Zilkîf Xweşhêvî: Birêz Malmîsanij hûn jixwe kesayetiîyekî
naskirîne ji ber wî ez naxwazim we ji we bipirsim; lê ez dixwazim bipirsim gelo Malmîsanij wek nîvîskar û rewşenbîrekî kurd dixwaze çi bike? Ji nivîskarîya xwe çi hêvî dike?
M. Malmîsanij: Berî deh salan min derheqê nivîskarên kurd ên li Swêdê de lêkolînek kiribû. Wê demê ez li ser vê pirsê jî sekinîbûm: Gelo nivîskarek çima dinivîsîne? Daxwaza wî/wê ji nivîsandinê çi ye? Bersiva van pirsan zehmet e. Nivîskar dikanin ji ber sebebên cihê-cihê binivîsin. Her kes ji bo eynî hedefê nanivîsîne. Gelek caran hin kes bi xwe jî nikanin sebebên nivîsandina xwe îzah bikin. Heke tu ji nivîskarekî/ê sebebên nivîsandina wî/wê bipirsî, dê bersivekê bide, lê carna dibe ku sebebên bingehîn ên nivîsandina wî/wê tiştinên din bin. Di binî de, di "background"ê de, dibe ku sebebên din hebin. Sebebên psîkolojîk, yan jî psîko-sosyal. Ji bo çi ez vana dibêjim? Nivîskarê kurd gelek caran dibêje ez ji ber welatperwenyê dinivîsim; ji bo welatê xwe, ji bo kurd û Kurdîstanê. Min berê jî li hin cîyan gotibû; di vîya de rastî heye, lê bi qenaeta min, ev bersiv bi serê xwe sebebê nivîsandinê îzeh nake. Bes nine. Sebeb ne tenê ew e. Ew faktorek e. lê sebebên cihê-cihê hene. Wek nimûne, hin kes dixwazin bibin navdar, bibin xwedî statûyeka baştir; hin kes ji nivîsandinê hez dikin, hin hene dixwazin mesajekê bidin civakê; hin kes dixwazin wextê xwe vala derbas nekin, bi tiştekî re mijûl bibin; ji bo hin kesan nivîsandin wek te repîyê ye, ji civakê îzolebûn e, bi nivîsandinê bi civakê re têkilî datînin û hwd. Hin kes ji bo peran dinivîsînin, lê li ba kurdan ez bawer nakim kesên wisa zêde hebin; çûnkî îro ji kitêbên kurdî pere nayê. Ez ya xwe bibêjim. Ez ji zaroktîyê de ji xwendinê hez dikim. Ya min hezkirineke gelek zêde ye. Yanê ez di bist û çar saetan de bist û çar saet dixwînim. Di bîst û çar saetan de meriv nikane bîst û çar saet bixwîne, bêguman ez vîya dizanim; lê ez radikevim, îhtîyacîyên xwe yên maddî dibînim, wekî din ez dixwînim. Ez dikanim bibêjim ku jîyana min wisa derbas
bûye. Êdî ez hin bûme. Ez dixwazim xizmetekê bikim; ev jî faktorek e. Di nivîskarîyê de tetmînbûneke manewî heye. Tesîra van tiştan dibe ku li ser min jî hebe lê ez bi xwe ji xwendin û nivîsandinê hez dikim. Heke ez jê hez nekim ez nikanim ewgas binivîsim. Ez ji berê de dixwazim ji bo miletê xwe hin tiştan bikim. Ew neheqîya ku dewleta Tirkîyê li me kirîye, ji xortanîya xwe de min his dikir, ez pirr aciz dibûm. Dema ku min di xwendegehên tirkan de dixwend, min xwe ji tirkekî kêmtir jî mezintir jî nedidît. Ew ne ji min bilindtir ne jî nizmtir in. Loma ew neheqîya ku li me bûye, ez dixwazim li hember wê bixebitim. Tiştekî ku ji destê min hatîye min kirîye, ez dikim. Zimanê me hatîye qedexekirin, nehiştine ku em kurdbûna xwe bibêjin. Min li dijî van neheqîyan nivîsîye. Dema ku min di lîseyê de dixwend, ne hemî dersên min lê dersa min a edebîyatê baş bû; kompozîsyona min pirr baş