Etîmolojiya nav û navlêkên ola êzdîtiyê

ÇEND GOTİN Ji bo Êzdiyatî çi ye û ji kengê ve heye bête zanîn, divê mirov berê xwe bide kaniyên curbecur yên ol û zimanan û bibe rêwingê bêwest yê dîroka dûr û dirêj. Ji bo bersivên rast yên navlêkên Ola Êzdiyatiyê peyda bikin, divê carcaran bikevin kirasên wan kesên ku beriya deh hezar salan li ser teht û latên Gevarûk û Tirşînê fotoromana jiyana xwe ya rojane kişandine. Heta digel wan di warê hestyariyê de em jî li ser zinarekî wêneyê rojê wek bûkek bi xêlî û delal binexşînin. Paşê ji wir berê xwe bidin şikefta Şanîdar û bibin mêvanê şivan û cotkarên beriya heftê hezar salan. Em pala xwe bidin diwarên şikeftê yên ku bûne şahidên çendîn bûyeran. Yan jî çêtir e, di işkeftê de digel Brahîm (Pîrê Hîm) rewşa vê gerdûnê ya ku arsaxê wê bilind û balay e, bavêjin ber aqilan. Her waha, bi mirovê sereta re bikevin empatiyê û bila pêyvên destpêkê ji nav herdu lêvên me derkevin. Ta ku hingê em bibêjin: “ax, îx, ox, offff, xwe”. Bala xwe baş bidin van dengan. Ew bi tenê çend peyvên yek kîteyî nînin. Ew tekekîte bingehê zimanên 72 miletan in. Ji wan nav û hizra çar enasiran (element) û nasname derketine holê. (ax ‘ax, xak, xwalî ango erd’, îx ‘hûx, hilm ango hewa’; ox ‘xor ango roj û agir’; off ‘av’; xwe ‘kesayetî, nasname’). Lê belê ya herî girîng ji van dengên tekekite sembol û nîşana nasnameyê, yanê pêyva ‘xwe’ ye. Diyar e, ev pêyva tekekite bingehê hizir û ramanê ye. Her wusa diyar e ku cînava ‘xwe’ bûye pêngava yekemîn ya şaristaniyê û lêgera rastiyê. Mijara vê xebata me jî li pey lêgera rastiyê ye. Ûmidwar im ku bi saya lêkolîneriyeke pozîtiv em ê bikarin etîmolojiya navlêkên (Termînolojiya) Ola Êzdiyatiyê şîrove bikin. ETÎMOLOJİYA NAVÊ ÊZDÎ Li ser koka navê Êzdî heya naha gelek gengeşî çêbûne. Lê belê navnîşana kahniya jê derhatiye hîna eşkere nebûye. Zanîna jêderka resenî ya navê Êzdî/yÊzdî ji bo Kurdan pir pewîst e. Ji ber ku çanda Êzdiyatiyê heman

dem bingehê tewrê hizirkirin û bawermendiya Kurdan ne. Pêderxistin û selimandina navê Êzdî mirov xwe dighîne rastiyeke pir girîng. Lewre, bi selimandina kahniya jêderk ya navê Êzdî re, di heman demê de beriya hezaran salan Gelê Kurd bi kîjan zimanî hizir dikir, eşkere dibe. Her waha: Êzdî/yÊzdî navekî Proto-Hînd-Ewropî ye. Heta têkiliya xwe bi Zimanê Horîkî re jî heye. Lê belê ji ber ku xweseriya wê ya olî û ayînî heye, ketiye nav hemû zimanên ku têkiliya wan bi Mezopotamya jorîn û jêrîn re hene. PHE *ieHg- ‘payebilind, bişeref, birûmet’ ; * ṷes- ‘cejin, ziyafet’; *ais‘hurmet, ewrar, perestiş’; PHE. yaj- ‘payebilind, birûmet, hebandin, perestiş’; ṷaz1- ‘hurmet, rêzgirtin, *di-, *die- ‘ronahî, roj, Xweda. Her waha: PHE *ais- ‘ewrar’ +*dî- ‘Xwedê’ = aisdi ‘Xwadayê Ewrar’ → azdî → Êzdî. Ev jî tê wateya kesên ku Xwedayê rojê, Xwedayê ewrar perestiş dikin. Hurr. A’aš/En-ḫazizizi ‘Yêzdanê jîrayî, YEzdanê hajêbûnê’, izzumî ‘wezîrê Xweda Ea’, eše- ‘erd, cih’, Kassidî u-zi-ia/uzi-e ‘ewê diparêze’, u-za-a-a ‘ew hate parastin’, yaš ‘welat’, hûza ‘Xwedê’, Hitt. siu‘YEzdan’, isiya ‘peydabûn, ji nehîniyê de dîtin, vahiy’, Lîdî tiuvali ‘yEzdan’, Luw. tiyaz ‘roj, Xwadayê rojê’, ewrar’; Etrûskî ais ‘YEzdan, Xwedê’, aisna/eisna ‘ayînî’; aisine ‘qurban’, Av. yaz- ‘qurbanî, perestiş, hebandin’, yazata ‘ferişte’, Farsiya kevn yad- ‘perestiş’, Farsiya Serdema Navîn yz- ‘perestiş, ewrar, pîrozî’, Partî yš- ‘ewrari, perestiş’, azdā‘xeber dayîn, agahî kirin, vahiy’, Khotanî gyaş- (jays-) ‘qurban dayîn’, Sogdî yz- ‘perestiş, ewrar’, İraniya Nû jašn ‘cejn, ziyafet’, Sarmatî ιαζαδαγος (izagados) ‘Xwedê, Yêzdan’, Osset Iron zaed, Osset Digor izaed ‘Xwedê, Yêzdan, Ferîşte’, Kurdî Yêzdan, Êzdî, yÊzdî, Êzdayetî. Gr. αγιος (agios) ‘pîroz, evrar’, Lat. iaiiūnus ‘rojî, cejn kirin’ Di lîsteya jorîn de bigoreyî zimanên kevn û yê nû peyv û navên bi dibetî yên ku bingehiya navê Êzdî dike hatine nivisandin. Eger bi goreyî kevnariya zimanan dest bi gerana vî navî bikin, dikarin xwe bighînin çend qonaxan. Ya yekemîn: peyvên mîna PHE *di- *die-, *deus- ‘ronahî, roj, xwada’, *ieHg- ‘payebilind, rêzgirtin, birûmet’; * ṷes- ‘cejin, ziyafet’; *ais‘rêzgirtin, ewrar, perestiş, homan’ in. Ev peyvên Proto-Hînd-Ewropî jederka seretayî ya navê Êzdî ne. Diyare ev nav ji hizra perestiş û ewrarê derketiye holê. Ji ber vê sedemê bi tewrekî dilrehetî dikarin bêjin ku koka

navê Êzdiyatiyê ji zimanên gruba Hînd-Ewropî ye. Ya duyemîn: Peyv û navên mîna Hurr. A’aš/En-ḫazizizi ‘Yêzdanê jîrayî, YEzdanê hajêbûnê’, Kassidî u-zi-ia/uzi-e ‘ewê diparêze’; u-za-a-a ‘ew hate parastin’; yaš ‘welat’, Hitt. siu- ‘YEzdan’; isiya ‘peydabûn, ji nehîniyê de dîtin, wehî’, Lîdî tiuvali ‘yEzdan’, Luw. tiyaz ‘roj, Xwadayê rojê’, Etrûskî ais ‘YEzdan, Xwedê’; aisna/eisna ‘ayînî’; aisine ‘qurban’, aisna ‘ayîn’ jî navê Êzdî/yÊzdî dest nîşan dikin. Her wusa, Horîkî A’aš ‘YEzdanê hiş, aqil û hizrê’ dibe sedema bilêvkirina az → îz → ez. Horîkî bi zimanekî şêwe fîtikî ye. Yanê peyvên ku dengên mîna s, ş, z, j pir tên bilêvkirin. Heta ev taybetiya xweser ji bo Zimanê Kurdî jî mîrat ma ye. (Ji bo gelek agahiyan bn. Pirtûka min ya “Destan, Helbest û Mîtolojiya Horiyan”, Enstîtuya Kurdî Ji Lêkolîn û Zanîst-Almanya 2014) Ya Seyemîn: Peyv û navên mîna PHA. yaj- ‘payebilind, birûmet, hebandin, perestiş’; ṷaz1- ‘homan, rêzgirtin, ewrar’, Av. yaz- ‘qurbanî, perestiş, hebandin’, yazata ‘ferîşte, yê agahiyan dide’, Yewnanî Zeûs, Farsiya kevn yad- ‘perestiş, homan’, Farsiya Serdema Navîn yz‘perestiş, ewrar, pîrozî’, Partî yš- ‘ewrari, perestiş’; azdā-‘xeber dayîn, agahî kirin, vahiy’, Khotanî gyaş- (jays-) ‘qurban dayîn’, Sogdî yz‘perestiş, ewrar’, İraniya Nû jašn ‘cejn, ziyafet’, Sarmatî ιαζαδαγος (izagados) ‘Xwedê, yêzdan), Osset Iron zaed, Osset Digor izaed ‘Xwedê, Yêzdan, Ferîşte’, Kurdî yêzdan, Êzdî, yÊzdî, êzdayetî. Qonaxa sêyemîn serdemên peydabûn û biserûber bûna navê Êzdî ye. Ango navê azd-, izd, ezd ‘Xwada, Yêzd, Êzdî, yêzidî’ derbîran dibe. Az, îz û ez çawa buye Êzdî, êzidî? Ji bo aidiyet diyar be bi Zimanê Horiyan daçeka –di hildaye dawiya xwe. Ev daçek îro jî di Zimanê Kurdî de wek –dî tê bilêvkirin. Di Zimanê Horiyan de daçek û pêvekên aîdiyet û navçêker yên durfa pêveka –dî, de, hî û -î ji bo Zimanê Kurdî mîrat mane. Çend mînak ji daçekên bi horîkî: –ade. (ammade ‘bapîr’, firade ‘zadegan’, hurade ‘cengawer’) -ti (keldi ‘silamet’, kumdi ‘birc, bilindahi’, hapti ‘xeleq’) -(i)thi/e (paššithe ‘peyamber, qasid, balyoz’ -(a)thi/e (hašulathi ‘peyam, bihîstina besta’, zalmathi ‘sifatekî Xwedayê

Nubadig’)28 -t/da/-u-da ‘di navê yek kiteyî de rewşa fermanî diyar dike’ (ašta ‘jin’, aštan ‘jinan’) Her waha, ez + dî → buye ezdî, Êzdî. Ango bi kesê ku baweriya wan az, ez, îz re heye dibêjin Êzdî. Navên Çend Xweda û Xwedawendan Yên kû Dişibên Navê Êzîd Azizos: Di Palmîra antîk de navê Xwedayekî ye û bi stêrka serê sibê hatiye binavkirin. Eos: Xwedawenda Ezmanan ya Hînd-Ewropî ye û navê wê bilêvkirina Yûnanî ye. Ew wek giyanê berbangê dihate perestin. Eostre: Xwedawenda biharê ya Anglo-Saksona ye. Esus: Xwedayê şer yê Avrupayê ye. Niviskarê Roma Lucian derbarê wî Xwedayî hin tişt nivisandiye. Nivisandiye û dibe ku Xwedayê daran be İsis: Navê Xwedawendeke Misrê ye. Izdubar: Di dîrok û teogoniya Kaldenan de navê lehengekî ye. Ji bilî vê navê şahekî Babîlê Îzdîharê Kurê Qûş e29 Etîmolojiya Navê Xwedê PHE *dei-, *deia-, *dī-, *diā- ‘birqok, rewnaq, roj, Xweda, Xwedawend’, Summ. dUtu ‘Xwedanê rojê’, *deu-, *dou-: *du- ‘ayîn, perestin, biqudret’30, Hitt. šiu-, Hurr. Hudana, Hudalera ‘Xweda û Xwedawenda çarenivîsê’, , Hînd-Aryanî dī-dē-ti ‘îşiq, ronahî, vexûyan’, dyāuh ‘Bihuşt’, dēva-h ‘Xwedê’, Av. daēva ‘demon’ Farsi Xwedavend, Kurdî Xweda, Xwedê. ChSl. bogŭ, SCr. bog, Russ. bog, Pol. bog, Boh. buh, Lith. dievos, Lett. dievs. Gr. θεός (theos), Zeus, Aides yan jî Hades, Lat. deus, İt. dio, Fr. dieu, Sp. dios, Rom. dumnezeu, zeu, Alb. zot.

Bi Horîkî zalmî ‘pêyker, pût’ H. P. Blavatsky, The Theosophical Glossary, The Theosophical Publishing Society, 2006, U.S.A Ali Husein Kerim, Kürtçe Etimolojik Sözlüğü (karşılaştırmalı) Enstîtûya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanîst li Almanya, 2013; J. Pokorny, 218-19:2, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, 1959.

İr. dia, Nİr. dia, W. duw, Br. doue. Goth. guþ, ON goõ, tīvar, āss, Dan. gud, Sw. gud, OE god, ōs, NE god, Du. god, OHG got, NHG gott. Kurdî Navê Xwedê ji pêyvên PHE yên mîna *dei-, *deia-, *dī-, *diā-, deus- ‘birqok, rewnaq, roj, Xweda, Xwedawend’ maye. Dîsa pêyvên PHE *deu-, *dou-: *du- ‘perestin, ayîn, biqudret’ jî vê diselimînin. Paşê ev di Zimanê Horiyan de wek Huda û hudalera ‘Xweda û Xwdawenda çarenivîsê’ hatiye bilêvkirin. Jixwe li serdema Mîtaniyan Zimanên Horîkî û Hînd-Ewropî tevlîhev bûne û ji wê girêdaniyê bingehê Zimanê Kurdî hatiye avêtin. Mînakî: Ji Dîrozeke Horriyan Çend Rêz û Riste31 1. ḫur-li-li-ki-iš-ša-an me-ma-I32: dHebad m˹už˺ni 2. ḫaž-o-l-ēž33 dHebad dŠarruma ḫaž-o-l-ēž 3. dDaru dDagidum dḪodena dḪodellur(i)r[a(<na)]34 4. ḫaž-o-l-ēž en(i)-na ḫeyaronna ašt(i)-o-ḫḫe-na 5. wimmašš-i-až šalann-i-až ḫaž-o-l-ēž Analîza Dîrozê bi Zimanê Kurdî 1. (Ew Hurîkî dibeje): Hebat/Hewa (tu) Mezinî! 2. Hez û hesanî35 (ji bo) Hewa (Hebat) û Şero yê me! 3. Dara, Degidî (û) Xudeyan Xudaleran re!36

Ali Husein Kerim, Destan-Helbest û Mîtolojiya Hûriyan, Enstîtûya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanîst li Almanya, 2014; Dennis R. M. Campbell, Observation on the Lyric Structure of Hurrian Songs and the Fragment KBo 35.39., ChS ı/5 1 iii ḫur-li-li-ki-iš-ša-an me-ma-I ev herdû pêyiv bi Zimanê Hîtîtiyan e. Ji wêdatir bi Zimanê Horîkî ye. Di wateya bi rûn ve mesih kirine. Bi tekûz wateya rûnkirinê dide û di nav kiryarên kurdî de mina qijilandin, kizirandin bi kart e. Di niyazê de behsa rune ron ango qijilî hatiye kirinê. Îro jî kurd di niyaz û bergerên xwe de dibêjin xweda û xwedaleran. dḪodena d û Ḫodelluri, xwedawendên horiyan yên çarenivîsê ne. Tîpa d ya li jora pêyvan nivisî îdeograma Xweda yan jî Xwedawendan destnîşan dike. Ji Zimanê Somerkî ye û navê dîngîr ‘xweda‘ destnîşan dike. Min di vê babetê de bi zanetî biwêja hez û hesanî bi kar aniye. Ji ber ku mesihkirin tê wateya hez kirin û hesandinê. Mîna pişta yeki mizdin, sere zarokekî mizdin û hwd. Ça hebe Hesan di kurdî de nave kevirê rûni ye û pê metalan tûj dikin. Herwaha horî û hîtît di ayînê de rûn weke teberikê bi kar tînin.

4. 5. 6.

Hez û hesanî (ji bo) xiriyana37 êniyên38 sîti xanan!39 Hez û hesanî (ji bo) keştiya lê nîştinê! Hezî ji (bo) Wîmaş û Şalanayê.

Mirov di binehişî de Xwedê dişibîne bav, rêber û kesên desthilatdar. Jixwe pêyvên mîna PHE *tata-, teta- ‘bav, hezkar’40, Hurr. atta ‘bav’, Hint-Aryan tāta- ‘bav, kur, hezkar’, Gr. (Homerkî) τέττα ‘ho bavo, Alb. tatē ‘bav’, Lat. tata ‘bav’, Letonî teta, Litvanî tetis, tete, tetyis ‘bav’Russ. tata, Romen. tata, Kurdî tata ‘bav’ (bi Zaravê Hewremî) û hwd. jî destnîşaniya durf û ahenga bi navê Xwedê dikin. Dema mirov berê xwe dide navên Xwedê yên bi goreyî curbecur zimanan dibîne ku ji bilî ChSl. bogŭ, SCr. bog, Russ. bog, Pol. bog, Boh. buh ku silavonî ne, yên dinê û bi kurdî wek hev in. Ji ber ku jêderka wan pêyvên Proto-Hînd-Ewropî *dei-, *deia-, *dī-, *diā- ‘birqok, rewnaq, roj, Xweda, Xwedawend’ in. ETÎMOLOJİYA NAVÊ MELEKÊ TAWÎS/TAWÛS Navê Melekê Tawûs tê wateya Homanê Tavê, ango Îlahê Tavê/Rojê. Melekê Tawîs/Tawûs, navekî kurdiya resen e. Di pêşnêrîn û pêşdarazê de ji mirov wêtrê ev navlêk ji navê teyrê tawûs derhatiye. Lê belê ne wusa ye. Berewajiyê wê, navê teyrê tawûs ji wir tê. Beriya hemû galgal û gotinan ka em binêrin koka van navlêkan ji kîjan zimanî ne. Etîmolojiya Navê Melek Hurr. melku ‘îlah’41 bingehê navê melek e. Ev nav ketiye nav zimanên samiyan jî. Lê belê diyar e, reseniya xwe bi horîkî ye. Êzdî gelek caran navê “Mêrik” bi kar tînin. Jixwe ev pêyva xwerû ya melku yan ji melek e.

Ev nave xwedawendên horiyan yê çarenivîsê ne. Jixwe bi Zimanê Horîkî de hud-, xud- bi kurdî ‘pesin, hilovanî’ ye. Her waha Xwedê yê pesnê û hilovan e. Hur. deyari, Kurdî xir ‘hemû’, ḫeyaronna jî dibe xiranan ango hemuyan. Hur. Enî, ‘xweda’, eniya ‘xwedayan’. Kurdî enî, înî, ênî wateya pîroz, roja pîroz, roja îniyê derbîran dike. Pêyva en şûna paşeka -tir, -tirê dibe en bilind, en nizim, en xurt û hwd. Ango en di wateya ‘herî’ tê bi kar anîn. Herwaha ketiye nav Zimanê Tirkî jî. Hurr. ašti/ašte ‘jin’, di Zimanê Kurdî de buye sit, sitî, sîtê. Herwusa ašt(i)-oḫḫe-na di kurdî de weke sitî xanan, ango sitê xanan+sitî xaniman. Julius Pokorny, 1056. RS, 137 Iva 15; dIš-ku-uš= Milkuš, HT 14, 10; KUB XXXVIII 6 I 12, 15, 23, III 5, IV 11, 21. Saloxdar: Ali Husein Kerim, Destan-Helbest û Mîtolojiya Horriyan, 2014.

Di Zimanê Kurdî de pir caran dengên r û l, d û z, b û w, s û z bi hev re cîh diguherînin. Heta di Zimanê Kasîtî de malî tê wateya ‘meriv/mêrik’ û Ma-ra-taš jî ‘Xwedayê Şer’ e. Mînakî: merkû → melkû melik → mêrik hadî → hazî ab→ av, aw Serdema Mîtaniyan ya herî bi nav û dengtirîn ya dîroka Horiya ye. Hingê kasta mariyanû hebû. Mariyanû ‘zadegan, şovalye’ ji pêyva mêr ‘zilam, leheng, mêrxwas’ çêbûye. Ew di rewşeke taybet de bûye mêrik ‘tek mêr, yekemîn mêr, mêrek’ ango ‘zadeganê sereke’. Her wusa dengê r yê vê navlêkê bi hikara samiyan wek dengê l yê hatiye bilêvkirin û ji vî navî navlêkên mîna melek ‘ferîşte’, melik ‘şah’, malik ‘xwedî mulk’ hwd. peyda bûne. Mêrik, diyar e navê bavê Xweda û Xwedawendên Horiyan yê Kûmarbî ye. Bi goreyî kozmogoniya hîndûsan ya kevn Kumaras rewşa brût ya bûjenê ye û hebûna giyana paqiş e. Her waha tê wateya tişta ku qet caran dest lê neketiye. Ev nav bi hevedudaniya ji pêyva kû ‘dijwar’ û mara ‘mirok, yê dimire’ ve çêbûye û tê wateya ‘yê ku qet namire, kes nikare bikuje’ derketiye holê. Jixwe ev rêwş di “Destana Şahîtiya Ezmanan” û “Destana Îllîlûkûma” ya Horiyan de diyare. Her wusa di Zimanê Kurdî de mirov, merî ‘însan’ tê wateya ‘yê ku dimire, mirok’. Lê belê di nav ola Êzdiyatiyê de merî, him dibe melî, melik, melek him jî dibe mêrik. Çima Êzdî nabêjin merik, şûna wê dibêjin mêrik? Ji ber ku merik di wateya merivekî di rêzê de ye. Lê belê gava ku rewşa tewangê diyar dike û dibe mêrik, hingê tê zanîn ku behsa kesayetiyeke bijarte tê kirin. Her wusa ew jî Melekê Tawûs e. Her waha ji wate û hebûna navê Kûmarbî jî xûya dike ku birala (fîdana) navlêka Melek cara destpêkê di nav Zimanê Proto-Hînd-Ewropî de hatiye çik kirin û koka xwe berdaye bin wî zemînî. Ji ber vê egerê di nav Zimanê Kurdî de jî pir tê bikarînan. Kurdî ferîşte jî tê wateya melek. Lê belê di destpêka hizrê de melek wek mêran, ferîşte jî wek jinan hatiye sêwirandin. Paşê her çiqasî navên melek û ferîşte hevwateyî hatibin zanînê jî, cûdahiya wan bi lêkolîneke asayî tê dîtin.

