Mîrhem Yîgît: Bi qasî em agehdar in, têkiliya vê bi rewşa gelê Kur çendî heye? Şoreş Reşî: N Xorasan û Kevîya B
Demeke Di vê xalê de karê netewî û entresa min ya ji bo v
min jî xwest vê koda girtî ji xelkê me re vekim. Mîrhem Yîgît: Lewra Xoresan îro herêmeke di bin nifûs û desthelatdariya re Em zanin bê heta niha çend rojnamevan li Iran û welatên mîna Iranê hatine
kuştin. Şoreş Reşî: hevalên min ên ji Rojhilatê Kurdistanê gelek hewl dan ku ez nerim û ez dam
xort/keçên leheng girtiye bi evîna lêkolînê
ji bo bîr û baweriyên Hêjaye
… Mîrhem Yîgît: daketin û pêşwaziya te ji aliyê Kurdên Xoresanê....? Şoreş Reşî: Mîna ku tu çavên xwe bigrî û xwe bidî nava şevaka tarî… bi kijan zimanî xwe îfadê bikim…
Jineka modern û Min zanî ku êdî ew naxwazê bê zanîn ku ew min nas dikîe
Dema em ji balafirê der
-
Ji mi min jî bi -
Kurdî bersiv
Pişt re ji Tehranê çûm Meşhedê Xoresan û Meşhed.
-
h Ez pir germ pêşwazî kirim û bû rêberê fîzî min xwe wek teyrekî azad û bextewer his dikir. em bi naskirineke termînolojîk dest pê bikin. Li ser term û gotina Xorasanê
-sa
di navbera wateya kesên
Xorasan û Behra Sipî de dîjî di riya rojê de ku eleqa wê bi Zerdûş
Bi kurtî mirov dikarê bibêje ku navê Xorasanê tê watre ew yeka him jî alî xwezayî û dîrokî ve him jî ji alî olî ve bi rojê ve tekîldar e. Mîrhem Yîgît:
?
Şoreş Reşî: navê xwe yê kevin Sabal
Çiyayên bilind in û li
Di bingeh de pîrozbûna wir bi Zerdeşt Pexember ve giredayî ye. Mîrhem Yîgît: kesên bi temen û pîr çi dibêji? Şoreş Reşî: …” Bi rastî ew
Da
Kurdên wir
Li gora bawerîyê gereg mirov tiştekî bavê nava avê û ji Xwedê daxwzekê bike
Wekî dîro
derdikevê holê ku Pêxem
Ew jî bajarekî gelekî … Mîrhem Yîgît: Xoresan welatê kê ye? Şoreş Reşî: Di demên berê de hi
Tê îddîa kirin ku Somerî ji vê herê
Li gor min ew kalên Kur
Yanî wekî Tirk îdîa dikin Xorasan ne welatê Tirka ye û kesên ji wir hatine jî ne Tirk
beşerî hene…Ew Kurdên ji vir hatine jî bi temamî ji kevneşopîya Zerdeş şîîa û Sunnî…Xorasan tu caran demdirêj nebûyê welatê Tirkan yan jî Dîroka Tirkan y Kurd berê li
: Mirov dema li xerî -
Kurd ber bi herêmên çiyayî ve hilkişiyane. Mîrhem Yîgît:- Kurd berê li vir bûn yan pişt re hatin vir, di vî alî de hebin belgeyên berdest çi ne? Koçberî bûye mûheqeq, dîroka van koçberiyan? Koça ewil. Gelo berdewam Kurd hatine sorgonkirin yan jî carên Kurd bi mebesta xweparastinê jî derbasî vir bûne hen? Şoreş Reşî: Mirov dema li xerîta zanîstîyê Berî Îsa (BÎ) mêze dikê, 4000 sal BÎ bi qasî 200 hezar mirov li vê herêmê dijîn. Îhtîmaleke pir mezin e ku ew ji miletê Arî-Arranî ne. Piranîya dîroknasan jî dibêjin, Kurd ji vê herêmê ber bi rojava hatine. Bi dîtina min, ku gelek dîroknas jî piştgiraya vê dikin, Kurd mîletê deştê û heyva bi bereket in. Piştî hatina ereban, asûr û sûryanîyan û miletên din û pirbûna nûfusê, Kurd ber bi herêmên çiyayî helkişiyan e. a- Dema asûriyan: Di gelek belgên ji dema asûrîyan de mane, kralên wan