bû. Ji ber ku min jê hez dikir. Di wê demê de jî min nivîsandina hin tiştan ceriband, lê di destpêkê de min bi tirki dinivîsand. Min di 1969an de li Dîyarbekirê lise, 1973an de li Enqereyê Fakulteya Îlahîyatê qedand. Tu jî dizanî, dema ku meriv xort e, hîn romantîk e. Wê demê min tirkî dinivîsand, lê hin tiştên min ên xusûsî hebûn. Deftereka min hebû, min tê de rojane dinivîsand, lê tiştên ku min nedixwest kesên din fêm bikira min ew bi kurdîya kirmancî (zazakî) dinivîsandin. Di destpêkê de min alfabeya kurdî nedizanî. Tiştên ku min dinivîsandin min bi alfabeya tirkî dinivîsandin lê wê têrê nivîsandina kurdî nedikir. Piştî ku ez hînî alfabeya erebî bûm, carna min herfên latînî bi herekeyên erebî (zîr û zeber) dinivîsandin. Yanê min du "alfabe" têkel dikirin. Em bêjin herfa K ya latînî, bi zeber (fethe) ya erebî dibû KE; bi zîr (kesre) dibû KI. Heke min bi herfên latînî WR binivîsanda û zeberek danîna ser herfa W, zeberek jî li ser herfa R, dibû "were". Ev alfabeya min a taybetî bû. îcar gava ku min bi vê alfabeya taybetî û bi kirmancî (zazakî) dinivîsand, tu kesekî nikanibû jê fêm bikira. Wê demê ji ber ku kurdbûn û zimanê kurdî gedexe bû, em bêjin heke yekî gilî bikira yan jî polis nivîsên kurdî li ba meriv bidîta, serê meriv diêşand. Merivan jî li gor xwe tedbîr digirtin. Carna min tiştên kirmancî (zazakî) dinivîsandin lê ne bi awakî sîstematîk. Min li gor xwe, hin tiştên besît û
"zarokane" dinivîsandin. Min bi vî hawî dest bi nivîsandina kurdî kir. Tiştekî din heye ku min berê jî gotîye. Tu jî dizanî, dema ku meriv edebîyata osmanî dixwîne tê de rastî gelek peyvên kurdî tê. Vî tiştî bala min jî kişandibû. Paşê, dema ku min di îlahîyatê de dixwend, carekê camêrek hat yûrda Dîyarbekirê (Il Enqereyê). Yekî Dîyarbekirî bû. Got, ez hatime dîtina hemşehrîyên xwe. Ez piçek pê re eleqedar bûm, em bûn semîmî. Rojekê ez birim mala xwe. Min li ba wî ferhengeke farisî dît û jê stend. Min ew ferheng hemî xwend. Ez dinêrim hin gotin wek kirmancî ne; "ma, şoma" filan. Min li îlahîyatê farisî xwend. Min jê hez dikir. Di dersa farisî de nota min timî ji dehê deh bû. Hîn dema ku min ew ferheng xwendibû, fikra amadekirina ferhenga kirmancî (zazakî) di serê min de çêbûbû. Min di dilê xwe de got, madem di vê ferhengê de hin gotinên farisî wekî kirmancî ne, ez jî dikanim ferhengeke kirmancî amade bikim. Lê wê demê kitêb yan jî nivîsên kurdî peyda nedibûn. Li ser kurdan bi tirkî jî kitêbên baş tune bûn. Heke faşîstekî jî li ser kurdan tiştekî binivîsanda, heqaret jî li wan bikira, min ew peyda dikir û dixwend. Her ku min çîrokên, yanê teorîyên sexte yên ku dibêjin kurd tirk in, "kart, kurt" filan dixwendin ez aciz dibûm. Tê bîra min, li yûrdê, carekê hevalê min Behadîn (Bahattin), Dîwana Cîgerxwîn anî. Min bi heyecan jê deyn kir û bir nivîsî. -Behadîn ji Gimgimê (Wartoyê) bû. Min bihîst paşê bûye profesor. Wê demê min baş bi kurmancî nedizanî lê min ji edebîyatê, ji şiîrê hez dikir. Ji wezn û erûzê