Etîmolojiya Tawîs/Tawûs PHE *taus- ‘aram, aşîtîxwaz, bêdeng, aşbûyî’42, PHE dieûs ‘Xwedê’, Luwî û Palayî Tiwaz, Tiyaz ‘Xwedayê rojê’, Anglo-Sakson Tiw ‘Xwedayê ezmên û yê şerî’ ye. Ji bilî van hemûyan Pêyvên Hînd-Ewropî *diwos ‘ezman, roj’, *diwyos ‘homan, pîroz’, *dyews ‘Xweda, ezman’ Deva: Di Vedîk û Pûranîkê de navê gelempêrî yê Xwedayê hîndîya ye. Ji Rig Vedayê de 33 deva hatine destnîşan kirin. Deva di Avestayê de bûye navê ‘demonan’ Dievs: Xwedayê ezmanan yê Lîtvaniyan (beriya xiristiyaniyê) Dionysos: B.Z. 1500 Xwedayê şerabê yê Yonaniyan e. Hin caran jî jêre Deunysos jî tê gotin. Duzhî: Li Afganîstanê herêma Kafir navê Xwedayekî ye. Dyaus pîtar: Xwedayê afirînêr yê hîndûyan. B. Z. 1500, Dİ Sanskrîtê de navê wî Dyaûs’e. Roman Deûs, Yûnanî Zeûs. Eos: Xwedayê ezmên yê Hînd-Ewropî ye. Dema mirov bala xwe bide navên Xweda û Xwedawendên jorîn, dibîne ku têkiliya wan hemûyan bi ezmên û rojê re hene. Jixwe têkiliya Melekê Tawûs jî bi rojê re ye. Di zimanê Proto-Hînd-Ewropî de *dî-, *dîǝ-, *dîw- ‘rewnaq, roj’ bûye *dîeûs ‘Xwedê’ yanê roj wek Xwedê hatiye hizirkirin. Tekiliya vê bi Zimanê Kurdî re çiye? Pêyvên kurdî yên mîna tav- ‘roj, enerjî’, taw ‘hereret, germî’ ji PHE *dî-, *dîǝ-, *dîw- ‘rewnaq, roj’ mane. Hurr. tab-/taw ‘helandin, heraret’ jî meneya Tawîs diyar dike. Jixwe Zimanê Horîkî de paşekên mîna –ûš, -îš, -aš pir gelek in. Ji ber ku horîkî zimanekî fîtikî ye. Di dawiya pêyvan de dengên mîna s, ş, z, j, -îs, -îş, -îz hertim hatine bi kar înandin. Her wusa taw + ûs bûye Tawûs. Heta navê şahê Xwedayên Horityan jî Teššûb e. Bi Orartûyî jî Teîşeba ye. Di vî navî de Teššûb yan jî Teîşeba berê bûye Tesûv yan jî Teîsew. (Di Zimanê Kurdî de destûra dengê b bibe v heye) Her ji vê rêgehê re derbas buye û gihiştiye navlêka encamê ku ev jî Tawûs e. Tešš(ûb), Teîşe(ba) tîjikên rojê ne. Jixwe Teššûb di teswîrê xwe de li ser boxeyekî disekine û tîrêjên J. Pokorny1056-57, Agahdarî ji Ali Husein Kerim, Kürtçe Etimolojik Sözlüğü (Karşılaştırmalı), Weşanen Enstîtûya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanîst li Almanya, 2013.

rojê yan jî tîrêjên berqwedanê di destê wî de ne. Ev çawa buye Kurdî? Zimanê Kurdî bi hev honandina zimanên Hînd-Ewropî û Horîkî bi ser û ber bûye. Kurdî tav + wîs/wûs → Tawîs/Tawûs → ‘yê tav ê, roj ê’. Melekê Tawîs jî dibe ‘Homanê Tavê’ ango ‘îlahê rojê’. Di vê mijarê de rola Teyrê Tawûs çiye? Ji nav hemû ajalan de yê ku pir dişibê rojê teyrê tawûs e. Dûvên teyrê tawûs wî mîna rojê guloverin û diteyisin. Ji aliyekî dinê li ser her pûrt û perên wî çavîkên sor û zer hene û ew jî dişibên rojê. Heta dibêjin ku ew her yek çavekî Xwedê diyar dikin. Ji ber vê egerê Kurdan navê tavê li vî teyrî kirine û jêre dibêjin teyrê tawûs ango ‘teyrê tavê’ yan jî teyrê deûs (Xwedê). ETÎMOLOJIYA NAVÊ ŞÊX ADÎ Şêx Adî, di Ola Êzdiyan de kesayetiyek pir girîng e. Mîna ku Ew giyan û rûye zêrîn yê vê olê ye. Rastiya ola Êzdiyatiyê ji wir dibiriqe. Lê belê ji bilî Êzîdiyan kes wê nabîne. Derbareyê kesayetî, behremendî û felsefa Şêx Adî tiştên curbecur tên gotin. Êzdiyatî oleke xweser, tekûz û ser û ber e. Dîsa jî gelek lêkolîner, guhêzbar, teolog û dîrokzan hewildanên Şêx Adî bi musulmaniyê ve girê didin. Mixabin ew, di vê babetê de bi tenê ji sala 1100’î pê ve dinêrin. Ya rastî di dîroka ol û baweriyên Asya-Nêzik de bi sedan navên Adî (yên Xweda û rêberan) hene. Ev jî eşkere dike ku Adî ne bi tenê navek e, her wusa ûnwanekî dîrokî ye. Ji bo vê angaştê biselimînin, divê berê xwe bidin kahniya jêderka vî navî. Etîmolojiya Navê Adî/Hadî Di ola Êzdiyatiyê de pirsgirêka nasnameya Şêx Adî heye. Gelo kesayetiyek wusa hebû yan na? Eger hebû, îjar ew sofiyekî musulman yê sunnî bû yan Êzdî bû? Ew Kurd e, yan Ereb e? Derbarê van pirsan heya naha ti bersiveke tekûz nîne. Bi gorî agahiyên niviskarên serdema XII. Ew, şagirtê Gazalî, hevalê nêzik yê Şêx Abdulqadirê Gêylanî ye. Seranser ew wek alîgirekî tundraw yê Emeviyan hatiye danasîn. Heta dibêjin ku ew bi xwe ji binemala Emewiyan e. Dema mirov rewşa hingê ya Kurdên çiyayê Şengalê disêwirîne, bawer nake ku kesekî zimanEreb bikaribe hikareke wusa mezin li wê heremê bi asanî çêbike. Ji ber ku Kurdên li wê heremê ne hozên Efrîqî yên

wooddokar, ne jî wek seretayên li nav daristana Amazonê bûn. Ew gelê devereke ku şaristaniyên mezin lê hatine peydabûnê ne. Ji ber vê egerê mirov bawer nake ku Kurd hema wusa asanî mirovan bilindî asta homandinê bikin. Eger Şêx Adî nesebEreb bûya, diyar e ku wî kurdî nizanibû. Baş e, wî Gelê Kurd çawa serwext dikir? Beriya her tiştî, dema ku Şêx Adî weaz dida çend kesan jê fehem dikirin? Pirtûkên ku wî dinivisand, çend kesan dikaribû bixwînin? Ji ber van egeran mirov dikare bêje ku, hebûna vî navî û vê kesayetiyê di nav xumamê de ye. Divê perdeya mijê bê rakirin ta ku mirov rastiyê bibîne. Ji ber vê sedemê emê ji etîmolojiya, ango ji kahniya jêderk ya navê Adî dest bi mijarê bikin. Beriya ku em şîrovekirina jêderkên navê Adî bikin divê bê zanîn ku B.Z. 1175’an li Şengalê Welatek jê re digotin Kurda hebû û navê şahê wê jî Hamûrabî Kurê Aštamar Addû ye. Ev dewlet caracaran serbixwe û carcaran jî wasalê Babîlê bû. Navê Hamûrabî Kurê Aštamar di nivisarên şahê Marîyê Zîmrî-Lîm de wek Hamûrabî şahê welatê Kurdan hatiye nivisandin.43 Navê Lalleşê yê antîk jî Alşe ye. Dibe ku Aştamar Addû navê bav û bapîrê ew kesên ku welatê Kurdan avakiriye be. Her wusa ev nav bûye inwanekî gerdîşî. Bi Goreyî Zimanê Hînd-Ewropî Navê Adî Koka navê Adî, hewqasî ya mirovahiyê kevn e. Dema mirov bala xwe dide dîroka ol û baweriyan, gelek nav û navlêkên ji Ad-, Adî- dest pê dikin dibîne. Tu dibêjî qey ev nav bûye gerdîşa hemû ol û baweriyan (Navê Adem bînin bîra xwe). Pêyvên PHE mîna *ad- ‘ji’, *h2ed- ‘ji ... –yê’, *ant-s ‘berê’, Skt. adî ‘yê/ya destpêkê, resen, xweser’, ku navê Adî wateya ‘yê ji destpêkê’, ‘ji qal û bela yê’, ‘yê xwerû, resen, homan’ rave dikin. Jixwe kahniya jêderk ya navê Adem bi xwe jî ji van pêyvan derhatî ye. Grk. Adamas ‘bêhempa’; Bi Goreyî Zimanê Horîkî: Hurr. attai- ‘bav’, abîwî ‘destpêk’, edî/îdî ‘kes, bixwe’, heldî ‘hilovan, bilind’, hazzîzzî ‘jîr û zana, hajêyî’. Bi goreyî horîkî attai- ‘bav’, hingê wateya navê Adî dibe ‘bav, bapîr’. Her waha li ser vê analîzê Adî navê bapîr û sazkarê Êzdiyatîyê destnîşan dike. Serdema hîtîtiyan niviskar û zanyarekî mezin neseb horî li payîtext

Dominique Charpin, Hammurabi of Babylon, 2012, New York

Hatušša dijiya û tablêtên bi mixî dinivisand. Navê wî Mîtannamûwa bû. Ew niviskarê taybet yê şahê hîtîta ye. Pênc kurên wî hebûn û navê yekî ji wan Addûwa ye44. Bi Goreyî Zimanê Îbranî Di Zimanê îbranîkî de Adî tê wateya ‘gevher, cewahir’ e. Ado(nî) ‘efendiyê min, ez benî’. Navên Adî, Azî, Hadî û Hazî bilêvkirina heman navî ne. Di belgenameyên dîrokî de tê dîtinê ku piraniya pêyvên teknîkî yên olên Asya Nêzik bi horîkî ne. Hetta navê Jetro yan jî Letro yê kû xezûrê Mûsa Pexember e, bi horîkî ye û ji pêyva attayî ‘bavo’ hatiye honandin. Di nivisarên mixî de kurtepêyva lu îdeograma mirov e, et jî bi horîkî attai ‘bav’ e. Daçeka –ro diyare devoka Medyana li herêma kenaniya ye. Yanê Letro tê maneya pîr, bav û yhw. Lê diyare dema ku jina Mûsa Zîpûrahê xwîşkên wê gazî bavê xwe dikirin digotin Lo Attro ‘lo bavo’. Jixwe navê Zîpurahê jî horîkî ye. Bi Goreyî Baweriya Hînd-Aryanî: Adîtî navê Xwedawenda mezin ya Hînd-Aryana ye û mena navê wê jî ‘bêdawîti’ye45. Her wusa hîndûs wê wek Dîw jî nas dikin. Di çanda Hînd-Aryanan de Dîv û Sîmurg her yek in. Bi goreyî baweriya wan ev Sîmorg li ser hêka gerdûnî biqupî ye. Ev hêk jî tovê dunyayê ye. Piştî biqupandina Sîmurg ew bûye cîhan. Di nav olên mîna Sabiyîtî, Yahûdîtî, Manîhîzm, Xiristiyanî û Îslamê de navên hin kes yan jî ûnwanên mîna Adî, Addaî, Hadî, Ado(nî) hene. Di Tewratê de Navê Adî: Ev nav, di Ola Yahûdîtiyê de ji bo Yawhev ‘Xwada’46 hatiye bi kar înan û paşê derbirana vî navî hatiye qedexekirin. Wateya ‘Efendiyê min’, ‘ezbenî’ dide. Di tewratê de ev nav heye. ... Îbrahîm bersiv da: “Adonaî (efendiyê min, ez benî) Yehova (Xwedayo), tu yê çi bidî min? Ez bê

Shai Gordin, Scribal Families of Hattuša in the 13th Century BCE, A prosopographic Study, 2088; Mascheroni, L. M, bi hurriti a Boğazköy: una verifica prosopografica”, 1984:160; Bryce, T. R. The Kingdom of the Hittites (New Edition). Oxford, 2005:231 f. Masato Tojo, Mitraism, An Inrtroduction to the Simorghian Culture and Mitrahism in the Asia, Mitraeum Japan, 2009 Herwusa Yawhev bi xwe jî bi Zimanê Îbranîkî bilêvkirina navê Xwadê yan jî Ya Xweda ye.

zurriyet dimirim; û mîratgirê mala min jî Elîzerê Şamê ye.”47 Wek tê zanîn Îbrahîm bi xwe jî esil Hori ye. Adonaî tê wateya ‘bav, mezin û efendî’. Her wusa Îbrahîm piştî koçberê welatê kenaniyan kiriye jî ev gerdîşa Horiyan meşandiye. Di Încîlê de NavêAdî: Di Încîla Mateî 22:42-46 de behsa Adonaî tê kirin. Ji bilî vê ya herî girîng di destpêka Xiristiyaniyê de Doktirîna Addai ye. Addai yek ji nav 72 hewariyê Îsa ye48. Ew, kesê ku cara yekemîn paşayek û tevî bendeganê wî kiriye xiristiyan e. Navê vî paşayî Abgarê Reş e û navê dewleta wî jî Orhşana ye û payîtexta wê jî Edesa ango Ruha ye. Ev bûyer bi goreyî efsaneyekî hê ji dema ku Îsa dijiya rûda ye. Di Baweriya Sabiyan de Navê Adî: Di pirtûka sabîyan “Haran Gaveyta” yê de behsa navê Adonai hatiye kirin. “...û (ew) bi hêz û banga jiyana şahê rojê heya dawiya emrê xwe jiyan. Û wan hez ji Rebb, ango Adonai kirin.”49 Haran Gaveyta ji bo herêma Haran û çiyayên Amanosan re tê gotin (Deşta Heranê jî tê de). Gelek çavkaniyên dîrokî Haran Gavetya’yê wek heremeke Medyayê nîşan didin. Di Manîhîzmê de Navê Adî: Behsa navên mîna Addai, Adimantus, Ozeos û Îzdanbakth tê kirin. Lêkolîner dibêjin ev nav hemû jî, ji yê Adî derhatine. Ew hevalbendê Manî yê herî nêzik in û hizir û ramanên wî li Afrîka û Asya Navîn belav kirine. Di Pawlîkanîzmê de Navê Adî: Pawlîkanî xiristiyaniyeke hetorodoks e. Ango xiristiyaniyeke batini ye. Dibêjin ew di bin hikara hizrên Addaî yê Manîhîst mane û li dijî îkonan, lûksê û pêykeran bûn. Di Îslamiyetê de Navê Adî: Di Îslamiyetê ev nav wek Adî Bin Mîsafîr tê zanîn. (1075- 1162) Di Êzdîtîyê de Navê Adî:

Geneza 15:1-2 Benjamin Walker, Gnosticism, Its History and Influence, A concise survey of gnostic thought from its pre-Christian origins to its modern manifestations, The Aquarian Press, Wellingborough, Northamptonshire, 1983. Haran Gaveyta, r. 3; E. S. Drower, Haran Gawaita and the Baptism of Hibil Ziwa, Vatikan1953)

Bi gorî gelek lêkolîneran Şêx Adî, kesê ku bingehê Êzdîtiya îroyîn damezrandiye, ew bi xwe ye. Ji aliyekî dinê ve Ew tenasuha Melekê Tawûs e. Navên Xweda û Xwedawendan yên ku Durif û Dengvedana Navê Adî tê de Hene: Adad/Haddad: Xwedayê Babîl-Akkad yê av û hewayê (B.Z. 1900î heya B.Z. 200). Adanûs: Kurê Ûranûs, yê ku bajarê Edeneyê avakiriye. Adams: Li Anatoliyayê afiredeyê sereta yê ku du cinsiyet e. Adephagia: Xwedawenda ferexuriyê. Adhîmûktîcary: Navê Xwedayekî piçûk yê bûdîstan e. Adhimuktivasita: Navê Xwedayekî Bûdîst e. Adî: Di Hîndûyîzmê de navê demonekî dikeve şiklê mar yan jî teyrekî. Her wusa ev pêyv tê wateya resen, cevher, yekemîn û weke Adi-Bûdha jî tê bikaranîn.50 Adî-bûddha: Bûdhayê xweser. Adiharma: Xwedawendeka destpêkê ya Budaperestên Tîbet. Adikia: Xwedawenda dadweriyê ya Yonanan. Adîmûrtî: Xwedayekî Hîndûyan Adîtî: Xwedawendeka Hîndûyan e û weke dayîka Xwedayan tê zanîn. Ew heman demê de dayîka 12 Adîtyasan e. Adîtya: Navê hevbeş yê Xwedayên rojê (Vedîk-Pûranîk) Adonîs: Di Mîtolojiya Yunan de mirîvanê ku evîndarê Afrodît û Persephonê ye. Ew nûneriya buharê ye. Çîroka wî û ya Dûmûziyê Mezopotamya wek hev e. Adranus: Xwedayekî li Sîcîlya hatiye naskirin Athena:Xwedawenda Yonanan ya şerî û parastvana Atînayê ye. Hazzî: Xwedayî çiyan yê horî û hîtîtiyan Hades: Xwedayê cihana bin erdê ye. Îzates: Kurê şahê Adiabenayê ye. Wek Ezad û Azad jî tê zanîn. Azazel: Di ola Êzdiyatîyê de navê serekê ferîşteyan e. Di wêjeya olî ya Hînd-Aryanî de, Xwedayê hîndûyan re dibêjin Adî-Dev. Ji bo Xwedayê afirênêr Brahma Adi-Kartha, Ji bo Destana Ramayana Adî-, bo Îndra Adî-Kavya, Ji kosmîka sifte Adî-Pûrûşa, Ji bo dayîka Xwedawend re jî Adi-Şaktî tê gotin. Advaita: Yekbûn yan jî non-dualitiya (nedualîtî) fîlozofiya Vedenta.

Julien R. Fielding, Discovering World Religions at 24 Frames Per Second, Scarecrow Press, Inc. Amerika

Sedsala hivdemîn weke reforma Hîndûyîzmê tevgeriya ye.51 Cîh û Bajarên ji Navê Adî Derhatine: Adîabene: Adîabene navekî kevn yê bajarê Hewlêrê ye. Adrî: Bajarekî li ber derya Adrîyatîkê ye. Dibêjin navê împaratorê Romayê Adrîanûs yan jî Hadrîanûs jî ji wir tê. Heta dibêjin ev nav ji Zimanê Etrûşkî maye. Adana/Edene: Ji navê Adonîs der hatiye. Adrîyatîk: Navê Deryakî li rojhilatê Îtalya. Adîyeman: Ev nav ji pêyva horîkî attaiman ‘bavên me’ derhatiye. Hîtîtî ji vê derê re dibêjin Atîman/Etîman. Wateya hemû nav û unvanên ku ji navê Adî/Hadî/Hazî derhatine wekhev in. Ango Adî tê wateya ‘yê sifte, ‘yê jîr û zane’, ‘rêber’. Her wusa, Xwediyê herî nêzik’, ‘mafdarê yekemîn’ û navê Adî jî hevwate ne. ETÎMOLOJIYA NAVÊ ŞÊX ŞEMS Koka navê Şems ji Hurr. šimigi ‘roj, tav’ derhatiye. Navê Xwedawenda rojê ya Horian Šîmegî yan jî Šemîge ye. Dibe ku yekser notila Šemiš jî dihate gotin. Ev nav paşê di serdema Kasîtiyan de li Babîlê bûye Šamaš ‘Xwedayê parastvan yê Babîl’. Her wusa di Zimanê Erebî de bûye şems û tê wateya rojê. Ango ne diyar e, ev pêyv bi horîkî yan samîkî ye. Diyare bi Horîkî ye. Ji ber ku PHE *sem3- ‘havîn, germiyan’ taqetê dide vê hizrê. Pêyva bi horîkî šimige ‘roj’ di kurdî de gelekî berfireh tê bi kar înan. (şemî, yekşem, duşem, sêşem, çarşem, pênşem) Di Encamê de diyar dibe ku: Malku/Meriaku bi Zimanê Horiyan ‘îlah, zadegan’ → Melek (pir caran dibe Mêrik) PHE dieûs ‘Xwedê’, Lûw Tiwaz ‘Xwedayê rojê’, Kurdî tav → Tawûs Her waha ev jî dibe Melekê Tawûs ‘İlahê rojê’ Adî yan jî Hazzî ‘Xwedayê çiya yê Horiyan’, ‘yê destpêkê, rêber’ → Şêx Adî

Roshen Dalal, The Religions of İndia: A Concise Guide to Nine Major Faith, Penguin Books India, 2006.