dibêjin: “ Me xwîna xelkê li zozanê bakûr dijî, mina avê rijand…” Bi vî awayî bi sedsalan êrîş kirine, bajar û gundên Kurdan bi erdê re kavil kirine…Kurd ji cîhêkî birine cîhêkî… Ji ber gelek sedemên wiha, eger mirov baş lêkolîn bike û bala xwe bide serdema asûrîyan, dibîne ku Kurdistan vala bûye…Ew mirov çûn ku? Niqteyeka din bînim bîra xwendawanan ku Kurdistan berî (4000 BI) cîhê herî zêde mirov lê dijîyan. Ji Çîn û Hindistanê zêdetir. Mûmkune bi temamî ne Kurd bûn, lê piranîya wan Kurd bûn. Ew Kurdana ji bo ku xwe ji ber zilma ereb û asûran biparêzin ber bi bakûr û bakûrê rojhilat de çûn. Yek ji wan cîhên girîng jî Xoresan e. Coxrafya Xoresanê wek kelehên xwezayî ne. Herdem ji bo Kurdan bûne parezgeh. Di dema asûr, Înskenderê Meqadonî, Sasanî, ereb, Tirkan de bûye kela Kurdan. Hinek dîroknas dibêjin ku gelek miletên mîna Somarî, Xorrî, Gutî, Kusî û hwd winda bûn û ji dîrokê rabûn. Ew ne raste. Pir hindik milet ji dîrokê winda bûn. Ev komên ku me li jor bînavkirin xwe guhertin, lê hemî kalê Kurdan in. Piranîya wan xwe wek konfederasyon birêxistin kirin û hinek jî di bin sîwana zaravan de bi navên cûda di dîrokê de derbas dibin, lê hemî Kurd in; miletê arî û arranî ne. Ji bo vê, Somerî, Xorrî, Mîttanî, Kasî û yên din hemî berjor hilkişiyan û bi vî awayî xwe ji komkûjîyan rizgar kirin. Piştre ew bi navên din dîsa vegerîyan. Vegera mezin jî di bin sîwana Medan de di navbera salên 625- 612 an BI. de bû. b- Dema medan: Zilma asûrîyan û Xelkên Behrê, yên li ser nijada Arranî, yekîtîya wan jî hesantir kir; di encamê de Med wek rêxistina herî mezin derket holê û asûr ji holê rakir. Di dema Medan (612 BÎ) de jî Kurd li Xorsanê û Asya Navîn hene. Wê demê Kurd ji Çîn heta başûrê Rûsya bela dijîn. Lê ne bi navê Kurd. Di bin navê SAKA-ÎSKÎT de tên nasîn. Grekî wek Îskît bi navdikin. Ji Heredot bigre heya dîroknasên din hemî dibêjin ku ew ji miletê Kurd-Arranî ne. Ji bo vê gelêk ispat hene… Vê demê li Xorasan qala xelkê “REŞAN” tê kirin. Gelêkî şervan û çekdar bûye. Ew kalên Kurdên îro li navênda
Anadolê û Xorsanê ne. Hîna jî ew nava dijî û navê zenda me jî Reşî ye! Tê dîtin ku ew xelkê bi Medan ve di destpêkê de di nava îtîfaqê de ne. Piştî asûran têk dibin, rêvebirên Medan hewl didin ku wan bi xwe ve giredin yan jî wan bihelînin. Lê nikarin şerê navxweyî destpêdike. Ji ber vê yekê ew xelk dîsa ji Kurdistan û Anadolê derdikeve û diçe bakur û bakurê rojhilat. Hema gel, piştî Medan li hember Sasanîyan jî bi sedsalan têdikoê û desthilatdariya wan napejîrîne. c- Zemanê ereban: Derketina ereban cara dûyêmîn hestiyê pişta Kurdan şikand; zirara herî mezin ji alî wan ve li Kurdan ket. Kurd û Parsan li hember vê tevgerê; ji alî coxrafîk, dewlemendî, çand, olî û civakî ve zirareke mezin dîtin. Lewra Kurd, bi gîştî jî arraniyan xelkê bawerî bi ola zerdûştî anî bûn. Îslam wek şokekê li arranîyan ket, hîna jî pişta xwe rast nekirine… Di vê serdemê de jî “navend Xorasan” bû keleha Kurd û arranîyan. Bi sedsalan şerê ereb û netewa Arranî ya mezin pêk hatin. Tevgera Eba Mûslîmê Xorasanî, Xûrramîtî, Babek,Xaricî û gelekên din di