filan... Dema ku min ew şiîr dinivîsandin hem kurmancîya min baştir dibû hem jî min gelek ji wan şiîran jiber dikirin. Bavê min kurmancî dizanî û ji stran û şiîran hez dikir. Gava ez diçûm malê, min jê re dixwendin. Digot: "Ana ev li wê hene yan tu li ber xwe dibêjî?!" Bawer nedikir ku zimanê kurdî li ser kaxezê hebe. Carna min xelet dixwend, digot ne wisa ye; dema ku min dinihêrt, wek wî derdiket. Berîya wê kitêbê, dema ku min li Pîranê, li mekteba navîn (orta okul) dixwend, min kovara DîcleFiratê dîtibû. Tê de çend nivîsên kurt ên kurdî hebûn. Dîsa wê demê, rojekê hevalekî min gramera Kemal Badillî anîbû mektebê, min jê girt bir malê. Lê ez baş tênedigihiştim. Di dawîyê de ez xwe bi xwe fêrî alfabe û gramera kurdî bûm û min di kovaran de nivîsî, kitêb nivîsîn. Ji sebebên girîng ên
nivîsandina min yek jî ev e: Di warê ziman, edebîyat yan jî tarîxa kurdan de hin tiştên ku ez balkêş dibînim ez dinivîsim da ku xwendevan jî hay ji wan hebin. Zilkîf Xweşhêvî: eirêz Malmîsanij di vir de ez vê pirsê jî ji we
bikim. Çi lehçeyên kurdî bin çi jî zimanên bîyanî bin hûn bi çend zimanî dixwînin û dinivîsînin?
M. Malmîsanij: Ez bi kirmancî (zazakî), kurmancî, soranî û goranî dixwînim. Goranîya min pirr baş nine, carna ez bi zehmetî fêm dikim yan jî fêm nakim. Ez dikanim tenê bi kirmancî û kurmancî binivîsînim. Zilkîf Xweşhêvî: Û tirkî? M. Malmîsanij: Belê ez tirkî jî dinivîsînim. Zilkîf Xweşhêvî: Te kîjan ziman xwendine? M. Malmîsanij: Min tirkî, swêdî, fransî, erebî û piçek îngilizî xwendîye lê erebîya min û îngilizîya min ne baş in. Min li Unîversîteya Sorbonnê (li Parîsê), beşê "Etudes iraniennes" xwend. Li wir zimanên îranî lê bi giranî ziman û edebîyata farisî tên xwendin. Her-weha min li Unîversîteya Uppsalayê (li Swêdê) pehlevî û farisîya klasîk xwendin. Zilkif Xweşhêvî: Em bêne ser yekgirtina zimanê kurdî. Ez
pirsên xwe li ser hev bibêjim. Ewê munaqeşeya li Başûr hate kirin hûn çawa dibînin?Ji bo standartkirina zimanê kurdî fikrên we çi ne? Û yekgirtina zimanê kurdî de gelo hinek lehçeyên kurdî dê bêne perawêzkirin yan na? M. Malmîsanij: Meseleya standardîzekirinê, ya yekîtîya zimanê kurdî û meseleya lehçeyan meseleyeke komplîke ye. Helkirina van probleman gelek zehmet e. Bi qenaeta min lehçeyên me, em bêjin kirmancî, kurmancî, soranî û goranî herçiqas lehçeyên kurdî ne jî ji hev dûr ketine. Rastîya me ev e. Sebebên vê jihevdûrketinê gelek in. Niha em nikanin dûr û dirêj li ser bisekinin. Netîce ew e ku ew ji hev dûr ketine û kurdên ku bi wan lehçeyan dipeyivin ji hevûdin fêm nakin. Digel ku kurd miletek in, lehçeyên cihê-cihê dipeyivin. Dewleteke kurdan a mişterek a ku van lehçeyan bigihîne hev, çênebûye û ev lehçe heta îro hatine. Heke ez bi kurtî fikra xwe bibêjim, ez ji zû de çareya vîya wisa dibînim: Her lehçe divê heta mimkûn be bête axaftin, bête