Her waha Şêx Adî ‘ rêberê Jîr û zana’ Şêx Şemş → ‘Jîr û zana û rêberê rojê’ ETÎMOLOJIYA NAVÊN ADEM Û HEWA Bi goreyî ol û hin mîtolojiyan navê bavê mirovahiyê yê destpêkê Adem û navê dayîkê jî Hewa ye. Heya naha ev nav bi kîjan zimanî ne û tên çi wateyê bi tekûz nahatiye selimandin. Ji ber ku ev navên şanaz ne bi Zimanê Samiyan, ne jî zimanên dinê bi wateyeke têra xwe nehatiye şîrovekirin. Adem û Hewa bav û dayîka mirovan yên despêkê ne. Ji ber vê sedemê jî mafê mirovan heye ku bizanibin ka ev nav bi kîjan zimanî ne û mena wan çi ye? Ji ber vê sedemê mijara vê gotara me ya vê carê li derbareyê Etîmolojiya navên Adem û Hewa’yê ye. Bi goreyî lêkolînan diyare ku navên Adem û Hewa bi Zimanê Horîkî ne. Her waha: Horîkî attayî ‘bav’; attayîarde ‘bav û kal’; Urartuyî ate ‘bav’52 -m ‘morfema/yeketeşeya kesê yekemîn, di Horîkiya kevn de jî –me ji bo kesê siyemîn tê bi kar anînê Mînakî: En(i)=n(a)=až=už attain=ve=n(a)=už ‘Xwedayê bav’ Atta(i)=ard(e)=iff=aš ‘bav û kalên me jî’ en(i)=na=aš=ta attan(i)=ne=va=NA=a š=ta ‘ji bo Xwedayên bavê te’ Her wusa: atta(y)î + m → ataîm ‘bavê min, bavê me’ derketiye hole û paşê jî bûye Adem ‘bavê mirovahiyê’ yan jî ‘bavê destpêkê.’ Pêyva attayî ne bi tenê di Zimanê Horîkî de heye. Ev pêyiv hemen dem di nav zimanên Hînd-Ewropî de jî bi tewrekî berfireh tê bi kar anînê. Mînak: Proto-Hînd-Ewropî *attos-, *atta- ‘bav, dayîk’53; Hînd-Îranî atta52

Jensen, ZA 5, 199; Speiser, IH 56; RS quadr. 130 II 9; E. Laroche, Glossaire de la langue hourrite (Reuve Hittite et Asianique, 34-35) Editions Klincsieck, Paris 1980; Arnaud Fournet & Allan R. Bomhard, The İndo European Elements in Hurrian, La Garenne Colombes, Cherleston, 2010 Pokorny, 71, WP. I 44, WH. I 77, Feist 62, 233, Trautmann 16

‘xwîşka mezin, dayîk’; Avestî āϑwya ‘unwanê zadeganiyê’; Grekî ἄττα (atta) ‘bavo’; Lattînî atta ‘bav, yê ku diafirîne’; Gothî. attta- ‘bav’, Tocharî A ātäl ‘mêrik, şû’; Etrûskî atî ‘dayîk’54, aterî ‘dêbav, bav û kal’55. Her wusa di gelek zimanên modern de jî ata û tata di wateya ‘bav’ de tê gotinê. Hetta di zaravayê Kurdî Hewremanî de jî tata ‘ bav’ e. Mirov Xweda yan jî Xwedawendan mîna bav û dayîkan dihizirin. Paşê jî rolên afirandinê didin wan û derbareyê wan de curbecur mîtolojî û serhewdeyan durust dikin. Wek mînakên jorê jî diyar dike ku navê Adem ji Zimanê Horîkî ye û wateya ‘bav’, yan jî ‘bavê destpêkê’ dest nîşan dike. Her wusa gelek deveran di nav nivisên Horiyan de pêyvên mîna ad-, ad-î- wateya yê yan jî ya destpêkê hatiye bi kar anîn. Ji ber vê egerê mirov dikare bi dilekî asûde biselimîne ku çavkaniya vî navî Zimanê Horîkî ye. Diyare ji Horiyan derbasî nav zimanên samiyan jî bûye. Asurî yan jî kenaniyan ev nav li Xwedayê bagerê jî kirine. Ango bi Xwedayê bagerê re gotine Addû, Addad yan jî Haddad. Navê Xwedayê bagerê yê horriyan Teşşûb e. Navê jina wî jî Heba(t) e. Ev herdu Xweda heman demê de mêr û jinên hev û du ne û jimarek Xweda jî kur û keçên wana ne. Ango dê û bav in. Di vê navberê de navê Heba(t)ê jî bala mirov pir dikişîne ser xwe. Ji ber ku Heba(t), serkeş û dayîka Xwedawendên Horiyan e û di belgenameyên dîrokî de di salên B.Z. 2000’i de behsa wê tê kirinê.56 Ev Xwedawenda Horiyan ji hêla Hîtîtiyan ve jî hatiye hebandin. Hetta ev nav gihiştiye nav qada perestişa Yewnanî û romanan jî. Navê Xwedawenda ciwaniyê ya Yewnanan Hebe ye. Di Zimanê Horîkî de: Anammi=tta ḫaž=i=mma Tado-Ḫeba=tta ‘her wusa hajê min be TadoHeba’57

Guiliano Bonfante & Larrisa Bonfante, The Etruscan Language. An Introduction, 214, Manchester University Press, 2002 Guiliano Bonfante & Larrisa Bonfante, The Etruscan Language. An Introduction, 214, Manchester University Press, 2002 Michel Jordan, Dictionar of Gods and Goddesses, 1941. Catsanicos 1996: 225 (ChS I/I 41 iii 63)

(9)

ḫbtd. Dqtd ‘ji bo Hebatê û Daqîtû’58

Diyar e, navê bav û dayîka mirovahiyê Adem û Hewa ji Zimanê Horiyan ketiye nav rupelên pirtûkên pîroz yên olên tek Xwedayî. Ji ber ku dîroz û dîrudên horriyan pir bi nav û deng bûn. Ji ber vê egerê pêyvên teknîkî yên di dema ayînan de, hetta amrazên perestgehên Horiyan, ji hêla hemû gelên antik yên Asya-Nêzik, Yewnan û Misrê ve hatine bikaranîn. Di nav olên tek Xwedayî de cara destpêkê di ola Yahûditiyê de behsa navên Adem û Hewayê hatiye kirin. Dema mirov têkoşîn û jiyana pêxember Mûsa lêkolîn dike, bi awayekî eşkere pêdihese ku çavkaniya navên Adem û Hewayê bi Zimanê Horîkî ne û Mûsa Pêxember ev nav ji wan wergirtiye. Mûsa pêxember dema ku ji Misirê direve diçe kuderê? Diçe Mediyanê. Navê Mediyanê bi goreyî dengên samî weke MDYN tê nivisandin. Eger ev nav ji demên pir kevin ve mabe û mirovan bi tenê nivisên samîkî xwandibin gelek caran bilêvkirina wê ya rastî nikarin vexûyînin. Ji ber vê egerê MDYN wek Medyan xwandine. Ya rastî dibê ev nav wek Mi-dta-a-nni ango Mitanni bête xwandin. Mirov vê rastiyê bi saya hinek navên wê hinge ve bi şêweyekî berfireh dikare biselimîne. Her waha: Navê Xezurê Mûsa YT-RW ango Yetro yan jî Jetro bi horîkî ye û ji pêyva attaî ‘bav’ derhatî ye. Diyare Horiyan bi keşeyên xwe re wek attta/tata ‘bavo’ yan jî ya atta ‘yabo’ bang dikirin. Îro jî xiristiyan bi keşeyan xwe re dibêjin ‘ya bo, yan ji bavo’. Her wusa Yetro jixwe him bavê Zipporah a jina Mûsa ye û him jî keşeyekî Horiya ye jî. Navê Zîpporahê ji Huppi ‘navlêkeke ji yê dayîka Xwedawend Hepayê’ derhati ye. Diyare hizir û ramana Adem û Hewayê hê ji hêyama Horriyan dest pê kiriye. Navê Zîpporaha keça Yetro ango nave hevsera Mûsa bi Zimanê horîkî û curbecur wateyan vî navî hene. Lê belê hemû jî nêzikî hev in. Mînakî: Horîkî zî ‘kuliçe’ + pe ‘işareta nave Hepatê) + puram59 ‘berdestî’ → zîpûra(h) ‘berdestiya ku nanê hepatê pêşkêş dike’. Ew nav li serhev dibe

Ayîna Atarû ya dayîna boraqê, RS 24.261. Ev riste bi goreyê elfabeya Ugarît3ı hatiye nivisandin. Ji ber vê egerê wek erebî bi tenê tîpên bêdeng hatine nivisandin. UR LUpura, puraa; RS 137 III 4; Ugar. V 244, 455; RS 137 III 4; Ugar. V 244, 455

‘ya ku zî(ppîni)yê60 dide Hepa’yê’. Piraniya navên keçên Horiyan bi – Hepat yan jî Hebat ‘ê dihate girêdan. Mîna Tadû-Hepa, Gilû-Hepa, Pudû-Hepa û Zîlu-Hepa û hwd. AZAZEL Ev navlêk ji Zimanê Horiyan maye. Bi goreyî nivisên olî yê îbraniyan Azazel endamê komek ji ferîşteyan e. Heft seriyê wî wek yê maran, çil rûçik û bîst baskên wî hene. Tê gotin ku ew Xwedayekî samiyan î kevn e. Her waha ferîşteyê cara despêkê ji ezmanan (Bihuştê) daketiye, ew e. Hazzî: Xwedayî çiyan yê horî û hîtîtiyan + Hurr. heldî ‘hilovan, bilind’ → Hazzîheldî → Hazîzeld → Hazazhel → Azazhel →Azazel ‘Xwedayê çiyan yê ‘hilovan û pîroz’ Hazzîzî/e ‘haj lê, jîr, bi hêz’, zalmî ‘pêyker’, heldî ‘hilovan, bilind’. Di kurdiya hevdem de tê wateya ‘hêza hil(ovan)’ yan jî ‘hêzê lez’. Ev navlêk, di nav Zimanê Îbranîkî de jî hatiye bikarînan û pêyiv bi pêyiv wateya ‘yê xurt, yê bilind’ destnîşan dike. Lê belê ji aliyê olî ve wateya wê hatiye guherandin û bûye dûlêr. Yan jî ew kesê ku mirovan ji dûlêran davêje. Beriya Îslamiyetê li Palmîrayê Xwedayek navê wî Azîzos hebû. Wek stêrka sibeh û êvarê dihat zanîn. Gorî baweriya mirovên wê hingê Azîzos rê nîşanî hesp û hêstiran dida. Navê Azazel û Azîmûn Xwedayê Sabiyan nêzikî hev in. Koka nêv Az- e û hevwateyê navê Adî ye. Her wusa wek rengdera azîm ‘hilovan, bilind, gewremend’ derbasî nav Zimanê Erebî jî bûye. Her wusa Di Quranê de behsa 99 navên Xwedê tê kirin û Azîm jî navek ji wan navan e. Azîm, pir caran wek adîm tê bilevkirin. Diyare pêyva Horîkî Ad- bi zimanên samiyan wek az- hatiye bilevkirin. (Ji ber pirsgirêka dengvedana dalîn û zalînê) Diyare koka navlêka Azazel jî wek Hazzî diçe li ser navê Adî. Navê Xweda û Ferîşteyên wek navê Azazel: Azael (Asiel): Ferîşte ye û Xwedê hêzekî mezin dayê. Yek ji wan ferîşteyên ku tevî jinên mirîvan raketibû . Azar (Azûr): Ferîşteyê nehê qanûnê ye. Azaradel: Ferîşteyê ku nehîniyên hîvê dabû mirovan. Azarguştasp: Yek ji herdû ameşa spentasên îraniyan e yê herî nêzik zippinni ‘kulîçe’ NINDA zi-ip-ipi-in-ni, KUB XXXII 129 I 21 Di serdema horiyan de ji bilî ajalan, nan jî wek boraqê pêşkêşî xwedayan dikirin.

Xwedê ye. Azariah: Navek ji yê Îsrafîl e. Di pirtûka Tabîtê de behsa navê wî tê kirin. Azarias: Ev jî navekî Îsrafîl e. Azariel: Ferîşteyê yek ji bîst û heyşt qesrên li hîvê ye. Her wusa ferîşteyê av û erdê ye jî. Azarxurdad: Yek ji ferîşteyên Îrana antîk e. Azdai: Ferîşteyekî Mandena yê perwerdê ye. Azer: Ferîşteyekî êgir yê Zerdûştiyan e. Azfiel: Parastvanê qata yekemîn yê ezman e. Azibeel: Ji ber ku bi jinên mirovan şabûye ji ferîştebûnê hatiye avêtin. Azkael: Serkêşê 200 kesên ji ferîştetiyê hatine avêtinê ye. Ji ber ku ew ji bi jinên mirovan şa bûbûn. Azliel: ji yek wan çardeh ferîşteyên ku bi navê Xwedê ayîn rêve dibirin. Azrael: Jê re dibêjin Azrail, Aşriel, Azriel, Gabriel. Şahê ferîşteyên koma dûpişkan e. Navê wî yê gelempêrî Azrail û Gabriel e. Fêrîşteyê mirinê ye û li qatê sisemîn yê ezmên dimîne. Azra’il: Bi goreyî Kabalayê ew li bakûrê Bihuştê dijî. Azza: Ji ferîştebûnê hatiye avêtin. Azzael: Jêre Uzza û Azza jî tê gotin. DERDAÎL Ji bilî Ezazel pêywirên alîkarên Yêzdan yê dinê zêde diyar nînin. Diyare Yêzdan kolektîvîzmê salix dide, lewma heft ferîşte afirandiye. Lê belê bi goreyî sîsteme afirandin û helwesta Ezazîl xweperstî û takekesî derketiye li pêş. Diyar e ku rewşa kolektîvîzmê berê hebû. Lê belê anegoreyî sîstema civakî ya qatqatan/kastan paşê hatiye guhorandin. Etîmolojiya navê Derdaîl: Ev nav ji Horî û Kasîtiyan maye. Dûr navê ‘Xwedayekî bin erdê’ yê Kasîtiyan e. Ev nav di Zimanê Horîkî de wek Enna Tûrîna ‘Xwedayên jêrê’ yê dojehê’ hatiye diyarkirin. Di Zimanê Hîtîtiyan de jî jê re dibêjin katteres siunes (katerres ‘jêrê’ bi kurdî dibe ketê re. Ango ji lêkera ketinê derhati ye). Xwedayekî Hurrî û Hîtîtiyan yê rewşa hewayê jê re digotin Tara û paşê jê re gotine Tarhûnt. Ev Tarhûnt bavê Telîpînû ye. Xwedavendekî Hîndiyan navê Tara jî heye, ew Xwedawend hêza daxwazê ye. Ji aliyekî dinê bi horîkî tûrûhî ‘zilam, nêr’ di Zimanê Kasîtiyan de bûye

durûg ‘mêr, nêr’61 Kasîttiyan ji ezmên re digotin i-lû-lû. Bi goreyî baweriya wan Bihuşt li ezmanan bû. Ji ber vê egerê ji Bihuştê re jî digotin i-lû-lû62. Bi Zimanê Horiyan ji bilî en, ji Xwedê re digotin Îllîl, ellîl. Jixwe ev nav ji bilindbûnê derketiye holê û kurdî hil wateya ‘jor’ û ‘bilindbûnê’ destnîşan dike. Diyar e ku ev nav, navlêk yan jî pêyiv bi samîkî ango babîlî nîne. Ji ber ku navê ezmên yan jî Bihuştê bi babîlkî šamū ‘ye. Diyar e, navê bajarê Şamê ji wir derhatîye. Ev nav û navlêk çawa bûne Derdayîl? Horîkî/Kassîdî Dûr ‘Xwedayê bin erdê’ + i-lû-lû ‘ezman, Bihuşt’ = Dûrilûlû ‘Xwedayê Bihuştê’ → Derdayîl; yan jî Hurr./Kass. turûh/dûrûg ‘zilam’ + i-lû-lû = Dûrdilûlû ‘dergevanê Bihuştê’ → Derdayîl derketiye holê. Mirov di Zimanê Proto-Hînd-Ewropî de jî dikare xwe bighîne jêderkên van nav, navlêk û pêyivên ku navê Derdayîl jê peydabûye. Her wusa: PHE *dhṷer-, *dhur- ‘derî’63 + PHE *dhel- ‘rewnaq, biriqî’64 = dhṷerdhel ‘dergevanê rewnaqiyê’ → Derdayîl ‘dergevanê Bihuştê, Dergevanê rewnaq’ derdikeve holê. Mirov dikare vê sentezê bi şêweyekî baweriya Êzdiyan ve biselimîne. Wek tê zanîn Êzdî pêle şîpaneka deriyan nakin. Başe, ji bo çi pêlî şîpanekê nakin? Diyar e, ji ber hurmeta Derdayîl, ango hurmeta ‘dergevanê rewnaq, pîroz’ pêlî şîpanekê65 nakin. Jixwe di nav pûranasên66 hîndûyan de jî rastî navê Derdayîl dibe. Navê Xwedayekî alîkar û piştevan yê Hîndûyan Dhara ye. Durfên wî lotûs, kotan, tizbiya sor û rim e. Eger Skt. Dhara ‘rim, ceryan’ û PHA *deiǝ‘Xwedê’ yekhev be dibe Dharadeia ‘Xwedayê rimê’ û her wusa, divê paşpirtika –il jî bê şîrovekirin. Ev paşpirtik mezinbûn û pîroziyê dide nav û navlêkan. Her waha navlêkê Dharadeia ‘Xwedayê rimê’ + -il = Dharadeiail ‘Xwedayê rimê yê hilovan’ → Kurdî bûye Derdayîl. Ango ew kesê ku rima Xwedê di destê wî de wateya Derdayîl destnîşan dike.