vê demê de derketin û bi sedsalan ajot. Wê demê jî êlên îro li navenda Anadolê û Xorasanê û rojavayê Kurdistanê di bin fermandariya Eba de bûn. We demê jî wan hîn misilmantî nepejirandibûn. Zirara din jî ku ereban da Kurdan û qewmê arranîyan parçekirina ji alî olî vê bû. Kurdên misilmantî qebûl kirin û yên misilmantî qebûlnekiribûn bi sedsalan şerê hev kirin. Ew wek şerê Sersoran/(şîî)-Sunnîyan tê zanîn. Mirov dikarê bibejê ku vî şerî nêzikî 800-1000 salan ajot. Sedema dewletnebûna Kurdan ye herî mezin yek jî ewe… Di vê serdemê de bûyera herî girîng yek jî ewe ku di dema Harûn Reşît de Kurd ji Xorasan, Gîlanê û Mazenderanê anîn û ji Canîk-Samsûnê heta Edenê bi cîh kirin. Ew wek “mertalên Îslamê” bikar anîn! Ew yekemîn bicîhkirina Kurdên ji Xorasanê ye li rojavayê Kurdistanê. Piştî vê jî di dema hatina Tirkan de koçeka mezin tê Anadolê.
d- Turk kengî hatin Xoresanê: Liser hatina Tirkan lihevhatineke nûseran ya zelal nîne. Salên cûda cûda didin, lê mirov dikarê bibeje di navbera salên 1030-40 an de ye. Di vê serdême de jî gelek şer û pevçûn derdikevin û Kurd nikarin xwe li ber Tirkan bigrin. Piştî vê demê yekbûna sîyasîya Kurdên li navênda Xorasanê perçe dibe. Wek zend, federasyon û êl heryek li çara serê xwe digerê. Ji dora Behra Kesk gelek Kurd, serhêjmareka bê sinor, li sinorên bakûrê Kurdistanê kom dibin. Mirîtîyên Kurdê li bakûr rê nadin. Kurdên di dema ereban de hatibûn jî vê demê li rojavayê Anadolê mirîtîyên mîna Germîyanî avakiribûn… Bi hatina koça dûyemîn re li rojava û navenda Anadolê bi temamî bû mîrîtîyên Kurd. Tirk xwedî li van derdikevin û dibêjin dewletên Tirkin, lê ji kok de ne rastê. Bi vê re giredayî mirov dikarê bibejê ku miletê cara yekemîn Anadol feteh kirine Kurd in! Piştî vê koçê li rojavayê Anadolê mîrîtîyên mîna Germîyan, Qereman, Candar, Kayi (Osmanî), Dûlkadir û hwd derketin. Piranîya wan Kurd in. Ji bo vê ispat hene û di pirtûka min wê derkevê de gelek fireh hatiyê nivîsîn.Van Kurdan hîna jî misilmantî nepêjirandine. Tirkên bi wan re yan jî piştî wan tên bi alîkariya hêza misilmanan mirîtîyên Kurd yek û yek ji holê radikin û tên sinorê Kurdistanê. Ew jî dîrokeke dûr û dirêje. e- Zemanê sefewî û osmaniyan: Kurdên ji rojavayê Anadolê dîsa koç dikin û berê xwe didin Azerbeycan, Gîlan û Xorsanê ji dewleta Safevî re dibin bingeh. Mirov bibejê ew dewlet Kurdan damezirand jî raste. Lewra xanedana Sefawiyan û şêxê xwe yê pîroz Şêx Safî elDîn e. Jêdera derbarê wî de ya herî baş, “Safwat el-Safa” ya Îbnî Bazzaz Erdebîlî ye, ku di wir de vekirî dibêje ew Kurd in. li gora Bazzaz: Kalê Şêx Safî, Pîroz Şah Zarrîn-Kula (Zêrîn Kulah) di sedsala X an de bi êleke Kurd a mezin ve ji herêma Sîncar barkiriye Erdebîlê. Mamoste Mûstafa Wekîlev dibêje wan navê xwe ji êla Kurdê Sêvika girtin. Ne îhtîmaleke dûr e. Lewra êla Sêvika bi Safevîyan ve gelekî di navhev de ne. Zenda dinê Qeremanî ku li Anadolê dewlet