nivîsandin, di komînîkasyonê de bête bikaranîn. Fersendeke demokratîk û azadane hebe ku her kes wek kurd bi hêsanî xwe îfade bike. Çarçova me kurdbûn e. Û digel vîya, polîtîkayeke zimanî hebe. Eger dewleta me tune be jî divê derheqê ziman de polîtîkayeke me hebe. Ew jî çi ye? Em dê giranî bidin alîyên mişterek ên van lehçeyan. Tiştên ku di nav lehçeyan de mişterek in divê em giranî bidin wan. Em bêjin heke çar-pênc formên cihê-cihê yên kelîmeyekê hebin, divê em a ku di lehçeyên din de heye tercîh bikin. Di tesbîtkirina termînolojîya îlmî de, divê ku meriv giranî bide tiştên mişterek û bala xwe bide ser hemî lehçeyan, ne tenê lehçeya xwe. Ji hemî lehçeyan îstîfade bike. Ne bi zihnîyeta navçegerî, bi perspektîfa millî li meseleyan binêre. Ji alîyê gramerê de jî divê ku meriv giranî bide alîyê formên mişterek. Bê ku tu lehçeyên din înkar bikî û bibêjî ez di ziman de şoreş çêdikim. Di ziman de şoreş nabe, evolusyon (evrim) dibe. Guhertin dê hêdî-hêdî, tedrîcî çêbibin, ne bi carekê. Ziman malê hemî milet e. Malê sinifên serdest e jî, yê bindest e jî; yê kurmanc e jî, yê kirmanc, soran û goran e jî. Ziman û lehçe bi hezar salan pêkhatine, di nav mehekê, salekê de ji ortê ranabin yan jî nabin yek. Heke kurd, bi taybetî zana, sîyasetmedar û xwendeyên kurdan polîtîkayeke wisa bimeşînîn dê lehçeyên me bere-bere nêzîkî hev bibin. Heke di televîzyon, radyo, rojname û kovaran de ev lehçe bên bikaranîn, kurd dê hêdî-hêdî ji hev fêm bikin. Heke îmkanên xwendinê hebin, her kurd dikane di xwendegehan de lehçeyên dinjî hîn bibe. Evjî me nêzî hev dike. Bi qenaeta min, li Kurdîstana Başûr, divê li herêmên kurmanc kurmancî, li herêmên soran sorani bibe zimanê perwerdeyê lê li her herêmê lehçeyên din jî bên xwendin. Bi vî hawî her kurd dikane di dema xwendina xwe de hînî lehçeyên din jî bibe. Gava bi vî hawî rewşeke demokratîk hebe, dê herkes xwe rehet his bike û hîşên biratî û hemwelatî dê xurttir bibin. Dema ku meriv tade û neheqî nebînin dê li civakê reaksîyonên li dijî hev çênebin û hem meriv hem jî lehçe nêzikî hev bibin. Yan na, dema ku hin beşên civakê nikanibin xwe rehet îfade bikin, dê di nava civakê de problem mezintir bibin. Zilkîf Xweşhêvî: Wek pirsa dawî em bêne ser wê kitêba
we ya bi navê "Said-i Nûrsî ve Kürt Sorunu" di vê kitêbê de jêderên we yek jê Necmettîn Şahîner e, yê dî jî Cemal Kutay e. Ev her du însan jî nêrîna wan a li mesela kurdî
dîyar e, negatîv e. Îca di vê kitêbê de hatîye ku têkilîya Seîdê Norsî yan jî Kurdî bi "Teşkîlat-i Mahsûsa" re ku rêxistina îstîxbaratî ye, heye, ev yek. A didiwan we di beşeke kitêbê de balê kişandîye ser wê yekê ku Seîdê Norsî "Serxwebûna Kurdîstanê nexwestîye" Îca pirs di vir de ev e. Ew her du jêder jêderên sehîh nînin. Gelo malûmatên ku we dane vedigerin ser wan jêderan yan jî hin jêderên dî jî hene? Derhegê endambûna Seîdê Norsî ya bi Teşkîlat-i Mahsûsa çi belgeyên muqnî hene? Û ya sisêyan gelo di dema Seîdê Norsî de çend kesan yan jî çend rêxistinên kurdî dawa serxwebûna Kurdîstanê dikirin? Yanî ew sernav neheqî nîne li Seîdê Kurdî? ji ber ku divê mirov çarçoveya sîyasîya