Emmanuel Laroche, Glossaire de la langue hourrite 1980:274. (= Revue Hittite et Asianique, 34/35.) Paris: Éditions Klincksieck. Albert Tobias Clay, Personal Names from Cuneiform Inscriptions of the Cassite Period. Reprinted 2009:37, Biblio Bazaar Julius Pokorny, 278-79. Julius Pokorny, 246:2 Eşîga derî, şêmûg. Pûranas, nivisên derbareyê xweda û şahên hîndûyan yê demên antîk in. (Sanskrîtî pûrana)

ÎSRAFÎL Navê Îsrafîl bi Zimanê Horîkî ye. Bi Hurr. îsî ‘hesp’ + îw(i)ri/ewri ‘mîr, şah’+ hel(dî) ‘hilovan, sağ, pak, baş’ = Îşîewrîîl → Îsewraîl → Îsrawîl → Îsrafîl. ‘şah/mîrê siyarê bijîşk, siyarê ku nexwaşiyan pak dike’ biserûber dibe. Navê Rafael yê Îspanyolî jî di heman wateyê de ye û ji Hibranî ketiye lîteratûra xiristiyanan. Jêderka vî navî horîkî ye. Di seranserê cîhanê de navên Xweda û Xwedawendên ku bi koka îs- dest pê dikin zaf in. Ji nav wan yên herî nav û deng ev in: 1. Îsa: rûyekî Şîfayê ye. Navê di pûranayên hîndûsan de derbas dibe. 2. Îsa: Xwedawenda çem û rûbaran ya rojavayê Efrîqa. 3. Κara: Xwedawenda zewacê û çêbûna zarokan. 4. İsdes: Xwedawendeke Misiriyan ya dunya li bin erdê. 5. İsimud: Li Mezopotamya Xwedayekî pêyamber. 6. Îsîs: Dayîka Xwedayan ya Misirê ye. 7. Κkûe: Xwedayê bajarekî li Mezopotamya. 8. Îssakî: Xwedawendeke hîndûyan e. 9. Îstadevata: navê Xwedayekî hîndûyan e. 10. Κtanû: Xwedayê rojê yê hîtîtiyan e. 11. Îştar: Xwedawenda bereket û şer ya Mezopotamya ye. Stêrka Bihuştê ye. 12. Îsten: Beriya Xiristiyaniyê Xwedayekî afinêr yê macaran. 13. İsvara: Rengek ji yê Şîva ya Xwedawenda hîndûyan. 14. Κûm: Xwedayekî piçûk yê li Mezopotamya. Birayê Şamaş e. 15. Îûsaas: Xwedawendeka afinêr ya Misira jêrîn e. Dema bala xwe bidin navên jor navê Îsrafîl pîşadî nîne. Bingehê xwe yê hezaran salan heye. Demên berê ew navê Xweda û Xwedawendan e. Îsrafîl di ola Êzdiyatîyê de ferîşte û alîkarê Melekê Tawîs e. MİKAYÎL Navê Mîkayîl ji ola Yahûdiyan derbasî li Xiristiyaniyê û ji wir jî derbasî nav îslamiyetê bûye. Her wuha, diyar e ev nav yan jî navlêk di wêjeya olî ya Rohilata Nêzik de beriya Yahûdîtiyê heye. Ji ber ku bi horîkî navlêka melku ’îlah’ hebû û diyar e, ev nav wek mîkal ‘Xwedayekî cîwarî’ dihate parastin. Diyar e, ev nav paşê bûye navê yekî ji ferîşteyên sereke yên olên tek-Xwedayî. Bi goreyî Zimanê Îbranîkî Mikayîl tê wateya ‘yê ku dişibê Xwedê’ (Mi ‘yê’, ke ‘wek’, El ‘îlah, Xwedê’). Navê Mikaîl yan jî Mikayîl di Zimanê Kurdî de jî heman wateyê destnîşan dike. Her waha: Kurdî mînak ‘wek’

+ hil = Mînakhil → mînakhel → Mikahel → Mikayîl ‘yê dişibê êl’, ‘mînakê El’. Di vî navî de ‘El’ navê yê pîroz û hilovan e. Her wusa Kurdî hil, hêl tê wateya ‘yê di asta bilind de’, ‘pîroz û homan’. Ji bilî van nav û pêyvên hevwate, di Zimanê Medî de jî magî ‘rahîbên ola mîtraîzmê’ hene. Ev nav ji hêla babîliyan wek magûl dihate bilêvkirin. Magiyan ji bilî rahîbtiyê bi karên dadgerî û tenduristiya mirovan re jî mijûl dibûn. Navû şanaziya wan ji hemû hêlên cihanê belav bibû. Jixwe, li aliyê rojava învanên mîna μaγος (magos) ‘seherbaz’, medicus ‘bijîşk’ ji învana magî mane. Ev înwan hemen dem dibe koka navê Mikaîl jî. Di kurdiya nûjen de wek navlêka maqûl ‘hilaw, zanyar, mezinê deveran, aqilmend’ tê bi kar anîn. Kahniya Jêderka Navlêkên Maqûl/Mikaîl PHE *magh-: *māgh- ‘alîkar, dikare, xwedî xêz, erkdar û desthilatdar’67 + PHA *kai-lu- ‘rewnaq, bijûndar’= maghkailu ‘desthilatdarê rewnaq, bijûndar’ → Mikayîl ‘‘kesê hilovan’ Hînd-Aryanî magha- ‘deshilatdarî, bihêz, dewlemendî’. PHE *mag-no‘mezin, mekin’, Hitt. mekk-, mekki-, mekkai- ‘gelek, pir’, CLuw. maia ‘pir, gelek’, Skt. mahi- ‘fire’, mahant- ‘mezin’, Goth. mikils ‘fire, mezin’, İzlaniya Kevn mikill ‘mezin, fire’, Tokh. A māk, Tokh. B māk- ‘mezin, fire’. Di zimanên latînî de pêyvên mina maxim, maximus, Kurdî mekin68 jî di nav vê rêzê de ne. Ji van pêyvan jî navlêka Mekail derdikeve holê. Xweda û Xwedawendên hevenavên Mikaîl Mokos: Xwedayekî adan û bereketê yê beriya xiristiyaniyê. (Slavon) Molek: Xwedayekî samiyên rojava ye û sinonîmê Molokê hibriya ye. Mikal: Xwedayekî cîhûwar yê Fenîkiya ye. Milkom: Xwedayê wesayetê yê amorîtan. Milkastart: Li Umm el-Amedê Xwedayekî wesayetê piçûk e. Milqart: Xwedayê lehengiyê yê Fenîkiyan. Malik: Xwedayekî wesayetê yê Ereban. SEMAÎL Hurr. zamma(r) ‘kilam, helbest’ + El = Zamael ‘helbestvanê hilovan’ yan jî tê wateya ‘semazenê Hilovan’ û paşê bûye Semaîl. Ji wateya vî navî di Zimanê Kurdî de dibe ‘yê ku lawijên El ‘Xwedê’ dibêje’ yan jî ‘yê ku semaha el’ pêk tîne, derdixe hole. Her wusa têkiliya vî navî bi lawij,

Julius Pokorny, 695 Bi tenê aliyê Çiyayê Kurmênc û dor û berên wê tê bikar anîn.

semah û mûzîkê heye. Navên Xweda û Xwedawendên wek Semaîl: Sama: Xwedayekî lehengiyê nediyar yê li başûrê Hîndê ye. Samael: Xwedayekî afinêr e. Di Xiristiyaniya Gnostîkî de jê re dibêjin “Xwedayê kor”. Semele: Xwedawenda Tarako-Frîgyan e. Ew keça Kadmos ya mirîvan e û dayîka Dionysos e. Soma (puxte, essas): Xwedayekî piçûk yê hîndûsan e. CEBRAÎL Ji ber ku navekî sereke yê olên semavî ye, lêkolîneran wateya vî navî yekser di Zimanê Îbranîkî de geryane. Her waha dibêjin bi îbranîkî tê wateya ‘hêza min ji Xwedê ye’. Diyare ev nav jî ji Zimanên Horiyan derbasî nav îbranîkî bûye. Dema bi horîkî pêyva kewira-nna ‘gewre, maqûl’ û îlîl ‘îlah, hilovan, Xweda’ bi hevra bên çespandin navê Kewraîlî ‘mezinê Xwedê, hilbijartiyê Xwedê’ derdikeve holê. Bi goreyî Îslamê Cebraîl qasidê di navbera Xwedê û pêxemberan de ye. Wateya bi goreyî îslamê jî di Zimanê Horîkî de heye. Mîna ku: Bi yekheviya Pêyvên horîkî keb ‘şande’, arî ‘dayîn’, îlîl ‘îlah, Xwedê’ Kebarîlî ‘yê ku agahiyên Xwedê dide’ derdikeve holê. Paşê wek Gebraîl û Cebraîl hatiye bilêvkirin. Demên antîk li Mezopotamya û Yewnanîstanê bi vî navî Xweda jî hebûn. Wek nümûne: Gabija: Xwedawenda êgir ya lîtwaniyan. Ji bo gazî wê bikin diviya xowê bavêjin ser pêlên êgir. Geb (erd): Xwedayekî misriyan yê binerdê. Gibil: Xwedayê êgir yê Mezopotamyayê ye. Kurê An û Kî ye. Paşê dema Akkadian navê wî bûye Gerra. Jabrû/Jebrû: Xwedayê Ezmên yê Elama ye. Kabeiroi: Xwedayê hesinkar ê Yewnanan. Wek kurên Xwedayê hesinkar Hephaistos jî tê naskirin. Tê gotinê ku ev Xweda ji hêla etrûşkiyan hatiye

li herêma Yewnan û îtaliya. Beriya Yewnanan ev Xweda ji hêla gelên Anatoliyayê jî dihate zanîn. NÛRAÎL Ev nav di encama nêrîna pêşîn wateya Erebî nûra Xwedê destnîşan dike. Diyar e ev nav paşê hatiye amadekirin. Gelo jêderka pêyva nûr ‘ronahî’ bi samîkî ye yan na? Ev mijar hinekî bişik e. Ji ber ku tê de –ûr heye. Di Zimanê Kurdî de navên mîna ro, ronahî dibin sedema ku mirov di navbera navê nûr yê samîkî seredana hinek lêkolînan bide. Koka, ango jêderka ro, ronahî bi Hînd-Ewropî ye. Mînakî: Pêyvên PHE *leuk- ‘ronahî, biriqîn’69 (dengê l- di zimanên Hînd-Aryanî de bûye r-), Proto-Hînd-Aryan roc- ‘biriqandî, ronak’70, Proto-Îranî rauč ‘ronak kirin, teyisîn’, Xurde Avesta roac- ‘ronakbûn, teyisîn’71, medî û farsiya kevn raucah/r-u-c ‘roj’. Partî rwc ‘roj’, brwc- ‘vêxistin’, Khotaniya kevn rrûs- ‘rewnaqî, ronahî’, Sogdî rwc ‘roj’, Kurdî roj, ronahî, rûz, rûc û hww. mijarê eşkere dikin. Ango jêderka pêyva nûr ji Hînd-Ewropî ye û diyar e ji mîtaniyan derbasî nav zimanên samiyan bûye. Her wusa: jêderk û koka ronaîl û nûraîl her yek e. Ev nav ji despêka dîrokê pê ve heye û her wusa di lîsteya jêrîn de ji navê hin Xweda û Xwedawendan de jî xûya dibe: Nara: Enkarnasyoneke Vîşnû yê Hîndê ye. Narada: Navekî enkarnasyona Vîşnûyê hîndûsa ye. Naradatta: Keça Nara ye. Xwedawenda hînbûnê ya hîndûsa ye. Narasînha: Enkarnasyoneke (tenasûla) dinê ya Vîşnû ye. Narasînhî: Xwedawend. Dayîka komek Xwedayên hîndiya ye. Narayana: Xwedayê afinêr ê Hîndê ye. Nareu. Xwedayê afinêr e. Narisah: Xwedayê ronahiyê yê manîhîsta ye. Narkisos: Xwedayekî piçûk yê Yewnana ye. Nataraja: awayekî Şîva ya Hîndê ye. Nereus: Xwedayekî piçûk yê Yewnana ye û di deryayê de dimîne.

J. Pokorny, 687. Ali Husein Kerim, Kürtçe Etimolojik Sözlüğü, benda Roj, 2014, Rîg-Veda û hwd. EWAia II:463 Xurde Avesta raocaiieiti (Yaşt 10.142)

Nergal: Xwedayê cihana binerdê yê Mezopotamya. Nîrtî: Xwedawenda taRomarkirin û tarîkbûnê ya Hîndê ye. Di RigVedayê de wek Xwedawenda êş, derd û kulê hatiye destnîşan kirin. ETÎMOLOJIYA NAVÊ ÎBRAHÎM - Horîkî. Appu ‘navê mirovan’; abi-bi/abiwi ‘despêk, ya/yê despêkê’; baban/papan ‘çiya, bilind’; Urartuyî baba ‘çiya’, Hittiti. pupuwahi ‘bê regez, mirovê bê zurriyet’, Sanskrit. abhjina ‘bîrbirina yekser’, Etrûskî apa ‘bav’, Latin appellare ‘ajotina keştiyeki bervî welatekî’. - Apo, di Zimanê Kurdî de wateya birayê bav tê gotinê. Sînonima wê, ango hemwateya wê jî mam e. Bi kurtî ap jî tê gotinê. Mam weke emî ketiye nav Zimanê Tirkî jî. Di ferhenga Divanû Lugati’t-Turk ya Mehmûdê Kaşgarî de di wateya ap yan jî mam ti bendek nîne. Ango ev jî eşkere dike ku tirkan peyvên mîna amca, emî ji kurdî welgirtine. Apo, weke pî ‘bav’ di Zaravayê Zazakî de cih girti ye. Herwaha pî ‘bav’, di Zaravayê Kurmanckî de buye apo ‘mam’. Ev jî wateya ’yê bav’, ‘kesê ji hêla bav’ destnîşan dike. - Tê gotinê ku Apo, di Zimanê Kurdî de kinasiya navê Abdullah e. Di kurdî de nav têne civitandinê yan jî ji bo giringiyê bidin navan dengê o tînin dawiya peyvê. Lê belê Apo kinasiya navê Abdullah nîne. Anegoreyî vedana mantiqî navê Abdulah di kurdî de weke Abdo dicive serhev. Herwaha ji ber van egeran Apo hemwateya Abdullah nîne. - Etîmolojiya Apo, bi Horîkî Appû ye. Di çîroka Appû û Du KurênWî de Appû navê lehengê sereke ye. Koka vî navî ji peyva horîkî abibi/abiwi ‘despêk, ya/yê despêkê’ derketiye holê. Herwusa ev jî wateya bav yan jî serokê hoz, êl yan jî deverekî derbîran dike. - Anegoreyî mîtolojiya Horiyan Appû kesekî dewlemend, xayê hemû tişta ye. Lê bitenê bê zarok e. Ne kur ne jî keçên wî hene. Mirovekî wusa ye ku, ew bi Xwedayan re diaxife. Heta mirov dikare bêje ku ew, pêxemberekî Horiyan e. Çîroka Appû û ya Îbrahîm pêxember nêzikî hev in. Herwusa: - Appû pêxemberê Horiyan e. Hz. Brahîm jî pêxember e. Herdu jî bi Xwedê re diaxifin. - Appû, ji Xwedayan daxwaza regezvanê (kur yan jî keç) xwe dike. Hz. Îbrahîm jî daxwaza kurekî dike.

- Xwedê du kuran didin Appû. Ew navê yê yekemîn datîne Xirabnav, navê yê dudemîn jî Xwaşnav. Di çîrokê de xûy û xesleta yê yekemîn xirabkarî, yê dudemîn jî weke xwaşkariyê hatiye diyarkirin. Xwedê du kuran dide Hz. Îbrahîm. Yek ji Hecerê ye û jê re dibêjin Îsmayîl, yê dinê jî ji Serayê ye û Îshak e. Îsmayîl bi peyvên Hurr. h/î-îš-šî ‘kur, ewlad’ û îlîl ‘Xweda, pîroz’ ve hevhatiye û ji vî navî meneya ‘kurê Xwedê, yê ku divê pêşkêşî Xwedê be’ derdikeve holê. Îshak jî dîsa bi serhevbûna pêyvên Hurr. h/î-îš-šî ‘kur, ewlad’ û xaigalli ‘qesir, seray’ peyda dibe. Hurr. xaigallî wateya mulk, padişahî, desthilatdarî jî tê danasîn. Îshaq di wateya ‘pisaxa, şahzade, yê ku piştî mirina bav li ser mulk dimîne’ de ye. - Appû, ji ber ku Xwedayan re diaxife, bi çavekî nizim li jina xwe dinêre. Hz. Îbrahîm jî, dema ku Hecer pêdimîne, çavekî nizim li jina xwe ya berê ango Sarayê dinêre. Piştî ku Sarê Îsheq tîne dunê, hingê Hecerê bi tevî Îsmayîl diqewitînin. Buyereke nêzikî wêna jî di Çîroka Appû de heye. Hevrikiyên Navxwaş û Navxirab hene û Xwedayên Horiyan piştevaniya Navxwaş dikin. - Hitt. pûpûwahî ‘bê regez, bê zurriyet’ ji Zimanê Horiyan hatiye welgirtinê û meneya wê ya bi rastî pêxemberê bê regez e. Diyare navê Appû bi vê peyvê ve xwe dighîne encameke berfirehtir. Bi Zimanê Hurrî ab-/ abi bi maneya ‘yekemîn, berê’; bûrn/pûr(û)li bi maneya ‘xanî, mal’, peyva hamrî jî tê maneya ‘mabed’’ ê. Ew sê peyv dema ku tên berhev peyva Abûrham der tê. Ew gotin di zimanê cihûyan de bûye Abraham, Zîmanê Erebî jî wekî Îbrahîm rû daye. Maneya navê Hz. Îbrahîm; yê ku yekemîn car perestgeh, ango kesê ku Mala Xwedê (Kâbe) yekemîn car awa kiriye. Jixwe anegoreyî Quranê yê ku Kabe awa kiriye jî Hz. Îbrahîm e. Heman mane ji kurmanciya îroyîn de jî der tê. Wekî: Ava +ber+hîm buye Ababerhîm, Aberhîm û Abrehîm ‘kesê ku hîmê perestgehê kola ye’; di nav kurdiya nûjen de jî wekî Brahîm tête bilevkirin û danezana ‘mal û hosteyê mabedê’destnîşan dike. Heta di zimanê Hûrrî de peyva pûr(û)lî ji bo ‘mal û mabedê’ tê gotinê ku ji wê peywê jî navê ’perestgehê’ der hatiye. Di Zimanê Horiyan de, peyva hamrî ji bêtirî navê mabedê bi maneya sanktuarê hatiye gotinê. Ew jî tê maneya mala kultê, ango mala ku dinyaya li bin erdê temsîl dike û di bin erdê de hatiye awakirin û bi hinek labîrentên çeşît û dirêj ve mirov xwe vedighînin heya li wê derê. Di Zimanê Kurdî de pêyva hîm ‘bingeh’ yanê dabeşa awahiya ku li bin erdê maye ye.

ETÎMOLOJİYA NAVÊN QASTÊN (QATÊN) OLA ÊZDIYAN MÎR Navlêka mîr ji invanekî Mîtanî-Horiyan mariyannû72 derhatiye. Ev unvan navlêka qatek ji zadeganên Horiyan e. Di destpêka dîroka Mîtaniyan de, hodaxên (ajotvanên) Erebeya cengê re digotin maryanû. Paşê kesên liyaqê xizmetên mezin jî ev invana werdigirtin. Ev invan mîna beramberî şovalyetiyê ye. Lê belê paşê bi mîrên herêman re jî gotine maryanû. Inwana mîr, bi kurdiya resen e û di Erebkî de wek emîr tê bilêvkirin. Diyare pêyva emir ango ferman, ji inwanê mariyanû peyda bûye. Etîmolojiya Navlêka Mîr: Kahniya jêderk ya navlêka mîr rêngdêra PHE *merio- ‘mirovê ciwan’73 e. Yekser ji pêyva Hînd-Aryan marya- ‘mirov, ciwan, evîndar, daxwazkar, hespê kihêl, mirîvan’, maryaka- ‘nêr, mêr’ ji bo Kurdî mîrat maye. Li nav Zimanên Hînd-Ewropî çend nimûneyên dinê jî ew in: Av. mairya ‘hîlebaz, rêbir, xapxapok, xayîn’. Ev di nav Rîg-Vedayê de navê deavaya ye. Di Rig-Vedayê de deava navê Xwedê ye. Lê belê di Zerdûştiyê de bûye navê sembola ‘yê xirab’. Gr. μειραζ (meiraz) ‘kur’, μειρακιον (meirakion) ‘keçik’, Lat. maris (mas) ‘nêr’, maritus ‘zewac, hevser’, Alb. şemere ‘cariye, hempa’, merkoş ‘nêr’, Lith. mergo ‘xulam, berdest’. Ev nav di Yewnaniya kevin de bûye βριτομαρις (bratomaris) ango Artemîs. Xweda û Xwedawendên Navên wan Dişibên Navlêka Mîr Mara. Xwedayekî bûdîsta ye. Di asta Xwedayê hîndûyan Kama ye. Marama: Wek Xwedayekî Polinezya tê naskirin. Maramalik: Xwedayekî binerdê yê Afganîstanê bû. Marduk: Xwedayê afinêr û netewî yê Babîlê bû. (B.Z. 2000-200). Navekî wî jî Merodaç e. Marî: Navê komek ji dharanîsên bûdîsta ne. Makedayîxa dravîdiyan e. Navê Xwedawendeke baskiyan jî Marî bû. Mari Mai (dayîka mirî): Xwedawenda kula vebayê ya hîndûya ye. Tamîlî jêre dibêjin Mariyamman.

