn. Ev metod pirtir ji bo jiberkirinê tê bikaranîn Xwandina bêdeng, disan li dibistanên Kurdistanê giringî pê nehat dayîn. Xwandina bêdeng pirtir wî demî têt encamdan. Dema ko şagirtan karên xwe encam dane û dixwaze pirtûka çîrok yan xwandineke din bi tenê hêdî bixûne. Pir caran jî li gor heza şagirt Mamoste rê dide ko take şagirt yan jî çend şagirtek xwandina hêdî bixwînin, ji bo ko guhartin çê bibe û hewes a karkirinê li cem şagirtî xweş û geş bibe Dan û standin yan jî dîyalog. Ev jî giring e ko di demên pêwîst de şagirt bikaribin, di nava xwe de çi weke girûp yan hemû bi hev re gotûbêjê li ser babetên taybet bikin, ji bo dîyarkirina dîtinên cuda û encamên baş. Li dibistanên taybet carina ev mêtod dihat bikaranîn. Lê dîsan ne bi wê pileya ko li welatê Swêd giringî bi van mêtodan bê kirin. Lewma jî nimirên wan li serî ji hev cuda ne Di vê lêkolînê de min nedî Mamoste giringî bide vî mêtodê xwendinê. Ne şagirtan pirtokên çîrok û romanan hebûn, ne jî Mamosta li vî babetî xwedî derdikeve. Li dibistanên Swêd her tim cîrok û roman tên xwandin. Hem Mamoste giringî pê dide, hem jî şagirt rojane li dibistanê demekî xwandina pirtokê heye
Têgihiştina tekstên li dibistanên asayî pir baş nebû. Lê li dibistanên taybet pirtir giringî hebû, ji layê Mamoste û şagirtan ve. Şagirt pirtir li ser dirûstxwandinê dima. Lê li Swêd pir giringî didin têgihiştina teksta ko tê xwandin Balkêş e, pêwera konsentirasyonê li her dû dibistanên asayî û taybet li Kurdistanê pir baş bû û poenên bilind girtin. Li dibistanên taybet ji Swêdê jî baştir bû. Dibe gelek fekiter hebin ji bo vî encamî. Emê li ciyê gotûbêjê wan fekiteran şirove bikin Zorî û tirs li ser şagirtên Kurdistanê pir dîyar bû. Li dibistanên taybet hinekî baştir bû. Lê em dibînin ku li dibistana Swêdî fekiterê tirs û zorê tune ye Şermînî pirtir li dibistanên asayî hebû. Lê bi şêweyekî giştî ev pivane li ser - %i şagirtên polê digirt. Li hinek polan hêşta zêdetir bû. Lê li dibistana Swêdî şermînîya şagirt kêm dihêt dîtin Disiplîn li dibistanên Kurdistanê di pileya herî bilind de bû. Lê li dibistanên Swêdî pir kêm e. Ev jî dikare di babetê gotûbêjan de bê zelalkirin û fekiterên tesîra xwe dikin çine bên dîyarkirin Êşandinên derûnî xwuya dibûn, li cem şagirtan. Herweha bawerîya Mamoste jî bi van mêtodên han ta radeyekê hebû. Her çend lêdana fîzîkî qedexe jî bû, lê carina mirovî didî ko tirsa lêdanê li cem hinek şagirtan hebû. Disan li dibistanên taybet rewiş baştir bû. Helbet li welatê Swêd ji mêj de ev arîşe hatîye çareser kirin Motivasyon, yan jî hezkirina fêrbûnê û karên dibistanê bi şêweyekî giştî baş bû. Çi cudahîya wesan digel dibistana Swêdî nehat dîtin. Helbet ev jî li dibistanên taybet de baştir bû Encamdana karên piraktîk her nebû. Li dibistanên taybet hewldan hebû, carina karên piraktîkî bên encam dan, lê pir kêm xwuya dikir. Li Swêdê pir giringî dide karên piraktîkî
Dem, helbet li dibistanên Kurdistanê çî asayî bin yan jî taybet piranîya demê dersê (wanedanê) Mamoste bikar tîne. Mamoste her tim daxive. Mamoste monopola xwe li ser dem feriz dike. Lê li Swêd piranîya demê dersê şagirt kar dike û bi hev re gotûbêj dikin. Mamoste bi tenê rênîşan dide û demê pêwist alîkarî dike. Wekî dî hemû demê dersê şagirt bikartîne Karên tîm û lêkolîner. Helbet ev mêtodê karkirinê li dibistanên ko hatine lêkolînkirin xweya nedikir. Li dibistanên swêdê pir giringî didin karê tîm û lêkolîner Encamdana karên girûpî li dibistanên asayî xweya nedibû, lê li dibistanên taybet (nimûneyî) bi giringî digirt. Heta navê van dibistanên nimûneyî (taybet) ji layê hinek perwerdekaran ve