wê demê jî li ber çav bigire. M. Malmîsanij: Çavkanîyên ku min ji bo nivîsandina wê kitêbê bi kar anîne, ne tenê yên Necmeddîn Şahîner û Cemal Kutay in. Di dawîya kitêbê de çavkanî hatine nivîsîn. Wekî ku li wir jî xuya ye, ji bo wê kitêbê herî kêm 60 çavkanî hatine bikaranîn. Di nava çavkanîyan de dibe ku yên xelet jî hebin. Min bi zanîn çavkanîyên xelet bikar neanîne lê heke bê ku ez bizanibim, çavkanîyên xelet hebin û kesek bikanibe xeletîya wan nîşan bide, ez dê gebûl bikim. Gava ku ez dinivîsim heta ku ji min tê ez hewl didim ku xeletîyan nekim. Digel vê hewlê, dibe ku min xeletî kiribin. Bi a min, xeletîkirin ne eyb e, ji ber ku em meriv in û em dikanin xeletîyan bikin. Lê heke meriv bi zanebûn, mexsûs tiştên xelet binivîse, ew eybeke mezin e. Ne tenê Necmeddîn Şahîner û Cemal Kutay, hin nivîskarên din jî dinivîsin ku têkilîya Seîdê Nûrsî bi Teşkîlat-î Mahsûsa re hebûye. Tê zanîn ku Seîdê Nûrsî tevî hin dilxwazên kurd ên din di Şerê Yekem ê Cihanî de hemberî rûsan şer kiribû. Ji ber ku şer di navbeyna Rûsya û dewleta Osmanî de bû, hêzên şer ji alî leşker û îstîxbarata Osmanî ve dihatin organîzekirin û îdarekirin. Li gor T. Özkanî, hêzên dilxwaz ên Cebheyê Qefgasê (Kafkas Cephesi gönüllü savaş birlikleri) ji alîyê Teşkîlat-î Mahsûsa hatibûn organîzekirin; Seîdê Nûrsî jî yek ji wan bû û di wî şerî de rutbeya "qaymegamê fexrî yê Alaya Suwarî ya Kurdên Dilxwaz" (Gönüllü Kürt Süvari Alayi'nin fahri kaymakami) dabûnê. Li gor Îhsan Işikî jî Seîdê Nûrsî di Teşkîlat-i Mahsûsayê de wezîfe girtîye. Eşref Sencer Kuşçubaşi lîderekî girîng ê Teşkîlat-î Mahsûsa bû. Li gor hin çavkanîyan ew damezrêner, li gor hin çavkanîyan jî
demekê serekê Teşkîlat-î Mahsûsa bû. Şerîf Mardîn dinivîse ku ev Eşref Sencer Kuşçubaşi dostê Seîdê Nûrsî bû û Seîdê Nûrsî di gonaxa bavê wî Mistefa Begî de sal û nîv mabû. Dîsa li gor Şerîf Mardîn, Seîdê Nûrsî piştî Serîhildana Bedlîsê (1914) tevî servîsa veşartî (gizli servis) bûye ku mebesta wî ji vê servîsê Teşkîlatî Mahsûsa ye (Li vê kitêbê binêre: Şerîf Mardîn, Bedîûzeman Said Nûrsî Olayi). Bi xebata Îttîhad-Terexî û Teşkîlat-i Mahsûsa, di dema şer de fetwaya cîhadê tê dayîn. Di heyeta amadekirina wê fetwayê de Şêxulîslam Xeyrî Efendî (Hayri Efendî) Û Seîdê Nûrsî jî hebûn. Ev Xeyrî Efendî mensûbê Îttîhad-Tereqqîyê bû û mason bû. Di dema şer de Rûsan Seîdê Nûrsî hêsîr girtibû. Paşê ji Rûsyayê revîyabû û xwe gihandibû Stenbolê. Wê demê (1918), li ser daxwaza wezareta herbîyeyê, bi îmzaya Şêxulîslam Mûsa Kazim, wek xelatekê, payeya "mexrec"ê dan wî. Ev şêxulîslam jî mason bû. Wê demê, wezîrê herbîyeyê û berpirsîyarê Teşkîlat-i Mahsûsayê Enwer Paşa bû. Lê Seîdê Nûrsî merivêkî dîndar û îslamîst (islamci) bû. Di sala 1908an de, di rojnameyên Şark ve Kurdistan û Kürt Teavvün ve Teraqî Gazetesîyê de nivisên kurdî û tirkî nivîsandibûn. Min ev nivîs wergerandin ser herfên latînî û di salên 1980yî de weşandin. Zilkîf Xweşhêvî: Û projeya wî ya Medresetuz Zehra heye.