Messerschimdt, Mit. St. 87; Speiser, IH 44, 84, 94 738-39; WP II 281; WH II 40 f.; Trautmann 170

Marici (birqok): Xwedawenda bûdîstan ya ezmanî ye. Marnas: Beriya Îslamê li bakûrê Erebîstanê Xwedayekî wesayetê bû. Mars: Xwedayê cengê yê Roma (B.Z. 400- P.Z. 400). Jêre Ares jî tê gotin. Martû: Xwedayekî wesayetê yê Mezopotamya. Car caran wek Xwedayê bagerê jî hatiye bi nav kirin. Marutgana: Xwedayê bagerê yê hîndûyan. Mercurius: Xwedayê qasid yê li Roma. Meretseger: Xwedayekî li binerdê yê misiriyan. Mirsa: Xwedayê ronahiyê beriya xiristiyaniyê li herêma Qafqas. Etîmolojiya Navlêka Şêx Şêx, di Kurdî de wek nav, inwan û navlêk tê bi kar anîn. Di rastiya xwe de ew cureyê rengdêrekî mirova ye. Her çendî carnan di Zimanê Erebî de wateya ‘kal, pîr’ tê gotinê jî, di rastiyê de ne wusa ye. Ji ber ku ev rengdêr ji ber ‘agahdarbûn’ û ‘ ezmûndariya’ mirovên temen dirêj tê gotin. Şêx di Zimanê Kurdî de hevwateya pîr e û ev herdu navlêk jî bi kurdî ne. Her waha: Rengdêrê PHE *ṷeik- ‘hêz, enerjî: yê bijarte, yê serkeftî’74 taybetiyên şêx destnîşan dikin. PHE *keHs- ‘perwerde kirin, selimandin, şaret kirin’75; Proto-Aryanî *saHh ‘yê dide fêrkirin, mamoste, perwerde’, Avesta Kevn sāh- ‘perwerde kirin, fêr kirin, mamosteyî kirin’76, Peh. sahîg ‘şayeste, liyaq’, Skt. Saktî ‘ji heft hêzên xezayê navê yekî ye’. Saktî enerjî û hêza gerdûnê ye. Av. saoka ‘tişta baş, sûd, bextewarî’, Skt. şaktî ‘hêzê afinêr, xulukdar’, Skt. sûkha (şûxa) ‘bextewar’, Luw. šahhan ‘serkirdayên feodalî’. Heya li vê derê pêyvên bi zimanê Hînd-Ewropî yên ku durif û wateya şêx dest nîşan dikin me li pey hev rêzkir. Naha jî emê yên anegoreyî bi Zimanê Horîkî diyar bikin: Pêyvên bi horîkî mîna asxû/ašxû ‘hilovan, bilind’, šehalî ‘zelal, paqiş’, šî-/šîhî ‘çav, dîtin’ bi şêweyekî tekûz danezana çawabûna şêx şîrove

J. Pokorny, 1128-29 *keHs - yan jî xeHs → SheX → şêx ‘perwerdkar, diyarker’ Avesta kevin sāhit (Yasna 50.6)

dikin. Bi kurtayî mirov dikare bêje ku: Şêx, kesê ku ‘hilovan, homan, serkeftî, dilpaqiş, her tiştî dizane û dibîne û jîr’ e. Ji ber vê egerê gel yan jî bawermend Şêxan derhozevan û xwayî keramet dizanin. Navên Xweda û Xwedawendên wek Şêx: Šakka(n): Xwedayekî keriyê ajalan li Mezopotamya. Sakra: Xwedayekî bûdîstan. Sakti (enerjî): Hêza afirandinê ya Xwedayên bûdîst, jaîn û hîndûya ye. Sakyamuni (Sakyasê jîr): Bûdîst-Lamaîst. Li Tîbetê hatiye perestin. Securita: Xwedawendek li împaratoriya Roma bû. PÎR Di Zimanê Kurdî de bi mirovê temen mezin, kal, rûsipî re dibêjin pîr. Lê belê ev hemû jî di wateya fîzîkî de ne. Wateya wê ya inwanî û derûnî jî heye. Ji ber vê egerê heman demê bi kesên xwayî ezmûn û rêberên olî re jî dibêjin pîr. Diyare navlêka pîr ji Kurdistanê derhatiye û gihiştiye wateya xwe ya derûnî. Ji wir derbasî hemû Anadolî û Yewnanîstan û hemû Ewropayê bûye. Ev pêyv di Kurdistan û Anadoliyê wek pîr, li Ewropayê jî wek prester, priast, presbyter, presbyteros, patriarch, patrik tê bilêvkirin. Di rûpelên dîrokê de rola pîran gelekî eşkere ye. Di Mezopoatamya, Anadolî, Misir, Yewnan û gelek deverên cîhanê de mirovên pîr, ango yên kal sembola sereke ya ezoterizmê (zanîsta nepenî) ne. Anegoreyî gelek ol û baweriyan pîr, sembola zanyariya komasî ya mirovahiya demên berê, yan jî binehişiya kollektif e. Ji ber vê egerê di dîrokê de navê pîr û yê şêwirdaran herdem bi hev re tê hizir kirin. Di jiyana rastî, xewn û xiyalan de rêzan û rêber hertim pîr in. Ew bûne sembola duristiyê. Her waha ji ber van egeran di Zimanê Kurdî de navê pîr û paqişiyê bi hev re tê bikar înan. Heta li dawiya sedsala şanzdehan li Ewropa mezhebekî bi navê pûrîtan jî derketibû holê. Bi latînî purus ‘paqiş, saf’, di Yewnanî de wek καθαρός (katharos) tê gotin. Katharos, heman dem navê pawlîkanên Serdema Navîn yên li Balkanan û Ewropayê ne. Etîmolojiya Nav û Navlêka Pîr: Kurdî pêyvên mîna pîr, pir, pûr di wateya ‘temen mezin, ezmûndar, bav,

gelek, tijî û paqiş, îlah, kesê hilovan, kesê bîr û bawer’ tê bi kar înan. Pêyvên mîna ber, berik, berê, buhurî jî di wateya ‘yê li pêş, dendik, tov, yê li ber, yê ji ezmûnan re derbas bûye’, bîr tê meneya ‘çala ku av lê kom dibe, hafize’ ye. Navê pîr wateya hevbeş yê van pêyvên jorê hemûya ye. Jêderka etîmolojîk ya vî navî gelekî eşkere ye. Mînakî: PHE *per- ‘ji sera derbasbuyî, berê’77, *pro- ‘sereta, berê’.78, PHA *pǝtêr ‘bav’, *prāi-, *prəi-, *prī, *pri- ‘hesta dostaniyê, hevsengî, ahengi’79, PHE *bher-ĝh-, *bhor-ĝh-, *bhr-ĝh- ‘bilind, hilovan, xurt: çiya, gir’80. Ev pêyvên Proto-Hînd-Ewropî jêderka navê pîr yê sereta ne. Her wusa, pêyiva pîr wek nav û rengdêrên jêrîn li gelek zimanên kevin hatiye bi kar înan. Wek nimûne: Skt. Brahma (bruhm) ‘Xwedayê afinêr, wek afinêrekî’, Brahman: ‘cevherê gerdûnî’, para (puraa) ‘hilovan, pîroz ji ser hemû kesan re’, param (purum) ‘metafizik’, pramata(r) (prumatur): ‘zanyar, kesê destnîşan dike’, prema ‘evîna îlahî’, priya ‘hezkar, eziz’, purana (puraan) ‘18 çîrokên kevn yê di Vyasayê de’, purva ‘destpêk, berê’, prātar- ‘zû, li subê de, roja tê’, Skt. brhant- ‘bilind, xurt’, pitri(s) ‘bav’, pra- ‘destpêk, sereta’, prana- ‘hilma destpêkê, jiyana destpêkê’, prûşa- ‘mirovê mengî, îdeal’.81 Av. be’rezô (berez)’ ‘berêz, homan, hilovan’, paurva yê/ya destpêkê, yê berê’, para ‘yekemîn, pêş’, fra- :‘destpêk’ Latin pro ‘destpêk’ Gr. pater ‘bav’, Lat. pater ‘bav’, πρωι (proi) ‘zû, subeh’, πρωμος (promos) ‘qumandar, leheng’. Hurr. bayri/wahri ‘bedew, ciwan’, burni/pur(u)li ‘perestgeh’, bur/wur ‘dîtin’, ‘buru: sağlam’, pal-/pa-li ‘zanîn’ purapši ‘rahib, keşe’, pu-u-ru ‘bi hêz, bi teqet’. Hitt. pariyan ‘ji wêdatir, pêştir, berê’, para- ‘durtir, wêdatir’, Hitt. parku-uš ‘bilind’, Luw. par(a)- ‘hodax (ajovan), diajo’, parran- ‘berê, destpêk, parra’, parî ‘dûrtir, wêdatir’, parkuwa(i)- ‘paqişî, zelalî’,

J. Pokorny, 810-16:2a. J. Pokorny, 846 J. Pokornu, 844. Pokorny, 140-41; Walde 172-72: Mann 74, 125. G. de Purucker Occult Glosary, A Compendium of Oriental and Theosophical Terms, Theosophical University Press, Pasadenia, California, 2011

pariyan- ‘pile, berê’, pāriyanala/i- ‘wêdetir, pêştir’, paray(a) ‘bilind’, purpurriyamman ‘bêgavîtî’, purulliyašši(ya) ‘ji bo mihrîcanê’ Kassîdî bûr-/pûr‘hêz’, bûrî ‘beg, efendî’, Etrûşkî prumts ‘kurê kuran’, purth(ne) ‘desthilatdar’. Ji bilî van pêyvên zimanên kevnar, gelek navên Xweda û Xwedawendên curbecur ku dişibên pîr hene. Wek mînak: Birdu: Li Mezopotamya Xwedayekî binerdê ye. Hevserê Manungal e û di asta Nergal de ye. Buriyas: Di demên şerî de Xwedayê parastvan yê Kasîtiyan e. Di tablêtên mixî de tê gotinê ku dema Kassîdî Babîl dagirtine vî Xwedayî ew parastin. (B.Z. sedsalên XVI.) Paramasva: Xwedayekî bûdîstan. Paramita: Îlahekî bûdîstan Filozofik Parasurama: Tenasuha Xwedayê Vîşnû Parcea: Xwedayê çarenivisê yê Greko-Roman. Parendi: Xwedawenda bextewarî û adanê ya hîndûyan. Pariskaravastita: Xwedawendeke piçûk yê bûdîsta ye. Parjanya: Di Vedîkê de Xwedayê baranê yê hîndûya ye û wek hemahenga îndrayê tê zanîn. Parna-Savari: Xwedawendeke bûdîsta ye û bi pelgên daran xwe poşandî ye. Parsva: Partula: Xwedayekî piçûy yê Romayê ye û bi karê zayînê re mijûl dibe. Parvati: MakeXwedawend ya hîndûsa ye. Perende: Xwedayê bagerê beriya xiristiyaniyê yê Arnavûtan e. Perkons: Xwedayê bagerê yê Litwanan beriya serdema xirisitiyaniyê. Perse: Xwedayekî binerdê yê Yewnanan e. Persephone: Xwedayê mirinê yê Yewnanan e. Wek Kore, Persephesa, Pherephatta û Roman jî wî bi nave Proserpina bîrtînin. Perun: Xwedayê bagerê yê slavonan. (Li serdema pêş xiristiyaniyê) Peruwa: Xwedayê hîtîtiyan yê ku hespan diparêze. D Pirwa: Xwedayekî Lûwiyan Portunos: Xwedayê derbasbûnê yê Roma. Prabhakari: Xwedawendeke piçûk ya bûdîstan. Prabhas: Xwedayê kar û bar yê hîndûyan. Pracanda: Awayekî Xwedawenda Dûrga ya hîndûyan. Pradhana: MakeXwedawendeke hîndûyan. Pradipatara: Xwedayekî piçûk yê ronahiyê (Bûdizm). Pradyuma: Xwedayê evînê li başûrê Hîndê.

Prajapati: Efinêrê sereta û rêzdar yê hîndûyan. Prajna: Xwedawendeke bûdîstan. Prajnantaka: Xwedayekî bûdîstan. Prajnaparamita: Navê Xwedawendeke bûdîstan. Prajnapti: Xwedawenda perwerdê ya hîndûyan. Prajnavardhani: Îlahê zanyariyê yê bûdîstan. Prakde: Îlahekî cîwarî yê Efganîstanê. Pramudita: Xwedawendeke piçûk ya bûdîstan. Pranasakti: Xwedawendeke hîndûyan. Pranidhanavasita: Xwedawenda bûdîstan. Prasuti: Xwedawenda hîndûyan. Keça Svayambhuva û hevsera Daksa ye. Pratibhanakuta: Xwedayekî bûdîstan. Pratibhana: Xwedawenda bûdıstan ya rewşê diyar fike ye. Pratisamvit: Navê gelemperî yê çar Xwedawenda ye (Budist). Pratyangira: Xwedawendeke bêd ya hîndûya ye. Pratyusa: Xwedayê refaqetê yê hîndûyan e. Prende: Xwedawenda evînê ya beriya xiristiyaniyê. Priapos: GrekoRoman bereket tanrısı Priapus: Xwedayê sîberê yê romanan. Priti: Xwedawenda hez û kêfxwaşiyê ya hîndûyan. Priyadarsana: Xwedawendeke piçûk ya bûdîstan. Prometheus: Xwedayê lehengiyê û afinêrê mirovan yê Yewnanan. Promitor: Xwdayekî piçûk yê kişt û kal li Roma. Pronoia: Di xiristiyaniyê de hebûna sereta ya gnostik. Proserpina: Xwedawenda mirinê li Roma. Proteus: Xwedayekî piçûk yê deryayê (Yewnan). Providentia: Xwedawenda besîretê li Roma. Proxumae: Navlêka gelempêrî ya komek Xwedawendên Roma-Kelt. Prsni: Xwedawenda sereta ya erdê (Hînd) Prthivi: Make Xwedawend ya rûyê erdê (Hind) Pryderi: Xwedayekî Keltan yê dojehê. Puranai: Li başûrê Hîndê makeXwedawend. Purandhi: Xwedawendeke adanê ya hîndûyan. Purusa: Afinêrê sereta (Vedik, Hind). Purvabhadrapa: Xwdawenda saman û sermalê ya hîndûyan. Purvaphalguni, Purvasadha: Xwedawendên sermalê yên piçûk.

QEWAL Qewal, ji piştî pîran qateke olî ya Êzdîya ne. Erka wan gerandina sincaqê ye. Lê belê erka wan ya sereke û herî girîng gotina qewil û lêdana def û bilûrê (qewal) ye. Jixwe navê wan ji qewilbêjî û bilûrwaniyê peyda bûye. Bi Zimanê Kurdî qewl soz û pêymanê, qal û gal gal jî gotina tiştên taybet destnîşan dike. Di warê oldariyê de soz û pêyman bi afinêr ango bi Xwedê re tê dayîn ku ev jî bi rêka lawijan pêk tê. Mirov derbarê hemû tiştan diaxife lê belê eger dixwaze axaftin bibe wek rêbaza jiyanê hingê qala wê dike. Gal galî jî heman tişt e û sohbetên olî, merîfetî û rewiştî dişamilîne. Kahniya Jêderka Navlêka Qewal: Pêyvên PHE *gēi-,: *gōi-: *gī- ‘girî, stran û lawij-‘82,*ghel- ‘qîrîn, bangkirin, girî û hawar’83 *gṷei- ‘girî, gazinc’84 jêderka navê qewal in. Navê qewal ji gotina qewil û lawijan peyda bûye. Her wusa gava destpêkê ya van gotinan jî pêyvên, ango gotinên PHE *gēi-,: *gōi-: *gī‘girî, stran û lawij’ in. Herwusa ji wir derbasî nav zimanên Hînd-Îranî bûne. Wek nimûne: Proto-Îranî gaH3 ‘istirandin, gazikirin’, Aryanî galbha-h ‘dilsoz’, gāyati-, gāti- ‘stran’, gātu-, gīti-, gatha- ‘melodi’, Av. pairi.gā.vacah ‘yê ku distirê’85, bǝrǝzi.gāthra- ‘stranên birêzî, hilovaniyê’86, , Skt. gā‘istirandin’, Kohtanî gāha- ‘ayet’ Bakûriya Kevn ‘gjalla ‘deng’, Goth. gōljan ‘silavdayîn, pêşwazî kirin’, Lith. giedu, giestu, giedoti ‘istiran, lawij, wîtina çivîkan’, gystu ‘istirandin’. Hurr. alilan ‘zêmar’, kad- ‘gotin’, kul/gul- ‘gotin’ kalite ‘wîtewît, çivîk’87, Kassîdî qa-ta-a-a ‘ew hat bêje’, al- ‘axaftin’88. Pêyivên jorê rêzbûyî jî tê dîtinê ku navê qewal bi kurdiya resen e. Ji ber ku him di zimanên Hînd-Ewropî him jî di yê horîkî de bingehê vî navî

J. Pokorny, 355, WP I 526 f., Trautmann 76, J. Pokorny, 428, WP I 628. J. Pokorny, 467:1. Yasna 57.20 Yaşt 10.89 Messerschimdt, Mit. St. 9; Speiser, IH. Jean Catsanicos, L’apport de la bilingue Ḫattuša à la lexicologie hourrite, Jean-Marie Durand (ed.), Amurru 1. Paris: Éditions Recherche sur les Civilisations, pp. 197-296., 1996.

gelekî zelal e. Her çendî di Erebkî de jî pêyvên mîna qul ‘bêje ku’, qal ‘behsê bike’, gul, gel ‘got’ û gotilî ‘gotê’ hebin jî ew ji Zimanê Mîtanî, Horîkî, Kasîdkî derbasî wir bûne. FEQÎR Navlêka feqîr bi zimanê bazarê tê wateya kesê hêjar, kesê bêmal û bêsaman, kesê derfetên wan yên aborî kêm, kesê belengaz. Lê belê wateyên vî navî yên derûnî jî hene. Kesên ku dev ji jiyana bûjenî berdane û bi tenê perestişê dikin re jî dibêjin feqîr. Erk û pêywirên feqîrên Êzdiyan jî wusa ne. Ango hemû hebûna xwe fedayî Xwedê dikin. Feqîrên Hîndê û yên Kurdistanê him di asta nav, him jî ya wateyê de mîna hev in. Di nav civakê de aşîtî û ahengê pêk tînin. Etîmolojiya Navlêka Feqîr: Vî navî yan jî vê navê mirov ji du beşan de dikare binirxîne. Ji ber ku du wateyên xwe yê sereke hene. 1. PHE *b(h)e-, *b(h)eĝ- ‘bê, derî wê,’89 + *kwer ‘kirin’ = b(h)ekwer ‘kesê derî wê, kesê bê hebûn’ ango kurdî b(h)êkwar → bêkêr → bêkar → wêker → fekêr → fekar → feqar û di dawiyê de bûye feqîr. Ji ber vê egerê dikarin bêjin ku feqîr jî pêyvek ji pêyvên kurdî ye. Ev pênasiya wateya ku kesên hêjar e.Wateya wê ya derûnî jî li nav Zimanê Horiyan de dikarin bibînin. 2. Hurr. wayrî/wayr ‘bedew, baş, fexir’90 paşê wek feqîr hatiye bi lên kirin. Bi taybet dema ku derbasî nav zimanên samîkî bûye hatiye guhorandin. Dîsa di Zimanê Horîkî de pêyva fahrî ‘baş, qenc’ heye ku ev pêyiv kurdiya bi zaravayê Hewremankî wek fexir tê bilêvkirin û wateya ‘başî’, ‘qencî’ û ‘pakiyê’ destnîşan dike. Diyar e, pêyva fexir yan jî fexrî ya bi zaravayê hewremanî bûye rengdêra bingehîn ya navê feqîriya ku di wateya derweşiyê de tê bikaranîn.

J. Pokorny, 112-13:1; WP. II. 137; Trautmann 28. André-Salvini, B. & Salvini, M. Un nouveau vocabulaire trilingue sumérienakkadien-hourrite de Ras Shamra. In: Studies on the Civilization and Culture of Nuzi and the Hurrians 22, 1998; E. Laroche. Glossaire de la langue hourrite. Paris, 1980;292; Jean Catsanicos, L’apport de la bilingue Ḫattuša à la lexicologie hourrite 1996:281; Salvini, M. & Wegner, I. Die mythologischen Texte (ChS 1/6). Roma, 2004:177; Richter, Th. Kleine Beiträge zum hurritischen Wörterbuch. In: Altorientalische Forschungen 32/1, 2005:27.