damezirandiye jî yek ji zenda damezrandina Safevîviyane û ew li dora salên 1470 ji Anadolê derketin û li dora Azerbeycanê ji vê dewletê re bûn bingeh. Qeremanî hîna jî li Xorasanê li dora bajarê Aşxanê bi heman navî dijîn; hinek jî koçberin û tenê Kurmancî dizanin… Piştî li rojava Osmanî, li rojhilat jî Safevî bi hêz bûn bi şûnde şerê şîîa/Sersor û Sunnîyan dest pêkir. Sersor wek faris xûya dikin, Osmanî jî wek Tirk lê di herdû alîyan de jî piranî Kurd in. şer him li ser axa Kurdistan pêk tên, him jî arteşa herdû alîyan jî ji Kurdan pêk tên. Ew jî koka hev dikolin. Ew di belgê Osmanîyan de sabît in. Eger mirov tenê nama Şerefxan Bedlîsî ji Yavûz re şandiye bixwîne, tê dîtin ku artêşa herdû alîyan jî bi piranî Kurd in. Vî şerî mala Kurdan şevitand û hêza Kurdan teva kir. Ew jî encama Îslamê bû. Piştî Osmanî bi hêz dibin êdî Kurdan bi darê zorê dişînin çolên ereban, heremên neyîn kontrol kirin. Kurdên nexwestine bikevin bin destên osmanîyan jî çûbûn rojhilat cem Şahên Safevî. Mîrhem Yîgît: Îro kes bar dike wir?. Şoreş Reşî: Na, ber eqsê wê, xelk ji wir bardikin. Lewra tiştekî xelkê bikinî wir nîne. Çiyayê tazî, coxrafyayeka hişk bê av û ji çandinîyê re kêm e. Lê xelkê wir koçî bajarên mîna Rê (Tehran) û Meşhedê dikin û li wan deran debara xwe dikin. Mîrhem Yîgît: Coxrafya eyaletê? Şoreş Reşî: Di destpêkê de jî min hinek qal kir, bi piranî çiyayî ye. Eger Xorasana îro em tarîf bikin rojhilatê we çiya û Afganîstan e. Bakûr dîsa çiyaye û Turkmenîstanê. Rojava heta Behra Kesk û Mazendaran dirêj dibe. Başûr jî Deştî Kevir e. Li başûr jî kolonîyên Kurdan hene, lê hema hema jîyan nîne. Lewra çol e û av tune. Ji bo çandinîye jî ne mûsaîte. Mîrhem Yîgît: Bajarên Kurdan yên eyaletê? Şoreş Reşî: Wek min got paytexta eyaletê Mehed e. Li rojhilatê Xorasanê, nêzikî sinorê Afganîstan bajarê Kurd
Seraks û Kelatê (Kelati Nadir).hene. Ber bi rojava mirov dikarê bajarên mîna Çinaran, Qoçan, Deregez, Bacgîran, Oxaz, Şîrvan, Bojnûrd, Aşxanê, Raz, Merava, Sebziwar û heta Gûrganê dirêj dibe. Rojavayê wir jî erdnîgarîya Gîlan destpêdike. Mîrhem Yîgît: Kurdên laynê? Şoreş Reşî: Laîn yan jî Layîn herêmeke; ji rojhilatê nava çiyayên Hezar Mecîd destpêdike heta Kelatê diçe. Herêmeke çiyayî ye û Kurdan di newalan de gund avakirine û jiyana xwe dom dikin. Kurdên wir êl û zendê xwe nizanin û tenê dibejin: “Em Laînî” ne. Wek tê zanîn berê li navênda Anadolê xelkêkî bi navê Luwî hebû, ne dûre ku heman xelk bê. Di jêderên osmanî de, di sala 1525 an li Semsûrê-Kolik e gundekî bi navê Laîn-Layîn tê dîtin. Piştî vê salê jî nûfûsa wan êdî êdî kêm dibe û ji qeyidan derdikevê. Ew jî îşareta koçkirina wane ji ber zilma osmanîyan. Kurdên ji wir rabûne ber bi rojhilat de çûn û dawî li Xorasanê bi cîh bûn. Mirovên xwîn germ, rûken û henek hezin. Tenê di hinek peyvan de mirov wan ji Kurdên din cûda dike. Wek mînak: Laînî “gîştik” dibêjin, Kurdên din dibêjin “kullî”. Çend peyvên bi vî awayî cûdabûna wan ya êlî didin xûyakirin. Li gora lêkolîna min gerek ew jî şaxêkî Reşîya bin… Şexsiyetên Xoresanê: a- Siyasetmedar: Sîyasetmedarê nas û derketine pêş nînin, ew jî bi sîstema