Ji bo perwerdeya bi kurdî.
M. Malmîsanij: Rast e; lê li wê jî zimanê erebî li pêş e. Bi gotina wî, "lisân-i Arabi vacib, Kürdî caiz, Türkî lazim" (zimanê kurdî wacib, kurdî caiz, tirkî lazim) e. Wekî ku min got, ew merivekî îslamîst e. Di dema Cumhûrîyetê de li ser pirsa kurdan zêde nasekine. Bêguman ez dizanim ku wê demê şert giran bûn. Kemalîstan kurdbûn û zimanê kurdî gedexe kiribûn. Tade û neheqî zêde bû. Ew li surgunê bû. Her kes hatibû tirsandin. Zilkîf Xweşhêvî: Ew mesela tedbîrê ye, ne ji bo şêxsê xwe
û tirsê ye.
M. Malmîsanij: Tu jî dizanî, di jîyana wî de çend dewre hene. Seîdê Berê (Eski Said), Seîdê Nû û Seîdê Sisîyan. Di dema Seîdê Berê de, di nivîsên wî de kurdbûna wî zêdetir xuya dike lê piştî wê dewreyê ne wekî berê ye. Ji sîyasetê dûr dikeve.
Tiştekî din jî, ew bi xwe dibêje: "Benim gibi ... bin millîyetçi Türkçüler kadar Türk mîletine bilfîl hizmet eden ... bir insan". "... Türklere hizmet ettim ve yüzde doksan dokuz menfaatli hizmetim Türklere olmuş". Zilkîf Xweşhêvî: Bila xwêner şaş fêm nekin. Ev gotin li
mehkemeyê wek gazinc hatine gotin. Yan na Seîdê Nûrsî li dijî turkçîtî û turancîtîyê ye. Heta di mehkemeya Denizli'yê de wisa dibêje: "Evet, hakiki insanlik ve fazilet mefkureleri etrafinda toplanmiş olan bu müslüman camialari sebepsiz biribirine düşman yapacak kadar böyle dar bir düşünüşün ve koyu Etrakçiliğin fikren muhalifi olmak bu milete hîyanet midir?" M.Malmîsanij: Ji xwe nabêje ez tirkçî me, dibêje "min ji tirkan re xizmet kirîye". Ew merivekî karîzmatîk e, lê wekî her merivî ew jî dikane xeletîyan bike. Em bêjin, pesnê lîderên Îttîhad-Tereqqîyê yên wekî Enwer Paşa û Nîyazî dide. Em dizanin ku Îttîhad-Tereqqîyê di dema îqtîdara xwe de weşanên kurdî gedexe kirin, bi plan û program bi sed hezaran kurd ji Kurdîstanê derxistin şandin rojavayê Anadolîyê. Bona ku wan asîmîle bikin, bi plan û program ew ji hev bela kirin, şandin nava tirkan. Enwerê ku ew pesnê wî dide, yek ji qatilên herî mezin ê dinyayê bû. Zilkif Xweşhêvi: Di kitêbên Seîdê Nûrsî li cîyeki
pesnê Nîyazi Beg dide, lê li derhegê pesnê Enwer de min kitêbên wi de tişteki nedîye, gelo hûn li kû lê rast hatine?
M. Malmîsanij: Di "Âsâr-i Bediîyye" de, di beşê "Nutuklar ve Makaleler" de (rûpel 392) wisa dibêje: "Sen Selanik'te Îtîhat ve Teraqîile ittifak etmiştin, neden ayrildin?" (...) "Ben ayrilmadim. Onlarin bazilari ayrildilar. Nîyazi Bey, Enver Bey gibi adamlarla şimdi de müttefikim." Zilkîf Xweşhêvî: Ew pesnê ku tu dibêjî ji bo tu fikrên
xwe zelal bikî- gelo berîya wê qetl û qîtala ku Îttîhadçîyan kirine, hatîye kirin yan piştî wî?