KOÇEK Ev qata jî mîna feqîran dev ji jiyana bûjenî berdide û bitenê bi perestişê re mijûl dibe. Pêywireke wan jî şîrovekirina xewnan e. Helbet wateya nav û navlêkan bi girêdayî erk û pêywir û rola wan e. Hin kes dibêjin navê koçek ji guçik ‘guh’ derhatiye. Lê belê ev nêrîneke li serasera ye. Wateya wê ya bingehîn ne wusa ye. Her waha: Hurr. kaššapte ‘afsûn, sêhr’91, kešše ‘kesê şanaz, kesê afsûnan dike, keşîş’, ag- ‘rêber, pêşeng’, eg=ušši ‚paqiş, zelal, dilpaqiş‘ pêyvên koksaz yê navlêka koçer in. Kešše + ag- = Keššeag ‘rêberê afsûnbaz’ → keššeg → koşek → koçek ‘keşîş yan jî rêberê afsûnbaz’. Jixwe taybetiyeke koçekan ji nepenîbûnê dîtina tiştan û şîrovekirina bûyera ye. MIRÎD Qata binî ya qasta Êzdîya ye. Endamên vê qastê mercên olî pêk tînin û alîkariya bûjenî didin qastên ser xwe û alîkariya derûnî ji wan werdigrin. Ji navlêka mirîd wateya ‘mirov, ê dimire, yê ku nexwaşê, ango heyranê hin kesa ye’ derdikeve holê. Ev navlêk bi kurdiya resen e û ji HîndEwropî û Horîkî mîrat maye. Wek nimûne: PHE *mer-, merǝ- ‘mirin, mirdin’, Skt. etî- ‘çû’, Lûw. i-ti- ‘çû’, Hîtt. i-it‘here’, Latt. eîtî ‘çûn’, Zimanê Kevn yê dêra Slavonî îdo-, îtî ‘çûyîn’92 Her wusa: Hurr. mar-al ‘kuştin’, îdd- ‘çûyîn’, îzzûrî ‘bezvan’ PHE *mer- ‘mirin’ + itî = ‘yên dimirin, diçin mirinê, mirîvan’; Hurr. mar- + îdd- = marîd ‘mirîvan, yê dimire’ Ji lêkerên jorê jî diyar dike ku têkiliya navlêka mirîd çûyîna bi mirinê re heye. Ev hizreke sereke ya olên antîk e. Demek ji deman Xweda û Xwedawend bê mirin bûn. Paşê desthilatdaran xwe wek nûnerê wan dan xwûyandin. Her wusa ew jî mîna nîv Xweda yan jî Xwedawend hatin pêşwazîkirin. Mirovên dinê jî mirîvan in. Her wusa mirîvan di bin xizmeta Xwedayan de ne. Bi goreyî hizra wan ew piştî dimirin diçin ba Xwedayên nemir. Ji ber vê egerê divê ew xwxdayan hêrs nekin. Li pêş

Nom. ga-aš-ša-ap-te-ne-e-a, KBo XI 19 Vo 18; ka(a)-aš-pa-a-ti-(il), KBo XIX 145 IV 41, 42, 47, 49; ga-aš-ša-ap-te, KBo XIX 141, 17; KUB XLV 21 Vo 8, 11; KUB XLVII 62, 5; KBo XXIII 23, 20, 51. J. Pokorny, 293, 297; Walde I:102, 105; Mann 234, Kloekhorst, 375-76.

wan çok vedin û ji bo jiyaneke aram û adan li ber wan bigerin. Piştî ku hizira mirovan pêşve çû şûna nîv Xwedayan, vê carê desthilatdar bûn siya Xwedayan. Ji pey re jî bûn maqûlê Xwedayan. Ji ber vê egerê sîstema qatqatî berdewam kir. Niha tê zanîn ku mirîd û yên dinê hemû jî mirîvan in. Lê belê yên dinê dîsa jî maqûlê Xwedê, mirîd jî kesên ku xizmeta wan dikin. SEMBOLÊN (DAWER) OLA ÊZDAYETİYÊ Ajalên Pîroz Di ola Êzdiyatîyê de hin ajal pîroz in. Heta ji van hinek bûne sembola vê olê. Ji van yê sereke Teyrê Tawûs e. Paşê teyrê Enqe (Sîmorg) heye. Jixwe tawûs wek nimayîşa teyrê Enqe li ser rûyê erdê hatiye pejirandin. Boxe, dîk, kevok û mar jî pîroz in. Teyrê Tawûs Bi goreyî gelek baweriyan teyrê Enqe li ezmên dimîne û dibêjin ku ew li erdê di bin şiklê teyrê tawûs xwepêşanî dide. Di efsaneyan de hatiye gotinê ku teyrê Enqe bêmirin e. Eger wî bavêjin nav êgir û bişewitînin, dîsa ew ji xwaliya xwe diveje. Roleke wusa dane teyrê tawûs jî. Dibêjin goştê teyrê tawûs xirab nabe. Li ser per û baskên tawûsê bi taybet li ser dûwa wê hezar çav hene û ew çav mirov ji qeda û belayê diparêzin. Her waha bi wan re dibêjin “çavên Xwedê”. Teyrê tawûs sembola çi ye? 1. Bêmirinî, 2. Şanazî û bedewbûn, 3. Duristî, 4. Hişyarî, 5. Serdestî, 6. Maneviyat, 7. Konetî (qurnazî). Ev heft taybetiyên sereke yên teyrê tawûs, li heman demê taybetiyên heft ferîşteyên ola Êzdiyatîyê jî destnîşan dikin. Heta ev heft taybetî di kesayetiya Melekê Tawûs de jî diyar dikin. Etîmolojiya Navê Teyr: Ji serdema mirovên sereta û pê ve mirov hin ajal û tiştên xezayî ji bo xwe wek sembolan destnîşan dikin. Ev ji hizrên totemî û yên anîmîzmê derhatiye. Heta îro jî li ser al û deverên şanazî yên mirovên hemdemî nîşan, sembol û wêneyên wusa hene. Teyr, “sembola bilindahiyê, giyanê rojê û weke prensîp sembola giyanê her tişî ye. Teyr, weke çivîka ku jiyaneke bi tîrêjên rojê dagirtî dijî, hatiye naskirin. Ew balindeyeke cewherê wî ji elemendên ronahiyê, ango ji agir

û hewayê serûber bûye. Tersê wîna jî kund e û ew jî sembola tariyê û mirinê ye. Teyr, bi rojê re hatiye naskirin. Ew bereketê dide erdê û rola bav dilîze. Herwusa nimûna cinsê mêran e. Ew bi leza bagerê difire weke sembola esalet û lehengiyê hatiye pênasînê.” “.... teyr di kevneşopiyên Vedîk’ê de qasidê Îndrayê ye û hilgirtê somayê ye. .... Teyrê bi mil yê ku li Suriya antîk hatiye dîtin, ew perestina rojê eşkere dike. Ango bi vê sembolê hizra giyana bêmirin destnîşan kirin e.”93 Bi goreyî hizrên ezoterîk teyr sembola bilindbûna giyanê ye. Her wusa giyan wek rojê bilind dibe û diçirûse. Teyr bi xwe balindeyeke ronahiyê ye û tijî enerjî ye. Enerjiya teyr ji êgir û hewayê pêk hatiye. Ango temsîla jiyanê dike. Balinda dijberê wê jî kund e û ew jî tarîbîn û mirinê temsîl dike. Ji ber ku teyr bi rojê re tê naskirin, kiryarên wê bi mêraniyê ve hatiye girêdan. Ji ber vê egerê teyr wek bav hatiye hizirandin.94 Ew bi leza firandina wî şibandine leza agir û brûskê. Ji ber van sedeman ew ketiye nav lehengiyên hilowan. Heta demên antîk teyr bi tevî Xwedayan beşdarî şer û cengan dibûn. Navê teyr ji Proto-Hînt-Ewropî ye. Lê belê di nav hemû zimanan de weke PHE cîh girtiyê. Wek mînak: PHE *er-, *or- ‘teyr’, Sumerî (ḫ)u-riin ‘teyr’, Hurr. erbuskî ‘teyrê Teşşêb yê bask zêrîn’, herari- ‘bask’, Hitt. ḫaran-, Gr. orneon, Bakûriya kevn ari-, Misiriya Kevin horus, hor ‘Xwedayê rojê’95, Bi kurdî navê tawûs, ji navê tav (roj) û Xwedê hatiye welgirtin. Ango ji ber pirengîbûnê û çawikên li ser perên wê şibandinê “tavê” û “çavên Xwedê”. Etîmolojiya navê tawûs: PHE *taus- ‘aram, aşîtîxwaz, bêdeng, aşbûyî’, PHE dieûs ‘Xwedê’, Luwî û Palayî Tiwaz, Tiyaz ‘Xwedayê rojê’, Anglo-Sakson Tiw ‘Xwedayê ezmên û yê şerî’ ye. Ji bilî van hemûyan Pêyvên Hînd-Ewropî *diwos ‘ezman, roj’, *diwyos ‘homan, pîroz’, *dyews ‘Xweda, ezman’ jî hene. Dema mirov bala xwe bide navên Xweda û Xwedawendên jorîn, dibîne ku têkiliya wan hemûyan bi ezman û rojê re hene. Jixwe têkiliya Melekê Tawûs jî bi rojê re ye. Di zimanê Proto-Hînd-Ewropî de *dî-, *dîǝ-,

J. E. Cirlot, A Dictionary of Symbols, second edition, Routledge, London, 1971. ENEL, La langue sacrée, Parîs 1952. Xwedayê rojê Horûs bi teyrekî dihate destnîşan kirin.

*dîw- ‘rewnaq, roj’ bûye *dîeûs ‘Xwedê’ yanê roj wek Xwedê hatiye hizirkirin. Tekiliya Tawûs bi Zimanê Kurdî re çiye? Pêyvên kurdî yên mîna tav- ‘roj, enerjî’, taw ‘hereret, germî’ ji PHE *dî-, *dîǝ-, *dîw- ‘rewnaq, roj’ ma ne. Hurr. tab-/taw ‘helandin, heraret’ jî meneya Tawîs diyar dike. Jixwe Zimanê Horîkî de paşekên mîna –ûš, -îš, -aš pir gelek in. Ji ber ku horîkî zimanekî fîtikî ye. Di dawiya pêyvan de dengên mîna s, ş, z, j, -îs, -îş, -îz hertim hatine bikarînan. Her wusa taw + ûs bûye tawûs. Heta navê şahê Xwedayên Horityan jî Teššûb e. Bi Orartûyî jî Teîşeba ye. Di vî navî de Teššûb yan jî Teîşeba berê bûye Tesûv yan jî Teîsew. (Di Zimanê Kurdî de distûra dengê b bibe v heye) Her ji vê rêgehê re derbas bûye û gihiştiye navlêka encamê ku ev jî Tawûs e. Tešš(ûb), Teîşe(ba) tîjikên rojê ne. Jixwe Teššûb di teswîra xwe de li ser boxeyekî disekine û tîrêjên rojê yan jî tîrêjên berqwedanê di destê wî de ne. Her çiqasî Teşşûb/Teşşûw wek navekî horîkî bê dîtin jî, koka xwe PHE *dî-, *dîǝ-, *dîw, dîeûs ‘rewnak, roj, Xwedê’ ye. Ango Te- = *dî-, *dîǝ-, -şûw = ûs û di encamê de bûye dîeûs û li dem û cihên cûda mîna Teşûw hatiye bilêvkirin. Ev Çawa Bûye Kurdî? Zimanê Kurdî bi hevhonandina zimanên Hînd-Ewropî û Horîkî bi ser û ber bûye. Kurdî tav + wîs/wûs → Tawîs/Tawûs → ‘yê tav ê, roj ê’. Melekê Tawîs jî dibe ‘Homanê Tavê’ ango ‘îlahê rojê’. Di vê mijarê de Rola Teyrê Tawûs çiye? Di nav hemû ajalan de yê ku pir dişibê rojê teyrê tawûs e. Dûvên teyrê tawûs mîna rojê guloverin û diteyisin. Ji aliyekî dinê li ser her pûrt û perên wî çavîkên sor û zer hene û ew jî dişibên rojê. Heta dibêjin ku ew her yek çavekî Xwedê diyar dikin. Ji ber vê egerê Kurdan navê tavê li vî teyrî kirine û jêre dibêjin teyrê tawûs ango ‘teyrê tavê’ yan jî teyrê Deûs (Xwedê). Eşkereye ku di baweriyên curbecur de cihekî girîng yê teyrê tawûs heye. Rola vî teyrî ya herî mezin di ola Êzdiyatîyê de tê dîtin. Ev helwest tiştekî ji xweber nîne. Têkiliyên vê yên taybet bi baweriyên kevnar re hene. Têkiliya wê ya sereke bi olên Mezopotamya re, bi taybet ol û mîtolojiya Horiyan re heye. Dema mirov li nav pelgên dîroka kevnar dinyêre, gelek caran rastî teyrê tawûs û teyrê Enqeyê tê. Xwedayê kişt û kalê Temmûz ê Babîlê wek

teyrê tawûs hogiriya Xwedawend Anatê dike. Li Yewnan û Romaya kevn tawûs sembola şahbanûya bû. Di Ola Xiristiyaniyê de jî tawûs sembola bêmiriniyê tê zanîn. Di ola hîndû û bûdîstan de tawûs şêweyê jiyana cîhanî destnîşan dike. Dayîkên Bûdha Mahamayurî-Vidyarajnî li Erebeyên ku ji hêla tawûsan dihatin kişandin sîyar dibûn. Etîmolojiya Temmûz/Dûmûz: Sûmerî Dûmûz, Akadî Temmûz, navekî Hînd-Ewropî û Hûrîkî ye. Ev nav bi hevedudaniya PHE *dei-, *deiǝ-, *dī-, diā- ‘rewnaq, roj, Xwedê’ û PHE *meĝ(h)-: meĝ(h)- ‘mezin, gir, hilovan, qerase, mega’96 ve çêbûye û wateya ‘Xwedayê Mezin’ dide. Diyar e sûmeriyan ev nav ji der girtine. Ev jî eşkere dike ku têkiliyên wan bi Hînd-Ewropiyan re hebûn. Yan jî berê ew û Horî di nav hev de bûn. Ji ber ku Horîkî Te- ‘destpêka navê Teşşûb’ + Horîkî mûz- ‘rast û durist’ = Temûz ‘Xwedayê rast û durist’. Yan jî Hurr. Te- + maz ‘alîkar’ = Temaz ‘Xwedayê Alîkar’ derketiye holê97. Têkiliya Horiyan bi teyr û rojê re gelekî eşkere ye. Heta li ser ala mîtaniyan resmê roja ku bi baskên teyran ve difire hatibû çêkirin. Ev nîgar di heman demê de mohra şahê mîtaniyan e. Teyr û roj digel dara jiyanê ji hêla Horiyan ve dihate homandin. Brahma, wek afinêrê hemû tiştên ji sereta û heya heyayê tê bawerkirin. Gerdûn bi dengê Aum (om) ve afirandiye û di bingehê her tişî de şopa vî dengî heye. Ew li teyrê Hamsa siwar e. Ev teyr carna wek qazê carnan jî wek qûyê tê şanîdan. Lê belê Hamsa bi Zimanê Sanskrîtî tê wateya “So Ham” ‘ez ew im’, yan jî “Aham Sa” ‘ez ew nînim’. Hevsera Brahma Saraswathî jî teyrê Tawûs siware. Teyrê Tawûs him bedew e him jî êrişî maran jî dike. Kuştina maran ji hêla wê, heman demê tê wateya kuştin û dûrxistina hewesên mirov yên xirab98. Di Brahmanî de gotinên sanskrîtî “So Ham” ‘ez ev im’, “Aham Sa” ‘ez ne ev im’ û axaftina Xwedê û Melekê Tawûs tîne bîra mirov. Ev gotin di nav ola Êzdiyatîyê de jî hene. Xweda ji Melekê Tawûs dipirse: “Tu kiyî, ez kî me?” Melekê Tawûs dibêje: “ez ezim tu jî tu yî.” (Misheba Reş)

J. Pokorny, 708-9. Îro jî di Kurdistanê de mirovên ku nave wan Temez hene. Kathryn Wilkinson, Kökenleri ve Anlamlarıyla Semboller & İşaretler, Alfa yayınları, 2010; Henrich Zimmer, Hint Felsefesi, İstanbul 1992.

TEYRÊ ENQER (SÎMİR) Sîmurg, teyrekî efsanevî ye. Di derbarê vî teyrî de li hemû deverên cihanê efsane û çîrokên curbecur hene. Di mîtolojiyên Yewnanî de jê re dibêjin fhoenix. Efsaneya sereke ya sîmurg ji jêderkên Hînd-Îranî dertên û jêre dibêbijin “mundane egg” ango “Hêk, yan jî tovê dunyayê”. Etîmolojiya Navê Teyrê Enqer: Navê Enqer bi heve dudaniya pêyva PHE *ank-99 ‘hêz, pêdivî’ û navê PHE *er *or- ‘teyr, teyrê deryayê100’ ve pêk hatiye. Mînakî: PHE *ank+ PHE *er- = anker- ‘teyrê xurt’ derketiye holê. Mirov dikare nimûnekî dîsa bide. PHE *egnis-101 ‘agir’ + *er-‘teyr’ = egniser- → egnier- → Enqer- ‘teyrê ji agir’. Etomolojiya Navê Sîmir (Sîmorg) Heya naha derheqê navê teyrê sîmir gelek şîrovekirin çêbûne. Lê belê piraniya lêkolîneran her tim li dora Zimanê Farisî hatine û çûne. Ji ber vê egerê negihîştine encameke tekûz. Ya rastî, navê teyrê sîmir beriya zimanê farisî ye. Ji ber vê egerê divê yekser di Zimanê Proto-HîndEwropî de lêbigerin. Her waha: PHE *(s)mer- ‘hizirandin, bîranîn’102 + PHE *er-, *or- ‘teyr’ = *smeer û dawiyê de bûye sîmir/sîmor yan jî sîmorg ango tê wateya ‘teyrê hizrê, teyrê bîrewar’. Jixwe, bi goreyî efsaneyek Îranî sê caran hilweşandina dunyayê dîtiye û ji ber vê egerê ew xwayî zanyariya hemû dema ye. Ango ji wê zanetir kes û tişt nînin. DÎK Dema behsa dîk tê kirin, banga wî ya dema elendê tê bîra mirov. Ango ew teyrê berbangê ye. Berbang yan jî elende dema hilatina rojê ye. Dîk jî agahdarê wê demê ye. Ji ber vê egerê dîk mîna dawerê rojê hatiye hizirkirinê103. Ji ber ku mizgîniya roja nû dide ew heman demê de sembola vehişyarî û vehereketê ye. Di ola Êzdiyatîyê de bûyerên bişibin temasûhê pîroz in û ji hêla Xwedê yan jî Melekê Tawûs ve pêk tên. Her wusa, dema ku dîk bang dike, mizgîniya tenasûhê dide. Ji ber vê egerê

J. Pokorny 25:1 J. Pokorny, 325-26:1 J. Pokorny, 293. J. Pokorny, 969-70 Harold Bayley, The Lost Language of Symbolism, London 1951.

ew pîroz hatiye pejirandin. Mîna ku: Ji PHE *dei-, *deiǝ-, *dī-, *diā- ‘roj, Xwedê’ + *iek- ‘axaftin’104 = *deik ‘yê ku agahdar dike105, wek Xwedê diaxife’ → diek- ‘Xwedê dibêje’ → dîk ‘banga Xwedê’ peyda dibe. Diyare navê PHE *digh- ‘bizin’106 jî her wusa maye. Ango dema totemîzmê ew û Xweda şibandine hevûdu. Xûyaye di nav mercên Mezopotamya de pirtika –il bi navê dîk ve hatiye çespandin û bûye dîkil. Ev tê maneya dîk- + -El ‘El şahê Xwedayan’ ‘dîkê şahê Xwedayan’ Her waha dîk, sembola ronahiya ku dawiyê dide tariyekê ye 107. Bingehê hemû ol û baweriyan li ser tekoşîna navbera qencî û neqenciyê hatiye avakirin. Wek sembola neqenciyê tarî, ya qenciyê jî ronahî hatiye pejirandin. Subehê zû ji banga dîk pê ve hemû hêz û bûyerên neqenciyê jî tune dibin. Dîk, ji kîjan ol û baweriyê dibe bila be, ji bo hemû Kurdan pîroz e. Lê belê vî teyrê nav malê di nav Êzdiyan de cihekî sereke wergirtiye. BOXE Boxe sembola hemû tiştên têra xwe xurt û jêhatî. Ew li Kosmosê hêza birûsk, berq û bagerê ye. Li erdê sembola bereket û zayînê ye. Di kesatiya mirovan de hêz, lezgînî, wêrekî û hêza navajoyî ye. Li serdema Horiyan Ajalê pîroz yê ku şahê Xwedayan Teşşûb lê siyare, boraqa Mîtra ye. Êzdî jî gerdîşa Mîtra pêk tînin û wek boraq boxeyan serjê dikin. Ango xwîna boxe dirêjînin. Bi goreyî Mîtrayîzmê ji xwîna boxe vejîn û tenasuh ango rekarnasyon pêk tê. Etîmolojiya navê Boxe: Diyar e PHE *bhēgh-: *bhōgh- ‘berxwedan, dij rawestan’108 jêderka navê boxe ye. MAR Li ser tirba Şêx Adî wêneyê marekî heye. Ji bilî vê kesên bi maran re mijûl dibe û wan re dilîze yan jî wan dihewîne ji hêla Êzdiyan mirovên

J.P. 503-4 J.P. 188-89 J.P. 222 Ivan Evseev, Dictionar de Simboluri şi Arhetipuri Culturale, Timişoara, 1994. J.P. 115

xwedî kerametan tên pêşwazîkirin. Bi taybet marê reş sembola cihana bin erdê ye. Ango ya xwaliya reş e. Gotina “xwaliya reş” wek hizir, navlêk û biwêj cara destpêkê ji hêla Horiyan bi ser û ber bûye. Ji wan jî belavî hemû hêlên cihanê bûye. Her wusa tê gotinê ku marê reş her tim seredaniya cihana binerdê, ango cihana xwaliya reş dike. Di lîteratûra kurdî de ji vêna re dibêjin erdê reş û tarî. Bi vê biwêjê dixwazin warê mirinê, devera ku ruhên miriyan diçine, destnîşan bikin. Heman biwêj wek “kara toprak” derbasî nav tirkî jî bûye. Mar, di gelek çand û gerdîşan de wek fîgurekî sereke hatiye pejirandin. Bi taybet mar buyê mijûldariyek mezin ya xwediyê baweriyên ezoterîk. Helbet çend sedemên girîng yê vê babetê hene. Ji van ya sereke awayê fîzîkî yê mar e. Zirav û dirêj e, dixuşxuşe bi dilopek jahr fîlan dukuje. Him li ser erdê him jî li bin erdê dijî. Ev jî bûye sedema ku mirov maran wek ajalên bi nehînî û razdariyê binirxînin. Ango ew agahdarê cihanên ser û binê erdê ye. Taybetiyek dinê ya mar jî guhortina kirasan e. Tê gotin ku mar parastvanên kahniya jiyanê, nemirinê û gencîneya mezin ya giyanê hilovan e. Diyar e, rola marî li ser diwarê tirba Şêx Adî jî parastvaniya wê tirbê, ava zemzemê ye. Ji bilî vejînî veciwaniyê mar sembola tirs û mirinê ye jî. Ango ji derbasbûna şêmûgê yan jî sînorên diyarkirî mar bi mirov vedide. Bi vî avayî mar dibe sedem û delîla ku mirov sînor bide ber hewesên dozînî. Her jixwe bi kurdî navê mar ji mirin û tirsê derhatiye. Di Ola Xiristiyanî û Îslamê de mar bûye sembola du rewiştan. Yek jê xapandina Hewa û Adem e ku ew jî bûye sedema ji Bihuştê bên avêtin. Ya dinê jî, dema tofanê qula keştiya Nûh dixitimîne û nahêle av têkevê. Dîsa, rola başiya mar di bûyera gopalê Mûsa de tê dîtin. Goplê Mûsa dibe mar û hemû marên sêhirbazên misrê duxe.109 Diyare olên yek Xwedayî jî xwe ji hikarên mar yên razdar rizgar nekirine. Zanîsta pozîtîf jî derbarê mar hinek şîrovekirin çêkirine. Ji nav hemûyan de ya Psihanalist Sigmond Freud pir balkêş e. Freud dibêje, mar sembola seksê ye110. Di binzanetiya mirov de gelek tiştên pelixandî hene. Her waha ji wan yek jî dozîna seksê ye û bi şêweyê maran ji warê zanîna binî xwe dighîne warê zanîna li ser.