dewlete ve giredayî ye. Dewlet naxwazê kesek dengê xwe bilind bike, yên bilind dikin jî tehdît dike yan jî dawejê zîndanê. Nivîskarê mezin Kelîmûllah Tewahûddî demekê hewl dayê ku Partîyekê ava bike û têkeve nava sîyaseta “mûxalîf”. Lê dewletê bi cezê zîndanê ew da sekinandin. Parlementerên herême jî kesên nezikî dewletê ne û zêde nikarin dengê xwe bilind bikin. Zêdê agahîya min jî tune. Lê sîyasetmedarên îlegal gelek in. Piranîya wan jî destbirakê PKK ne û evîndarê birêz Abdullah OCALAN in.
b- Denbêj: Her Kurdekî Xorasnê dengbêjek e. Tu miletê mîna Kurdên Xorasanê ku ji mûzikê hêzdikin û dengbêj in min nedîne. Di xwîna wan û di rûhê wan de mûsîk û sitranbêjî heye. Gelek dengbêjên wan yên nas mîna Hesen Qisawetî, H. Îbrahîm Barûyî, Apo Gencbexş, Aman Baxçixî û gelekên din hene. Bi hejmartinê naqedin.Yeke din jî hûnermendên wan yên taybet hene ku bê enstrûment deng-mûsîkê lêdexin ku gelek balkeşe .Dîsa dûtar û Qoşme dû enstrûmentên herêmî yên taybet in. Heta van salên dawî tenê muzîka herêmî dihate gotin. Lê bi tekîlîyan (pareke me jî tê de heye) û bi pêşketina TA re hûnermendê herême mûsîka Kurdistanê(bakûr) jî distiren. Hinek sitranê sivikê nêzikî mûsîka Xorasanê ji alî hunermêndê wir vê jî tên xwendin. Hûnermendê bakur li Xorasanê yê helî popûler Rotînda ye. Piştre Becken Breçt?, Canê, Şemdîn, Civan Haco û Kazo bûn. c- Romanivîs. Mixabin romanivîs nînin. Wêja nivîskî pir bi pêş neketîye, helbestvan hene, lê çîroknivîs û romanivîs nînin. Eger hebin jî min nasnekirine. Lê bi qasî min lêkolîn kiriye nînin. Nivîskarê herêmê yê helî mezin pismamê min Kelîmûllah Tevahûddî ye. Nêzikî 30 berhemên wî hene. Ji wan 7 cîld li ser dîroka Xorasanê ne. Kilamên kevn, çîrok û serpêhatîyên kevn komkiribûn. Mirov dikarê bibejê ku bi Kurdên wir ve çi tekîldar be li ser nivîsî ye. Ji alî aborî ve jî gelek zahmetîyan dikşîne, erdê xwe firotibû ku pirtûkan çap bike, alîkarîyê ji tu deran nastine û gelek berhemên wî hîn çapnekirîne. 2- Nifûs û firehiya coxrafya. Li gora Rafael Blaga dema Kurd çûne wir nifûsa wan sê milyon in. Hejmarekae mezin e.li gora nivîskarê herêmî Tewahuddî jî wê demê (1620) 45 000 malbat in, yanî nêzikî 225 000 mirov. Ew cûdabûn dikarê bi dema ew çûyî ve jî giredayî be: Yanî, eger mirov ji destpêka 1500 an de hesab bike sê milyon dikarê rast be. Ji bo ku şerên Iranê piranî li ser canê wan Kurdan bû. Bi taybet piştî ew li dora salên 1628 an
(Tewahûddî)li Xorasanê bicîh bûn (Bi dîtina min ew 1595 e) bi sedan car bi Ozbekan ve şer kirine û carna bajarên wan bi temamî ji alî Ozbekan ve ji holê rabûne (Meşhed) û hemî jîndar hatine kuştin. Ango gelek windahîyên wan çêbûne...Îro dibêjin di navbera 1,5-2 mîlyonan de ne. Bi dîtina min jî di navbera 1-1,5 mîlyonî de ne û 1600 gundên wan hene. 3- Zarava Bi giranî Kurmancî ye.Li Kelatê hinek Lor hene lê gelek kêm in.Yên dinê li Xorasanê bi temamî Kurmanc in.Lê li Gîlanê rewş tê gûhartin: Li wir sê çar zaravayên Kurdî hene. Kurmanc li dora Reşt e hene. Ew Kurmancana dûmahîyê mîrîtîya Dûlkadir in...Dîsa Hewraman, Şêxbizin (li Haymana jî hene)/Ler/Lor hene,Gîlekî,Talîşî, Mazenderanî û zimanê din hene. Ew herêm wek labaratûareke ziman û zaravan e. Hêvîdar im lêkolîner li ser van zarava û zimanan lêkolînên îlmî bikin û bawerim wê encamên gelek balkêş derkevin.Bi taybetî jî niqaşên li ser zimanê Medan dikarin li wir bersîvekê bibînin... 