M. Malmîsanij: Min behs kir, di dema şer de jî li dijî wan nebû. Xweşhêvî: 1908'an de yanî serdema damezrandina Meşrutîyeta Il. de gelek pesnê rewşa nû û meşrutîyetê dide û pesnê mumeşîlê meşrutîyetê dide. Lê tiştê hûn dibêjin qetl û qîtala ku Enwer û Îttîhadçîyan kirîye di pêvajoya Cenga Cihan a Yekemîn de ye û Bedîuzzeman di wê demê de Îttîhadçîyan rexne dike. Ew pesnê ku hûn dibêjin piştî won karên wan ên qirêj nîne, berîya won e. Û di wê demê de gelek rewşenbîrên ne tirk destekê didine Îttîhad Te reqqîyê û hêvîya tiştekî nû ji Îttîhad Te reqqîyê dikin. Yanî wan tiştan mirov wek xeletî şîrove bike yan li gorî wê demê şîrove bike baştir e? Zilkîf
M. Malmîsanij: Gelek kurdên xwende û sîyasetrnedar di destpêkê de bi Îttîhad-Tereqqîyê re bûn, paşê ji wan dûr ketin. Ev gotina te rast e. Lê Îttîhad Tereqqîyê hin di sala 1909an de weşanên kurdî gedexe kiribûn. Paşê jî rê neda ku kurd bi zimanê me bixwînin. Di dema şerî de kurd şandin rojavayê Anadolîyê. Bi kurtî Seîdê Nûrsî jî dikane xeletîyan bike. Zilkîf Xweşhêvî: Wek prensîb tabî her însan dikare xeletî
bike; lê ev tiştên hatin bahskirin gelo xeletî ne?
M. Malmîsanij: Ma Seîdê Nûrsî însan nine? Xeletîyan nake? Zilkîf Xweşhêvî: Ezbenî, ez dibêjim pesndayîna wî ya
îttîhad Te reqqîyê berîya karê won ê girêj e yan piştî wî? Eger tu bêjî piştî wî, tê wê maneyê ku Seîdê Norsî dibe terefdarê zulma Îttîhadçîyan ne wisa? M. Malmîsanij: Ez nabêjim ku Seîdê Nûrsî bi zanîn piştgirîya zulma wan kirîye, lê bi çi nîyetê dibe bila bibe, piştgirîya wan xeletî bû. Wekî ku min got, di dema şer de jî piştgirîya wan kirîye. Dawîyê çi bû? Rewşa kurdan li meydanê ye. Zimanê wan hat gedexekirin, hebûna wan hat înkarkirin. Heke zanayên kurdan, lîderên kurdan wê demê xeletî nekirine, berpirsîyarên tirkan çawa kurd xapandin? Kesê zana ew e ku pêşîya xwe bibîne. Heke ez piştgirîya xelkê din bikim û ew ji xwe re dewleta xwe vejînin, paşê jî zimanê dîya min gedexe bikin, bêjin kurd tune ye, miletê min bikin koleyê xwe; her
roja Xwedê, serê sibê zarokên vî miletî mecbûr bikin ku bibêjin "varliğim Türk varliğina armağan olsun", êdî alimî û lîderîya min li kû ma? Zilkîf Xweşhevî: Tiştekî dîbibêjim
1909an de dema Munazarata xwe dinivîsîne rexne li îttîhad Te reqqîyê digire. Wek malûmat dibêjim. M. Malmîsanij: Ez jî nimûneyeka din bidim: Di meseleya "merkezîyet" û "ademê merkezîyet"ê de Seîdê Nûrsî rexne li Prens Sebaheddîn digre û dijî "ademê merkezîyet"ê derdikeve. Lê "merkezîyet" teza Îtihat-Tereqqîyê bû û wekî miletekî bindest zerara kurdan tê de hebû. Zilkîf Xweşhêvî: Pirsa min a dawî. Di wê demê de wek
rewşenbîr yan wek komele ên ku dawa serxwebûna Kurdîstanê kirine hene yan na? M. Malmîsanij: Hene. Zilkîf Xweşhêvî: Kî ne, hûn dikarin bibêjin?