Jean Chevalier & Alain Gheerbrant, Dictionar de Simbolluri, Bucureşti, editura Artemis, 1995. Doina Ruşti, Dictionar de Simboluri din Opera lui Mircea Eliade, Editura Coresi, 1997.

Etîmolojiya Navê Mar: Navê mar bi tenê Zimanê Îranî de tê bi kar înan. Ji ber vê egerê kok û jêderka vî navî Hînd-Ewropî ye. Her waha: PHE *nē-tr...., *nǝ-tr- ‘mar, marê reş’ di Zimanê Kurdî de wek mar tê bilêvkirin. Lê belê di kurdî de gelek pêyvên ku awa û rewiştiya mar destnîşan dikin hene. Mîna: PHE *mer- ‘ben, weris’111, PHE *mormo(ro)- ‘tirs, saw, erjeng’112), Gr. μορμώ, μορμών (mormo, Mormon) ‘heçepîl, tirsnak’, Lat. formido ‘tirs, rêz û hurmeta olî’, Lat. natrix ‘marê avê, penîs’, Îr. nathir ‘xişxişok, mar’, Kîmerî neidr ‘mar’, Îzlandî naor, naora ‘reşe mar’113, PHA *mer-, *merǝ- ‘mirin’114, *mer-, *mer-s- ‘gir û hêrs, xişim’115, *mer-, mor-(u)‘reşayî, rengê tarî’116, Hurr. mar-al ‘kuştin, mirin’. Pêyvên li jorê nivisî rêwiştê mar didin xûyakirin. Mar, mirovan dukuje; mîna ben û werisa ye; tirsnak û bi talûke ye; di Kurdistanê de piraniya rengê maran reş e. ROJ Di teogoniyê de117 roj lehengê serek e û di nav şewqa xwe de diçirûse. Ew yekser wek kurê Xwedayê ezmanan hatiye zanîn û her wusa rewişt û jêhatîbûna Xwedayî li ser e. Ew hemû tiştan dibîne û dizane. Li Hîndûstanê Surya çavên Varûna; li Îranê çavên Ahûra Mazda; li Yewnanîstanê wek Helîos çavên Zeûs yan jî Ûranûs; li Misrê çavên Ra; û di îslamê de yê Xwedê ye.(35) Hin caran roj û ezman şûna hev jî digrin. Roj sembola bav e. Wek zilaman şûr bi destan de çekdar e (bi êgir çekdar e). Ji ber karekterên rojê yê nêzikî yan jî wek Xwedayî ew di ola Êzdiyatîyê de pîroz e. DARA HERHERÊ Sembola Horiyan ya herî pir bi navûdeng, kompozisyona teyr, roj û dara jînê (Dara Herherê) bi hevra ye. Mircea Eliade dibêje: “Dar, sembola

J. Pokorny, 733:1 J. Pokorny 749; Walde-Pokorny, P II: 308; Walde-H I:532 Julius P. 767; Walde-P. II 327f.; Walde-Haust II: 147. J. Pokorny 735:4. J.P. 737-38:6 J. P. 734:3. Teogonî hizra çêbûn û daketina xweda û xwedawenda li gerdûnê.

jiyana bêmiriniyê ye.118“ Eger bi şêweyekî ontolojîk (zanyariya hebûnê) bête nirxandin bêmiriniya darê ‘rastiyeke mîsoger e.‘ Lewra ji bona ku dar tîk û dirêje weke sembola germiçankê dinyayê hatiye destnîşan kirinê. Ji bilî vê, bi rihên xwe ve dinya li bin erdê; bi şaxên xwe yên daketî û hilketî mîna pêlikan ve çiyan, ango bi dunya navîn, bi bilindiya xwe ve jî ezmên derbîran dike.“119 Bi goreyî mîtolojiya Babîl darek heye û ew navenda gerdûnê ye. Her wusa ev hizir ji hêla Sûmeriyan ve jî hatibû pejirandin. Di nivisaran de dibêjin: “Li Erîdû Keskanûyê Reş hêşîn bû; Ew devereke pîroz hatibû afirandin; şewq û şemala wê mina tîrêjên kevirên lacîwerd bûn û digihîştin heya ber Apsû. …” Di Avestayê de dara Gaokarana Haoma heye. Ev dar ji hêla Ahûra Mazda ve hatiye afirandin, dermanê hemû derdan e. Ev dar li gola Vourakaşayê ye û dibe sedema hêşînbûna ku bi hezaran curbecur gul û giyayan. Li ser şaxekî wê hêlîna teyrê pîroz Saena heye. Gaokarana dara bêmiriniyê ye. Ehrîman, li aliyê dine gumgumokek afirandiye taku ew hevsengiya Gaokarana xirab bike û hikara wê darê ya bi derhozeyî (mûcîze) nemîne. Dara Gaokaranayê şewq û şemala xwe daye li ser rûye erdê jî. Ew der çiyayê Haraiti ye. Li destpêkên afirandina erdê Haoma li wî çiyayî hatibû çandin. Li nav Vîkîngan û gelên Bakûr dareke pîroz heye û jêre dibêjin Yggdrasil. Ev dar deriyê navbera cihanan e. Kokên vê dare xwe berdide heya dilê cihana binerdê ku welatê mirinê yê Xwedayên binerdê ye. Ji kokên vê dare sê jêderk derdikevin hole. Ji van yek Pozoyê ji Juventûdê Mircea Eliade, Istoria Credintelor şi Ideilor Religioase, 2007, Polîrom, Bucureşti. . Black & A. Green, Mezopotamya Mitolojisi Sözlüğü-Tanrılar, İfritler, Semboller, Aram yayınları, İstanbul, 2003; Mircea Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, Kabalcı yay. 2007-İstanbul; Sigmond Freud, Dinin Kökenleri, Payel yayınları, 2002-İstanbul; Ebru Uncu, The Cult of the Sun in Mesopotamia, Anatolia and the Egypt Civilizatons, Volume 5, s. 349-366, 2013

(nefretê), ya dine Mîmîr e (jîrbûn û nasyarî), yek jî tişta ku hemû av û çemên cihanê jê dertê ye ku jê re dibêjin Hvergelmîr. Di kevintirîn nivisarên hîndûyan Athar Vedayê de tê gotinê ku cosmos teşeyê dareke mezin e. Bi vê dare re dibêjin Aşvatha. Vê dişibînin dara hêjîra fîcûsê. Dibêjin Bûdha ji nav ronahiya wê re derbas bûye. Di îlahîyên Bhagavad Gita120 de tê gotinê ku gerdûn mina darekî serobino ye. Di Kabalayê de jî behsa dara afirandinê hatiye kirin û jêre dibêjin Sefîrot. Li ser vê derê plana wêneyê afirandinê hene û bi goreyî wê gerdûn tê revebirin. Enerjiya human ji wê derê dadikeve ser cihana bûjenî. Di Xiristiyaniyê de behsa darên Bihuştê tê kirin. Ji aliyê rohilatê ezmên du dar tên xarê, ji wan yek ya rastiyê, ya dine jî ya jiyanê ye. Di Încîlê de tê gotinê ku Hewayê ji hêla mar ve hatiye xapandin û mêyveyên ji dara nasyariyê xwar û ew jî bûye sedema qewitandina wan ji Bihuştê. Li Misira kevnar dar pîrozbûn û mina Xwedayan ew dihomandin. Dibe ku ev hizir ji ber kêmaniya daran a li herêmê wusa bû. Digotin li aliyê rohilat dareke gêylazan ya kozmîk heye û Xweda li ser wê rûniştine. Li aliyê rojava jî dara Çinarê heye û Xwedawenda Hathor li wê derê gerdûn afirandiye. Her wusa dara çinarê pir pîroz e. Di mîtolojiya Yewnanan de jî her Xwedayek bi darekî hatiye temsîl kirin. Bi goreyî erk û kesayetiyên wan dar destnîşan kirine. Sembola Zeus dara berûyê ye. Di nav keltan de jî dara berûyê pîroz e û nîşana jiyanê ye. Heta di Ola Îslamê de jî behsa dara Hûmayê tê kirin ku dibêjin ew dara Bihuştê ye. Diyare nave herî baş û guncav yê kurdî ye. Ango Dara Herherê ye. DURR/MİRWARÎ Durr, elementê sereke yê Êzdiyatîyê ye. Ji ber ku Yêzdan gerdûn ji mirwarî çêkiriye. Bi goreyî Misheba Reş, Xwedê di heft rojan de heft ferîşte afirand. Durrekî spî çêdike û 40.000 salan di hundirê wî mirwarî de dikeve nav înzîwayê. Piştî van çil hezar salan durr şikand û jê derket. Bi parçeyên wî erd û ezman, av û stêrk çêkir. Belê ji bo çi durr ango mirwarî? Gelo ev hizir tiştekî pîşadî ye yan bi zanetî ketiye nav kozmogoniya Êzdiyatîyê? Helbet mirov bi asanî nikare bighêje encama resen. Lê belê, derfetên selimandina vê hizrê jî hene.

Bhavad Gita XV, 1, 4.

Mirwarî, tiştekî bi nîrx, hebûna wê kêm û bedew e. Çêbûna mirwar dişibê ya jîndaran. Ew di zikê îstiridya biqemûş û avê de çêdibe. Hemû ol û baweriyên berê devera ku teyrê tawûs wek sembol nîşan dane, mirwar jî dane ber wê. Yan jî teyrê Tawûs dane er mirwar. Ji ber ku ew wek sembola zelalî û paqişiyê hatiye naskirin. Mirovên antîk digotin mirwar wek sembola hîvê, afsûndar e; sembola cinsê mê, jiyan û zayînê ye. Îraniyên berê ji bo mirwar digotin “hêsrên çavên Xwedayan.” Ji rojhilatê heya rojavayê hemû gelên cîhanê durr madeyekî avsûndar ê ku hêza wî ya vejîndariyê heye. Hebûna mirwar/durr tiştekî pir girîng diselimîne. Warê ku durr lê çêdibe û dikemile av e. Ev jî tê maneya ku bi goreyî ola Êzdiyatîyê aferîdeyên zindî cara destpêkê di avê de çêbûne. Gelekî balkêş e ku behsa almas, yaqûd û zumrûdan nayê kirin. Ew hemû cure kevir ji durrê giranbuhatir in. Lê belê dîsa jî behsa dûrrê tê kirine. Dema mirov bala xwe bide formûla kîmyevî ya dûrr rastî elementên jînê yê bingehîn dibe. Dendikê durrê % 6 madeyên organîk, dora wê jî % 90 ji kalsiyûm karbonatê û %4 jî ji avê peyda bûye. Her waha karbon, kalsiyûm, elementên organîk û av bingehê jiyanê ne. Helbet mirovên beriya hezaran salan ev rastiya kîmyevî belkîm nizanibûn. Lê belê ji bo pakbûna ji hin cureyên nexwaşiyan derreyê hêrandî dixwarin. Diyar e kosmogoniya durr ya ola Êzdiyatîyê hizrek gerdîşî ye. Ji ber ku di vê babetê de behsa tov yan jî hêkekê tê kirin. Her waha di lîteratûra kozmogoniya gelek olên cîhanî de ji vê hêkê re dibêjin “ aNDakoza, mundane egg, Anguinum Ovum”121 ango ‘hêka cîhanî’ yan jî hêka ku dunya jê derketiye. Çêbûn û kemilandina durr, di hundirê wê de înzîwaya Yêzdan ya 40.000 salan, şikandina wê û ji parçeyên wê çêkirina cihanê, roj, hîv, dunya, av û stêrkan hemû jî dişibên çêkirina hêkê û jiyana ji wê derketî. Her wusa efsanaya teyrê sîmir û hêka cîhanê jî çêbûn û afirandina gerdûn û jîndaran dişibê ya efsaneya durr a Êzdiyan. (mîna Destana Kerr Kulik hêk) Navê durr, diyar e, ji Zimanê Horiyan maye. Hurr. du- ‘jêr’ + ûr- ‘rastî’ = duûr ‘rastiya jêrê’ ango ji van herdû pêyvan navê durr ‘rastiya bin avê’ peyda bûye. ŞEH Kesên ji Ola Êzdiyatîyê pêyva şeh bi Melekê Tawis re wek dijûnê

The Edinburgh Encyklopedia, Science and Arts, 1832, Philadelphia

dinirxînin. Lê belê li ser tirba Hesil Mameh û ji nav deqên Êzdiyan de gelek wêneyên şêh hene. Ka em lê binyêrin di bingeha vê helwestê de çi derdikeve holê. Şeh kevintrîn amrazekî mirova ye. Tê gotinê ku ji destpêka dema neolotîk û pê ve şeh heye. Ji hingê ve şeh wek sembola mêbûnê, yanê ya organê mehlikiyê hatiye pejirandin. Ji ber ku diranê şe por berhev dike û ev jî dibe sedema berhemdariyê, yanê zayîn, dewlemendî û adanê. Di ezoterîzmê de eger diran ber bi jorê bin, cinsê mêr û rojê, diran ber bi jêrê bin, yan jî dora wî av û nexş hebin, hinge dibe sembola mê bûnê (Xwedawend). Nexşê şeh yê li ser diwarê turbeya Pîr Hesil Memê diran li jorê, yên li wêneyê di pirtûka A. H. Layard, Nineveh and its remains de jî li jêr in.

Li Pîr Hesil Mame nexşêyên şeh122 Diranên şeyî wek tîrêjên rojê jî hatine selimandin. Bi tîrêj û bingehê wê yê diran jê dertên, yekheviya mê û nêr û dawiya kiryarên siruştî bûyera zayînê pêk tê. Di folklora kurdî de şeh diyariya sereke ya xortan ji bo keçan e. Di çîrokên kurdî de lehengê çîrokê şeh davêje erdê li pey wî deviyek mezin tiji sitirî çêdibe. Her waha dêw nukare xwe bighîne wî. Di wêneyê jêrê de yê deqên li ser laşê jinên Êzdiyan şeh çi diselimine gelekî baş diyar dike123

E. S. Drower, Peacock Angel, Being some Acount of Votaries of a secret Cult and teir Sanctuaries, London 1941 Ev wêne ji pirtûka E.S. Drower, Peacock Angel: Being some Accountof Votaries of a Secret Cult and their Sanctuaries, London, 1941

Hejmara 1: Cismê gilover hîv e. Hîv, hîjdemîn nepena Tarotê ye. Tarot ji pêyva kurdî terxan ‘cûda kirin, texsîs kirin, amade kirin’ maye. Ev pêyv wek tarh ‘derxistin, danîn, hîştin’ Erebkî, wek taraux fransizkî mîna tarocchi jî derbasî nav îtalkî bûye. Her çendî ji sala 1500 li Europa wek falê hatiye destpêkirin jî hebûna wê ji beriya mîladê dest pê dike. Diyare ji magiyên Mîtanî û medan pêve heye. Ji bo ayende bê zanîn ji cîsmên kosmîkî û cîhanî kelk werdigirtin. Ji van cîsman yek jî hîv e. Bi goreyî Tarotê hîv mîna pencereya ku ronahiya korik/loş jê dertê ye û ji wir keçeke ciwan bi harpê distirê. Di vê dîmenê de hîv destnişaniya mirinê, keçik jî ya giyanê/ruh e. Ji ber vê egerê pir caran di fala Tarotê de hîv pir caran mîna agahdarê bûyerên negatîf tê pejirandin. Di Mîtolojiya KurdÎ de rola hîvê nezikî ya Tarotê ye. Keçik û xemdariya wê mijara hevbeş e. Heta ronahiya hîvê ya korik jî hevbeş e. Bi goreyî Mîtolojiya Kurdî hîv û roj xwîşk û birane. Hîv xwîşk, roj jî bira ye. Hinek deveran hîv bira, roj xwîşk e. An goreyî efsanê bira wenda dibe xwîşk jî li wî digere. Her waha xwîşk piçûk û xemgîn e û digirî. Ev hemû jî bûne mijara Tarotê. Di îkonên horriyan de hîv û roj digel hev hatine çêkirin. Herdû jî wek Xweda hatine perestin. Hejmara 2: Diranên şeh in û tîrêjên rojê destnîşan dikin. Ji ber ku tîrêj diyar dibin û berê wê li jor e. Her waha bi vî avayî şeh nêrzatiyê diselimîne. Ango roj e. Di vê pozisyonê de yekheviya hîv û rojê derdikeve holê. Yanê Mîtolojiya Xwîşk û biratiya roj û hîvê şîrove dike. Di kompozisyona wêneyî ya deqkeşaniya jêrê de, hîv quncikê herî dûr cîhwar e û roj jî bi hemû şewqa xwe ve gerdûnê ronahî dike taku bikaribe xwîşka xwe bibîne. Hejmara 3: Deq yanê xal e. Xal sembola yekheviya jêderk û navendê ye. Ango tovê hebûnê ye. Ev wek hêka yan jî materyalê jêderka gerdûnê hatiye sêwirandin. Bi goreyî Mîtolojiya Kurdan ev Durrê YEzdan e. Wek di Mishefa Reş de jî tê gotin, jêderka Roj, hîv û cismên ezmanî hemûyan durrê kozmîk e. Hejmara 4: Ev jî xaç e. Xaç nûnêrtiya çar dem (buhar, havîn, payîz û

zivistan), çar enasir (hewa, erd, av û agir), çar taybetiyan mezin yê jîndaran (zayîn, jiyîn, mirin û tenasûh), çar şêweyên sereke yê jîndaran (yên digerin, yên difirin, yên dixuşxuşin û yên di avê de ne). Li goreyî Schneider di navbera şeh û kelekê de têkiliyeke pir nêzik heye. Ji ber ku herdû jî dikarin bibin dawêra av û agir 124. Lê belê şe, taybetiya semyanê, heyberên mê, Pîra Xapxapok125 û pêriya avê ye. Ji vê têkiliya di navbera şe û masî de jî eşkere dibe. Bi tenê dûva pêriya avê wek ya masiya ye. Her waha dûvên masiyan û bê goşt in. Organê bê goşt jî mirin û goristanê tîne bîra mirov. Şeh dişibê dûva masiyan û pir caran wek sembola tirb û goristanan jî hatiye nirxandin. Ji ber vê egerê Êzdî ji pêyvên ku şeh di serî de hebin, hers dibin. Lewre mirinê tînin bîra mirov. Her wisa hemû Kurd bi tewrekî bêxem û bêtirs behsa mirinê nakin. Dibêjin ku li kuderê mirov zêde behsa mirinê bike, hema li wê derê bûyerê mirinê pêk tên. Heta Kurd tirban bi tilî û destên xwe nîşan nadin. Eger tiştekî wusa bikin, tiliya xwe gezdikin û dixin bin nigê xwe. Diyar e, wateya razdar (mîstîk, batinî) ya şeh hatiye jibîrkirin, paşê jî ew weke dijûn li hemberê Melekê Tawîs hatiye nirxandin. Lê belê ji bîrnekin di wêneyê destkêşiya John Usher ya sala 1965 an de şeh jî heye. li ser diwarê tirba Şêx Adî wêneyên şeh hene. Dîsa li ser rûyê jinên Êzdî jî wêneyên deqî yên mîna şehî hene.

John Usher, A journey from London to Persepolis, 1865 Etîmolojita navê şeh: Di Zimanê Proto-Hînd-Ewropî de nave şeh nayê zanîn. Lêbelê lêkera

Marius Schneider, El origen musical de los animales-símbolos en la mitología y la escultura antiguas. Barcelona, 1946 Di mîtolojiya Yûnanan de jêre dibêjin Lamias ‘pîra ku zarokan duxwe’.