4- Bajarên Kurdan avakirine Ekrem Cemîl Paşa dinivisîne ku: “Key Tos (wek Diyako tê zanîn) di sala 715 an B.Z de li ser textê Medan rûnişt. Di van deman de firehiya Kurdistanê ji sînorê Hindîstanê digihîşt heya Derya Reş; ji Derya Kesk heya qeraxên derya Ûmmanê. Key Tos, bajarê Tos/Tûsê îro li Xorasanê ava kir.” Li bakûrê Xorasanê jî di serî de bajarên mîna Qoçan (Xebûşan), Şîrvan,Oxaz,Bicnûrd,Aşxanê û gelekên din ji alî Kurdan vê hatine damezirandin. 5- Êşîretên li Xoresanê Bi gîştî nêzikî 120 êl li Xorasanê hene. Piranîya wan û Kurdên li nava Anadolê û rojavayê Kurdistan heman êlin û hatinê parçêkirin. Wek mînak: Parçên ji zenda Reşîyan, li Xorasan, Xalxal, Qafkasya, Erzirûm, Dêrsîm, Meletî, Semsûr, Dîlok, Mereş, Çiyayê Kurmenc, Lazqîyê(Sûrîyê) û Anatoliya Navîn dikarî bibînî...Zend û êlên herî zêde têne
nasîn evin: Çemîşkezek, Şadî, Milan, Reşî, Berazî, Canbegî, Qereçorî, Sêvika, Xelika, Kawî û gelekên din in. 6- Xoresanî û tevgerarizgarîxwazî Di nava xelkê wir de hêstê netewî pir bi pêş neketiye lê bi Kurdbûna xwe serbilin din û rihekî paqijî Kurdîtîyê li cem wan heye. Tu serê wan jî jêkî ji Kurdbûna xwe gavekê jî bi paşde navêjin. Di aliyê netewî û parçên din de zanyarî zedê nîne. Lê ew di salên dawî de hatiyê şikandin. Berê jî min dîyar kiribû ku ji Medan vir de cara dûyêmîne ku sinûrên Kurd, rûhê netewî û êvîna Kurdbûnê bi saya PKK bilind, fireh û kûr bûye. Sala 2001 an de dema ez çûm min dît ku PKK wek damarên di laşê mirov de, qenalên Kurdên Xorasanê jî vekiribûn. Ew qoda reşa Kurdan hatibû vekirin û tekîlî çêbibûn. Heta ji nav Kurdên Xoresanê 20-30 gerîlla jî derketibûn. 2003 an de çûm, min dît ku ew evîn, girêdan û rûhê azadîxwaz li wir dû-sê qat zêde bibû. Wêneyên birêz Ocalan li vî Welatî jî qedexebûn lê Kurdên Xorasanê bê tirs li qûncikên malên xwe xistibûn. Rojekê ez bi kalekî re diaxifîm, kalê got:”Rojekê Mêhdî yê bê û me rizgar bike” min got Mehdî kîye? Got: “Serok Ocalan!” Ez matmayî mabûm û min bi gûhên xwe bawer nedikir. Mirov dikarê bibêje ku pêşketinên mezin li wir pêk hatine û PKK ew xelkê me jî kiriye xizmeta netewa Kurd. 7- Rewşa kulturê û çalakiyên kulturî. Rewşa kulturê ne başe, tenê Tewahûddî xizmeteke bê hempa daye; xwendevanên zanko jî kovareka bi navê “Kurmanj” û “Dengê Kurmanc” derdixistin. Hinek şaîran pirtûkên helbestan nivîsîbûn. Lê ne şaşbim ji salê carekê cejna kulturî ya mezin li dar dixin. Giranî muzîk be jî her cûreyên kulturî li wir têne pêşkeşkirin. Sedema pêşneketina çandê yek nezanî ye, ku li wir zêde girîngîyê nadin dibistanê. Ya din jî aborî ye. Aborîya xelkê gelek xirabe û ew jî astengeke mezine li pêşiya pêşketina çande.