digot ”dibistana karê girûpî”. Helbet ev jî taybetmendîyeke dibistana Swêdî ye. Ew dibistanên nimûneyî (taybet) li gor xwe, li gor modêla Swêd hatibûn damezirandin Deşthelatîya Mamoste li dibistanên nimûneyî û asayî pir xurt e. Demê tê jora xwandinê hemû şagirt radibin ji pîn ve. Bi dengekî bilind bi hev re dibêjin ”Roj baş Mamostayê birêz û……”. Lê li dibistanên Swêdê otorîteya Mamoste pir kêm e û pir sist e. Ev jî pêwistî şirovekirinê ye Analîskirina encaman Helbet şêweyê balkişandinê (obserivation) pirtir ji bo lêkolînên kivalîtatîv tên encamdan, lê jiber pîvana poenan ev lêkolîn wek lêkolîneke kivantitatîv tê pîvandin. Ji bo nimire rast derkeve jî hinekê zehmetîya wê heye. Mirov li gorî rewşa dersê di wan deqîqeyan de nimirê datîne. Belkî ev nimire hinekê kêm yan zêdeyî têde hebe. Lê encamê wê ta radeyeke baş dirûst derdikeve Encamê vê lêkolînê pir giring e, jiber ko di van kiriterîyan de têgehana Mamoste li ser dibistanê, xwandinê û şîyan û buhayê mirovî dide xûya kirin. Di van encaman de xuya dibe ko şagirtên dibistana Kurdistanê di rewşa fêrbûnê de pir pasîv e. Bi xwe nebawer e, rê û delîve nînin xwe îfade bike.
Şîyanên wî/wê nahên dîyarkirin, ji şaşkirinê ditirse, xwe berPirsîyarê fêrbûn û karên xwe nabîne, girêdayî fermanên Mamoste ye. Ji azadîya Pirskirinê bi hevalên xwe re û dan û standinê bêpar e. Sedî sed bawerî dide Mamoste û gotinên Mamoste, gotina Mamoste li cem wî pîroz e û nayê Pirskirin, yan jî rexnekirin. Fêrbûn li ser mêtodê jiberkirinê ye. Mamoste ji peyivên tekstê dernakeve, naveroka babetan nayê şirovekirin Otorîteya Mamoste xurt e. Mamoste hewil dide hemû şagirtan di yek şîyan û di yek pîvan de derbaz bike. Kesayetîya şagirtan tê lawaz kirin. Şagirt delîve nîne ko afirandinê di hizir û dîtinên xwe de bike û bêxe piraktîkê. Ji hindek alîyan ve rewşa şagirtên dibistanên Nimûneyî baştir bû. Her çend kêmasyên wan jî pir bûn lê xweya dikir ku Mamostayên wan li ser hinek mêtodên taze kûrs (work-shop) dîtin e û xwandine. Wek karê girûpî di wan dibistanên Nimûneyî de dihate encamdan. Disan rewşa avahî, hejmara pir şagirtan di yek pol de, nebûna av û karebê bendûra xwe li ser rewşa şagirt û Mamostayan dikir. Lê nirxandina me li ser layenên felsefî, teorî û pêdegogiyê ye Encamê vê lêkolînê xweya dike ku guhartinên baş li sîstem û teoryên perwerdeyî li Kurdistanê çênebûne. Li gor encamê vê lêkolînê min raporek da wezîrê perwerdeyiyê. Wezîrê perwerdeyiyê giring nirxand û ji min daxwaz kir ku li ser van encaman piroseyeke semînaran bo hemû serperiştîyarên li bin desthelatîya îdareya Hewlêrê dest pê bikim. Min jî ev bi karekê baş zanî û bo demekî dirêj li Hewlêrê, Akirê, Duhokê; Amêdyê; Sêmêlê û li Zaxoyê li ser felsefeya perwedê û encamên vê lêkolînê semînar ji wan serpestîyar û berpirsênn perwerdeyî re pêşkeş kirin. Disan wezîrê perwerdeyiyê ji min xwest li ser van têgihanên nû û tecrûbeya min weke Mamoste li welatê Swêd karekî piraktîkî li Kurdistanê encam bidim û dibistaneke nû li ser sîsitema nû damezirînin Bi fermana wezîrê perwedê me dibistaneke (qutbxaneyeke) nû bi navê Qutabxana Nûhat li bajêrê Duhokê di ktoberê sala ê damezirand. Her ji pola yekê seretayî
heya gîmnasyê (Lîsê) şagirtên ko ji derivey welat vegera bûn li vê dibistanê hatin damezirandin. Me dixwast mêtodên nû û sîstemeke nû li vê dibistanê tecrube bikin. Bo demê sê salan min berPirsîyarîya vê dibistanê kir û Mamoste fêrî têgehan û mêtodên nû yên fêrkirin û perwerdekirinê kirin. Encama karên dibistanê weke pirtok li Başûrê Kurdistanê hatiye çapkirin û weşandin. Li demekê nêz wê bi pîtên latînî jî bêt belavkirin.