*skei- ‘jêkirin, traşkirin, ji hev cûdakirin’126 wateya tiştên ku bi şeh bên kirinê dide xuya kirin. Him dengvedana pêyvê him jî wateyên wê dibe ku jêderka kurdî nave şeh be. Ji bilî vê bi horîkî gelek pêyiv hene ku awayê şeh destnîşan dikin. Mînakî: Mirov Hurr. šahri ‘baxçe’ dikare asanî vegerîne şeh. Ji ber ku por û baxçe dişibên hevûdû. Dibe ku şeh ji bo amraza ku baxçeyan paqiş dike hatiye bikar înan. Lê belê horîkî nave šiš-i-he ‘bêr, tevir, tirmix’ jêderka etîmolojîk ya şeh avayekî pir zelal eşkere dike. Lewra şeh bi xwe dişibê neprûçkê (tirmixê). Ango bi wateya neprûçka por hatiye gotin. Bi Zimanê Elamî še-e tê wateya ‘por, pirç’ê. Her wusa diyare di hemû zimanên kevin yên yafestîk de wusa tê gotin. Helbet ev pêyiv di Zimanê Horîkî de jî hatiye bikarînan. Bi horîkî pêyiva šahri ‘baxçe’, ‘bax’ yan jî ‘devî, daristan’ jî teşeyê şeh tîna bira mirov. Di çîrokên kurdî de dema lehengê çîrokê şeh davêje li pey xwe devî û daristanên gur peyda dibin û hingê dêwê heftserî nikare wî bigre. Bê şik ev çîrok ji dema Horiyan ve mîrat maye. Ango di hizra Horiyan de porê mirovan mîna devereke bir rivêkan dagirtî ye û dişibê bax û baxçeyan. Yan jî navê por û pirçê li bax û baxçeyan kirine. Ji aliyekî dinê ve Diyare nav ê šahri ‘baxçe’, ‘bax’ yan jî ‘devî, daristan’ ji Hurr. pêyv eše ‘erd, xakê’ derhatiye. Her wusa di van nav û navlêkan de mirov dikare sedema hêrsa êzîdiyan ji bo bilêvkirina navê şeh bizanibe. Ji ber ku di gerdîş û şêweyê hizirandina kurdewarî de “xwalîserî” tiştekî nerênî ye. Dema dibêjin şeh, hingê “xwalîserî” tê bîra wan. Helbet vêga di Zimanê Kurdî de eše buye ax, yan jî xwalî. Lê belê wek şeh maye. Ango di hizra axa ku bax û baxçe lê hene hê tê bikar anîn. Lê belê wate û hafiza wê ya dîrokî hatiye guhêrtin û li bervî hêl û wateyên çewt hatiye kişandin. GOPAL Tiştekî pir balkêş e ku li ser turbe û peresgehên Êzdiyan wêneyên gopalan hene. Hinek kite kit hinek jî di destikê wê de çember heye. Diyar e wateyên girîng yê gopal hene. Beriya her tiştî amrazê desteg û alîkariyê ye. Ji bo mirov mîna piyekî sisemîn e. Mirov ji gopal hêz û desthilatdariyê werdigre. Ji ber van sedeman ew mina sembola kesatiya mezin û desthilatdar hatiye nirxandin. Bingehê hemû sembolên ol û baweriyan nivisa hiyeroglîf e. Bingehê sembolên ol û baweriyên li

J. Pokorny, 919-22

Kurdistanê hiyegrolîfa Enedolî û ya Mezopotamya jorîn e. Bêhtirê wê ji ya lûwiyan derhatiye. Bêşek hinekî hikara ya Misrê jî tê dîtinê. Lê belê taybetiyên ya Lûwiyan zêdetirin e. Bi taybet Lûwî di vê nivisê de pir pêşkeftibûn. Hîtît, Hûrî, Ûrarto û cînarên dor û ber ji hiyeroglîfa lûwiyan sûd wergirtine.

Sembolên Lûwîkî ‘kesekî girîng’ û Misirkî ‘rêber, şah’ wateya gopalên li ser turbeyên Êzdiyan eşkere dikin. Bi nîşandana gopalan dixwazin bêjin ku “li vê derê kesên girîng hene. Yan jî li vê derê turba rêberan heye. Semboleke bi taybet ya Êzdiyatîyê jî çerxa salê ya li nav destikê gopal e127. Gopal sembola desthilatdariyê ye. Mirov navê Gopal û çerxa Dem û Dewranê lê bike çêtir e. Bi vê sembolê dixwazin bêjin ku ev der cîhwarê Xwedayê ku dem û dewranê dughorîne, ye.

Jixwe ev sembol dişibê mohra Xwedayê rojê Şimîgê/Şimîjê yê Horiyan. Navê wî yê li Babîl Şamaş e. Xaça nivekê yanê milên nîvekê nûnêrtiya vegera demsalan diyar dike. Hata navê rojan bi kurdî ji nave rojê bi horîkî mane (şemî, yekşem, duşem, sêşem, çarşem, pêncşem, înî128). Jixwe demên antic hatina dema cotkariyê, çandin û dirûtina dexil, kişt û kal hemû bi goreyî vê salnameyê dihat durist kirin.

Çerx 1.

Çerx 2.

Çerx 3.

E.S. Drower: Peacock Angel, în/en bi horîkî navê Xwadê ye. Her wusa înî/enî jî dibe roja Xwadê.

Çembera yekemîn sembola gerîneya gerdûnê ye. Çar enasir, çar demsalan û mirin û vejînê diyar dike. Her waha ew cure çerx tegera kozmîk ya mîtolojiya Kurdan e. Xaça orta wê hêza îlahî, çembera dora wê ware hêzê îlahî; çembera duyemîn ware vejînê, ya der û mezin jî hemû vexuyanên li kosmosê ne. Çerxa duyemîn sembola roj û ronahiyê ye. Çerxa Sisemîn Kevintrîn sembola olî ya mirovahiyê ye. Çerxên xaç di navê de ji dema serete ya dîrokê û pê ve hene. Bi taybet demên neolîtîk û bironzê gelekî hatine çêkirin. Lê belê hinge dihate çi wateyê bi temamî nayê zanîn. Naha jî ji hêla baweriyên ezoterîst û ocultist tê bi kar înan û tê wateya erdê. Diyare baweriya Êzdiyatîyê dixwaze bêje ku çar hêlên cîhanê hene û devera ku ev perestgeh lê ye navenda cîhanê ye. Her wusa ola Êzdiyatîyê Laleşê wek navenda cîhanê dizanin. Her waha: Sembolên li ser peresgeh yan jî turbeyên ezdiyan rola nivisên hîeroglîfê jî pêktînin. Mîna:

→ mala Xwedayê Mezin e.

Ev der

Divê

mirov û

mirova mezin

vê dunê peyda bûne.

baweriya ronahiyê bikin.

yên

Ew ji çar enasiran

Her wusa koma van sembolan tê wateya: Ev der mala Xwedayê mezin e. Divê mirov û mirova mezin yên vê dinê baweriya ronahiyê bikin. Ew ji çar enasiran peyda bûne. ETÎMOLOJIYA NAVÊ LALEŞ Laleş devera pîroz ya Êzdîya ye. Mîtolojiya Êzdiyan Laleşê wek navenda cihanê dide xûyakirin. Her waha ew der devera perestgeha navendî û

hecê ye. Helbet her navek koka wî, her bajarek avakerên wî û her perestgehek perestvanên wê hene. Laleş kevintirîn perestgeha cihanê ya ku heya naha tê bikaranîn, e. Lê belê pir caran hatiye rûxandin û dîsa hatiye avakirin. Navê wê ji Zimanê Horiya mîrat maye û jê re digotin Alşe yan jî Alze. Ji hêla Horriyan hatiye avakirin û heya roja îroyîn hiker û gerdîşa wan li her deverên wê xûya dike. Alşe yan jî Alze navekî hevedudanî bi Zimanê Horiyan e. Bi horîkî Alla(nî) Xwedawenda rojê ya binerdê ye. Dîsa El yan jî Al versiyona kenani ya Teşşûb ‘Xwedayê bagerê’ yê Horiyan e. eşe/îzî129 jî navê erdê ye. Her waha Alla +eşe = Alaeşe ‘erdê Xwedê’, yan jî ‘erdê Xwedawendê’. Paşê ev bûye Aleş û Alşe. Di Zimanê Horîkî de pêyiv tu caran bi dengê l dest pê nakin. Diyar e, bi hikara mîtaniyan ev qeyde hatiye guhêrandin, ango bûye Laleş. Laleş tê wateya Erdê Xwedê yan jî Erdê Xwedawendê. Laleş, dema Horiyan navê heremeke mezin e. Heta dikarin bêjin ku ji hingê û pê ve rêvebiriyeke xwe ye taybet hebûye. Di nav konfederalizma Horiyan de rewşa wê bi tewrekî xweser bû.

Piştî hilweşandina deshilatdariya mîtaniyan navê Laleşê kêm hatiye bîhistin. Lê belê li serdema orartuyan dîsa perî çavan bû. Ji ber ku navê RS h. 2, 26; 16, 13;19, 164 r 5; iš-gi, h. 9, 7; 19, 6.; eš-ḫi, KUB XXIV 13 I 16; UR eši ‘erd’

Kumanû li wê derê pêş dikeve. Kumanû deverên navend yên oldariya Horiyan bûn. Ji wan yek li Gurgumê heye. Ya dinê jî Laleşê ye. Kummana cîhê perestgeha şahê Xwedayan Teşşûb e. Allani ango Hebat hevsera Teşşûb e. Diyare li Alşê şûna Xwedawendê, vê carê Xweda derdikeve asta pêşîn. KETİNA NAV ÇEMBERÊ Bi goreyî gerdîşeke Kurdan dema dora mirov çember bê kişandin ew bêyomî tê zanîn. (bi taybet dora Êzdiyan) û heya ew kesê çember kişandiye veneke, kesên dorkêş nikarin jê derkevin. Helbet di bingehê hemû gerdîşan de hizir û baweriyên nepenî hene. Ji bo mena çembera ku dora mirov tê kişandinê zanibin divê wateya mayîna navendê bête şîrovekirin. Beriya her tiştî divê wateya ketina li nav navinciyê çi ye wê zanibin. Orte, navincî, navîn: Ji bo çemberek hebe divê navendek jî hebe. Ev çember li dora navendê tê kişandin. Herwaha liv û beza çemberê ji derve bervî hundir, ya navendê jî ji hundir bervî derve pêk tê. Ango defdana hêza der bervî navendê dixuşxuşe û çeperekî dide li pêş hereketên navendê yên ku bervî derve dilivin. Ev bûyer zagona rikeberiya li navbera bizav û vebizavê ye. Ev tekoşîn ji armancê ber bî têşeyê ve yan jî hin caran ji têşeyê ber bî armancê ve; ji pircureyiyê ber bî yekbûnê ve; ji demkîbûnê ber bî hetahetayê ve berdewam dike. Dema ku li dora mirov çember tê kişandin rewşa derûnî çawa ye? 1.

Di hişê mirovên dorpêçkirî de hesta tenêbûnê peyda dibe. Gelek tirsên mirov hene û ji vana yek jî tenêbûn e. Çember hesta tenêbûnê di hişê mirov de diafirîne. Hesta tenêbûnê rê li ber hemû êş û eleman vedike. 130(Lynch, 1977:20). Mirov afinêrekî civakî ye. Ji ber vê sedemê kesên dorpêçkirî xwe derî civakê dihesibînin.

2.

Xwe wek zîndanî dizanin

3.

Bê desthilat û bê hêz in. Hesta kesên bêkêr di hişên wan de peyda dibe.

4.

Mîna ku li cîhwarekî tirsnak in û dê ji tehtan re bikevin xarê.

5.

Qey dibê ketine dojehê

6.

Xwe mîna boraqên ku pêşkêşî dêwê heftserî kirine dibînin

J. Lynch, The Broken Heart: The Medical Consequences of Loneliness, 1977, New York

7.

Hingê hê bêtir bi qedrê azadî, qencî û evîndariyê dihesin.

Ev jî dihêle ku mirov bi hayedarê gerdûnê be(29). Ango Gerdûn devereke bêser û bêber e. Lê belê di merkeza çemberekî de mayîn zebûnîtî ye. Derî çemberê mayîn jî azadî ye. Di navenda çemberê de mayîn dij-ajovanî ya ajoker e. Ajoker yê li navendê ye. Dixwaze bilive lê belê dora wî hatiye pêçandin. Çember rola dij-ajovaniyê dilîze û nahêle ew liva xwe ya azad pêk bîne. Liv ne bi tenê di warê fîzıkî de ye. Ew di warê hişî de jî hildipeke li peş. Ango asta hişî û ya fîzîkî bi hev re derdikevin li holê. Çember tiştekî wusa têkûze ku hemû wêne, form û durif ji wê derdikevin. Ji ber vê taybetiya wê ya sereke di hemû çand û hunerên de roleke gerdûnî dilîze. Dem, bi goreyî heyberên gilover yên kosmosî tê hesab kirin. Xwedê li navenda kosmosê de hatiye sêwirandin û devera ku Xwedê lê dimîne jî pîroz e. Her waha çember pîroz hatiye pejirandin. Çember nimûnerê him ezman him jî ebediyetê ye. Çember sembola rojê ye. Eger dora wê bi tîrêjan xemilî be cinsê nêr yanê Xwedê, naxwe eger dora bi av û xemlê ve hatibe pêçandin hingê cinsê mê eşkere dike ku, ew jî dibe sembola Xwedawendan. Çember bi hejmara 10 ve hatiye nûnêrandin. Sedema vê jî ev e: Di navendê de 1, li dorê jî 9 xal hene û bi goreyî baweriyên ezoterik piranî ber bî kêmaniyê ve yanê yekê çerx dibe. Bi goreyî doktrîna hîndûzmê Xwedê di navenda kosmosê de dimîne û ji wê derê ronahiyê diweşîne. Dora wî sîwaneke mîna behîvê heye. Herwiha ji wê siwanê tîrêjên ronahiyê ber bî erdê ve diweşin. Her wusa roj wek navenda kosmosê hatiye hizirandin. Ji ber vê egerê gelek deverên cihanê perestgehên gilover çêdikin. (Wek nimûne perestgehên Horiyan, malên Heranê, hundirê dêr û mizgeftan û hwd.) Di baweriyên nepenî de çember ango hevêrk di warê kozmîkî de sembola ezmên e. Ew hertim di nav liv û bizavek bêserî û bêdawî de ye. Di heman dem û mekanî de ew sembola demê ye jî. Hemû mîtolojî û destan çemberê mîna devera ku kaos lê nîne şîrove dikin. Dûrbûna hemû xalên dora wê, heya li navînciya nediyar wekhev in. Bi van nexasîmên xwe yên girîng ve çember nûnertiya Xwedê jî dike. Ji ber vê egerê gelek Xweda û Xwedawend bi çemberê ve hatine naskirin. Diyare di Êzdiyatîyê de ketina nav çemberê tê wateya mirin û vejînê. Eger dora kesekî çember bê kişandin ew tê wateya qedandina jîna wî. Yanê giyanê wî diçe ber destê hêza sereke ya Xwedê. Dema çember betal be, ev jî tê wateya vejînê, yanê tenasûhê (rekarnasyon).

Kurtenav: PHE HA Hitt. Peh. Hurr. Luw. Av. Skt.

Proto-Hînd-Ewropa Hînd-Aryan Hîtîtî Pehlewî Horîkî Luwîkî Avesta Sanskrîtî

Bibliografî: A. Walde – J. Pokorny, Vergeichendes Wösterbuch der indogermanischen Sprachen, I, Berlin-Leipzig, 1930 A. Walde- Hofmann, Lateinsches Etymologisches Wörterbuch, Heidelberg 1938. Albert Tobias Clay, Personal Names from Cuneiform Inscriptions of the Cassite Period. Reprinted 2009:37. Ali Husein Kerim, Destan-Helbest û Mîtolojiya Hûriyan, Enstîtûya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanîst li Almanya, 2014. Ali Husein Kerim, Kürtçe Etimolojik Sözlüğü (karşılaştırmalı) Enstîtûya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanîst li Almanya, 2013. Ali Husein Kerim, Hurriler, Khuritler, Kürtler, Enstituya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanîst, 2014 Ali Husein Kerim, Tarihte Balkan Yarımadasında Kürtler, 2011 Andre -Salvini, B. & M. Salvini, A new trilingual vocabulary from Ras Shamra and relationship between Hurrian and Urartian, 1999. André-Salvini, B. & Salvini, M. Un nouveau vocabulaire trilingue sumérien-akkadien-hourrite de Ras Shamra. In: Studies on the Civilization and Culture of Nuzi and the Hurrians 22, 1088. Anna Komnena, The Alexoid of Anna Komnena, Penguin Classics, London, 1979. Arnaud Fournet, A Tentative Etymological Glossary of Etruscan (article) Arnaud Fournet, The Kassite In a Comparative Perspective with Hurrian and Urartean (Article). Benjamin Walker, Gnosticism, Its History and Influence, A concise

survey of gnostic thought from its pre-Christian origins to its modern manifestations, The Aquarian Press, Wellingborough, Northamptonshire, 1983. Bryce, T. R. The Kingdom of the Hittites (New Edition). Oxford, 2005:231 f. C. Girbal, šummi im Boğazköy-Hurritichen. In: Altorientalientalische Forschungen 21/1, 1994. David Michel Weeks, Hittite Vocabulary, 1985. DENİSS Campbell, Mood and modality in Hurrian, The University of Chicago, 2007. Dennis R. M. Campbell, Observation on the Lyric Structure of Hurrian Songs and the Fragment KBo 35.39., ChS ı/5 1 iii Dila Baran Tekin, Mani ve Öğretileri, Hitit Ünüversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, Çorum 2014. Doina Ruşti, Dictionar de Simboluri din Opera lui Mircea Eliade, Editura Coresi, 1997. E. Laroche, Glossaire de la langue hourrite (Reuve Hittite et Asianique, 34-35) Editions Klincsieck, Paris 1980; Arnaud Fournet & Allan R. Bomhard, The İndo European Elements in Hurrian, La Garenne Colombes, Cherleston, 2010 E. S. Drower, Haran Gawaita and the Baptism of Hibil Ziwa, Vatikan1953), Haran Gaveyta, r. 3;. E. S. Drower, Peacock Angel, Being some Acount of Votaries of a secret Cult and teir Sanctuaries, London 1941. G. de Prucker, Occult Glossary, A Compedium of Oriental and Theosophical Terma Teheosophical University Press, California, 2011. Georggi Ostrogorsky, Bizans Devlet Tarihi, Ankara, 1981. Guiliano Bonfante & Larrisa Bonfante, The Etruscan Language. An Introduction, 214, Manchester University Press, 2002 H. Craig Melchert, Lexica Anatolica Voluma 2, Cuneiform Luvian Lexicon, Chapel Hill, N.C. 1993. H. P. Blavatsky, The Theosophical Glossary, The Theosophical Publishing Society, 2006, U.S.A Harold Bayley, The Lost Language of Symbolism, London 1951.

Ivan Evseev, Dictionar de Simboluri şi Arhetipuri Culturale, Timişoara, 1994. J. Catsanicos, l’apport da la bilingue de Hattusha a la lexicologie hourrite. Paris, 1996 J. Lynch, The Broken Heart: The Medical Consequences of Loneliness, 1977, New York J. Pokorny, 218-19:2, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, 1959. Jean Catsanicos, L’apport de la bilingue Ḫattuša à la lexicologie hourrite, Jean-Marie Durand (ed.), Amurru 1. Paris: Éditions Recherche sur les Civilisations, pp. 197-296., 1996. Jean Chevalier & Alain Gheerbrant, Dictionar de Simbolluri, Bucureşti, editura Artemis, 1995. Johny Cheung, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden Indo-European Etimological Dictionary Series, Volum 2, Brill, 2077. Julien R. Fielding, Discovering World Religions at 24 Frames Per Second, Scarecrow Press, Inc. Amerika Kathryn Wilkinson, Kökenleri ve Anlamlarıyla Semboller & İşaretler, Alfa yayınları, 2010; Henrich Zimmer, Hint Felsefesi, İstanbul 1992. la escultura antiguas. Barcelona, 1946. M. Dietrich & W. Meyer, Hurritische Weihrauch-Beschwörungen in ugaritischer Alphabetschrift, 1994. Marius Schneider, El origen musical de los animales-símbolos en la mitología y Masato Tojo, Mitraism, An Inrtroduction to the Simorghian Culture and Mitrahism in the Asia, Mitraeum Japan, 2009 Michael Ferber, A Dictionary of Literary Symbols, Cambridge University Press, 1999. Michel Jordan, Dictionar of Gods and Goddesses, second edition 1941, New York Michiel de Vaan, Etymological Dictionary of Latin and ather Italic Langueges, Leiden – Boston, 2008, Brill. Mircea Eliade, Historie des Croyances et des idees reigiesus, Paris 1983. Raspandirea creştinismului in imperiul part, Revista Transilvania

Roshen Dalal, The Religions of İndia: A Concise Guide to Nine Major Faith, Penguin Books India, 2006. Salvini, M. & Wegner, I. Die mythologischen Texte (ChS 1/6). Roma, 2004:177 Shai Gordin, Scribal Families of Hattuša in the 13th Century BCE, A prosopographic Study, 2088; Mascheroni, L. M, bi hurriti a Boğazköy: una verifica prosopografica”, 1984:160. The Edinburgh Encyklopedia, Science and Arts, 1832, Philadelphia.