8- Huner û edebiyat Mirov dikarê bibejê ku mixabin wêje qet nîne. Hûnera musîkê pir e, lê ew jî ne li ser esasên nûjen û îlmî ye.Bi amatorî tê meşandin. Stûdyoke muzîkê jî bi pêş bixe jî nîne, yan jî yên hene gelekî amatorin. Lê hûnera xalîçe û dest kirarîyan baş e. li cûreyên din yên hûnerê jî qet rast nehatim.Hûnera herî pêşketî helbest e. Gelek helbestvan hene, hinek ji wan: Hîwa Sîpahî (Dû pirtûk çap kirine), Apo Hûseyîn G. Bexş, Mehdî Resûlî, Hûseyînê Şêxan, Îsmaîl Pûr, Maîdê Îzan û gelekên din. 9- Rola muzîkê û hezkirina muzîkê Tê gotin ku gelekî hez ji muzîkê dikin. Di destpêkê de jî min gotibû ku tu milet mîna Kurdên Xorasanê ku ji musîkê hez dikin tune. Di xwîna wan de notayên mûsîkê mirov dikare bibîne...Ji bo wê jî çanda devkî gelekî bi pêşketiye. Di van salên dawî de, li wir jî di vê beşê de safîbûyînek tê dîtin: Xeynî hûnermedên wek kar û karîyer dibînin, hûnermendên netewî yên dixwazin muzîka herêmê bi ya Kurdistana mezin ve bikin yek jî derdikevin. Ji wana hûnermedê herî li pêş Amman Kurdistanî (Baxçixî) ye. Sitranên ji Welêt bi devoka Xorasanê dixwendin û digot:”Musîk ji bo min pira netewî bûnê ye û gerek di xizmeta nêzikbûna di navbera parçan de rola xwe bilîze.” 10- Helbesteke wan bixwîn Kurdên Xorasanê xwedî hestên bilin din. Hûnermendin, şaîr in, pir hîsî û dilzîz in. Dikarin li ser hertiştî helbestan binîvîsîn. Bi taybetî li ser evîn, xweza, mêranî û şer; di salên dawî de helbestên sîyasî û netewî jî dinîvîsînin. Yek ji wan jî birez Îsmaîl Pûr e, wiha dixwend: “ Sorgula li ser jorî min her bijî Son dixwe Dîyabekir û Agirî Hestirên bê warî av vekirin Rojek bime terim ser warên xwe Hildigrim ji tacîran parê xwe
Bese bê warî, bese bê şunî ….. Ji bo birêz Ocalan jî wiha digot: Bahar hat ku tu tunebûyî Wê bîrê te gul dayê Dilanî seva te gurse gurz Navî te pirsdikin kanî Ke tu hilgirtî ji çîyan Malik li Kurdan danî erdî bi wê panatiyê Qeyret nekir te dagrê Lehnet li wê bê wariya Ke heqê me kiriyê pari Tu ne firrî, ne erde jî Şaxa xwe bê hêlîn kirin Geryayî geryayî Apo can Derdê te gîştik dîn kirin Derdî ji te dûr Apo can Bune dilî ku dilerizinî Avrû daye ji me tarîxê Em ji tarîxê dizinî Wan baharên bê heşin manî ........................... i eyelata li başûrê Behra Kesk re tê gotin. Herêmekae çiyayî ye, şiliye û bi mije. Ji bo çandinî hema hema erd nîne. Gund hemî li kêleka newalan hatine awakirin. Gelek caran jî mixabin erdhej wan ji holê radike. Nêzikî Reştê, li gundên Kurmancan erdhêj bibû, girekî (çiya) mezin