M . Malmîsanij: Tevgera kurdî, di destpêka sedsala bîstan de tevgereke kulturî û demokratîk bû. Di dawîya Şerê Yekem ê Cihanî de hin welatperwerên kurd gihîştin wê bawenyê ku divê kurd ji bin bandora tirkan derkevin, bibin xwedî dewleta xwe. Van kesan di nava Kürt Teşkîlat-i İctimaîye Cemîyeti de cî girtin. Kesên wekî Memduh Selîm, Kemal Fewzî, hin Bedirxanzade û Cemîlpaşazade. Seîdê Nûrsî serbixwebûna kurdan neparastîye. Zilkîf Xweşhêvî: Mesele ne serxwebûnê parastîye yan
na. Tiştê ez dipirsim divê mirov kesekî li goriî dema wî şîrove bike. Ji ber vî gasî kes nikare Seîdê Norsî tawanbar bike. Lewra civata kurd wê demê ji xwe wisa bûye. M. Malmîsanij: Ez kesî tawanbar nakim. Tu dipirsî, ez jî dibêjim wî serbixwebûna kurdan neparastîye. Zilkîf Xweşhêvî: Kitêba we de beşekî bi ser navê "Saîdî
Nûrsî Bağimsizliği lstememîştî" kurdan serxwebûnê xwestibe nexwestibe. Ev tiştekî rast e?
heye wekî û Seîdê
hemû Norsî
M. Malmîsanij: Di kitêba min de beşekî bi sernavê "Bağimsizliktan Yana Olmayişi" heye. Wî serbixwebûna
kurdan neparastîye, min jî ev nivîsîye. Min negotîye "hemî kurdan serxwebûn parastîye lê Seîdê Nûrsî neparastîye". Tiştekî din jî heye: Seîdî Nûrsî ne her kes e. Ne hemî kurdan, lê miletên din serbixwebûna xwe xwestin û konjonktura wê demê jî dest da, bûn xwedî dewlet. Iro zarokên wan, her serê sibê nabêjin "varliğim Türk varliğina armağan olsun". Yûnanîyan serbixwebûn xwestin, arnawudan xwestin, bûlgaran, sirpan, ereban, ermenîyan xwestin û bûn xwedî dewlet. Dewleta tirkan û farisan heye. Bê dewlet kî ma? Kurd man. Haya kurdên nezan û nexwende dibe ku ji wan miletan tune bû, lê haya zanayên kurd divê hebûya. Xuya ye ku hin kurdên wekî grûba Kürt Teşkîlat-i İctimaîye Cemîyeti jî wekî zana û lîderên miletên din wisa fikirîn: Serbixwebûn wekî hemî miletên din heqê me ye jî, em ne mecbûr in ji tirkan re xulamtîyê bikin. Lê bi piranî "alim" û giregirên me ji van re xwedî derneketin, yan xwe kerr kirin yan jî pişta xwe da van û ji koledarên xwe re xizmet kirin. Zilkîf Xweşhevî: Mesela Teşkîlat-i Mahsûsa we ji Necmetîn
Şahîner girtîye wî jî ji Cemal Kutay girtîye. Cemal Kutay mirovekî mutemed nîne. M. Malmîsanij: Min çi ji kê girtîye min nivîsandîye. Heke xeletî hebe jî min bi zanîn, mexsûs nekirîye.
Zilkîf Xweşhêvî: Tiştekî spesifîk em bipirsin we bi xwe
îlahîyat xwendîye; lê hûn di fraksîyonên çep de bûne. Ji ber çi?
M. Malmîsanij: Ez pêşî dîndar bûm lê min timî dixwend. Min nivîskarên îslamîst ên wekî Seyyîd Qutub, Muhemmed Qutub, Mewdûdî, Hesen el-Benna jî dixwendin. Ez li rejîmeke adilane û îdeal digerîyam. Min digot bila edalet hebe, wekhevî hebe, zulm tune be filan. Di netîceyê de ez gihîştim wê genaetê ku bi şerîeta îslamî rejîmeke adil ava nabe. Bo nimûne, di îslamê de bende (kole) û carîye hene. Azadîya jinan bi qasî mêran tune ye û hwd. Ez bûm sosyalî st. Zilkîf Xweşhêvî: Niha? M. Malmîsanij: Ez niha jî dîsa rejîmeke adil dixwazim. Di pratîka Sovyetan û Çînê de derket ku bi sosyalîzma yekpartîyî sosyalîzma rastîn çênabe. Avakirina rejîmeke adîlane ne hêsan e, lê digel wê jî divê meriv ji bo wê têbikoşe.