ji nêvî de hatibû xwarê û çar gûnd daqûrtandibûn. Hîna jî bi çavên vekirî şopa wan xûya dibû. Xelkê wir beşek ji wan heywanan bixwedî dikin. Kurmancên wir, ji bo ku êrîşên Rûsan bidin rawestandin ji alî dewletê (Şah Ebbas) ve, piştre ji Xorasanê anînê wir. Bi gîştî 2000 mal bûne. Di şerê bi Rûsan re serkeftîbûne û ew sekinanadine û ji wê axê derxistine. Ew xwe wek “Emar-lû û
Reş-(î)-wanlû” bi nav dikin. Wekî min gotî êlên ji mîrîtîya Dûlkadir mane û Reşî ne. Xwedî dîrokeke dûr û dirêj in, di pirtûka min de hun dikarin bixwînin. Li vê herêmê Kurdên zaravaaxifên din jî hene. Wekî Hewraman, Ler/Lor û Şêxbizinî, lê mixabin min nikarî herim wir. Cîhekî stratejîke û ji her zaravaaxiv ku ji ber zilmê revîyayîne re bûye keleh. Talîşî û kêmnetewên din jî hene, bê gûman cîhekî pêdivîya xwe bi lêkolînên zanistî-lîngûîstîk heye. Bi taybetî jî kêm netewên derweyî Kurdan têne nîşandan jî li gora texmînên min Kurd in...Wek Şêxbizinê li Anadolê bi navekî din li wir dijin... Xorasan me got koda Kurdan ya reş e; Gîlan jî kodeke di nava vê kodê de ye...Mirov dikare bibêje bi kesî re tû tekîlîyên xwe tune ne. Mumkûne li raydyoyên îranê tenê gûhdarî dikin. Dema min dîtin şaş bûm ku ewqeas bi tene û bê tekîlî mane. 11- Rewşa aborî. Gelek xirab e. Çandinî nîne, lewra erd û av kêm e. Hinek malbat bi xwedîkirina pez û darên meywe û dewaran xwe bi xwedî dikin. Lê ew jî zikê kesî têr nake. Ji alî aborî ve devletê ew dorpêç kirine, tenê mizgeftên nûjen avakirine... Ne fabrîke ne jî tiştekî xelk pê zikê xwe têr bike ava nekiriye. Rîya ji xelkê re vekirî jî Tiryaq e !!! Ji Afganîstanê gelek tiryaq tê, xelk kom bi kom bûne mûptela; zarok jî êdî bi kar tînin û li hinek deveran gund bi temamî bi kar tînin. Êdî wek şermekê jî naye dîtin, bervaja cixare şerm e! Ew jî polîtîka dewletê ya li hember însanên me ye û bi vî awayî dixwaze wan ji hêzê bixe. 12- Projeyên te. Proje gelek in; niha pirtûkeke min bi navê “Ji Anatoliya Navîn-Serpêhatîyên Dîrokî” li ber çapê ye. Pirtûkeke ji dû cildan a bi navê “Dîroka Kurdên Koçber-Xorasan, Anatoliya Navîn, Sûrîye û Rûsya” amade ye û eger em pirsgirekên fînansê bikaribin çareser bikinin em dê di nava mehekê de bikaribin çap bikin. Yek li ser “Henekên Anadolê”, yek li ser
“Kilamên Anadolê”, yek li ser “Çîrokên Anadol û Xorasan” hazir in. Pirtûka K. Tewahûddî ya li ser “Stranên Xorasan” min tercûme kiriye û hazirve. Wekî din jî gelek xebat hene. Bi Swêdî pirtûkekê dinivîsîm; Min dest bi nivîsandina romaneke Kurdî jî kiriye...