Lêkolîn

Rukiye Ozmen:.Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de digre, ji vî cîhê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bighîne wan? Hesenê Metê: Ev ekolên ku bi gotina te ya ku dibêje bi „îzman“ dest pê kirin... ew ne tenê qonaxên romanê, di her warê jiyana wan deman de rûdan: muzîk, resamî, edebiyat, rabûn û rûniştin... bi gotineke din, ekolên jiyanê bûn. Bêguman kurd û kurmanc jî di wan deman de jiyane, lê şop an jî bermayiyên lu em bibêjin di warê muzîk, resamî û edebiyatê de di kurmanciyê de ne zêde ne. Çend klasîkên me ne. Ev yek di edebiyat û jiyana me ya îro de têra me neke jî em wan ekolan dikanin ji zimanên din jî fêr bibin bê çi bûn, çawa bûn. Rukiye Ozmen: .Ji bo romaneke baş û serketî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi coreyekî din, postmodern, çend pîvanên ferz binav bikin? Hesenê Metê: Naxwazim receteyek hebe, naxwazim bibe şîret jî lê çi di romanê de, çi di novelê de û çi jî di helbestê de... gotin xweş e ku ji dil be. Hîsên nivîskarekî weke hîs û ruhiyeta Mesîh e, samîmî û ji dil û can e. Dema ku nivîskarek berî hertiştî bi xwe re, bi gotinên xwe re, bi qehremanê xwe re samîmî be, tiştê ku were afirandin jî, di wê baweriyê de me ku ew ê tiştekî di asteke baş û bilind de be. Ez ê bahsa teknîk, stîl, hûnandin û zimanekî xas î nivîskar nekim, ne pêwîst e, ji ber ku nivîskarek baştir bi xwe û bi van tiştan dizane.

Rukiye Ozmen: Romana kurdî jî û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji awurike bervaja û belkî hevdû temamkir, roman çawa bi pêş dikeve? Hesenê Metê: Ez di wê baweriyê de me ku pêşketina edebiyatê ne bi nivîskar û berheman bi pêş dikeve. Hinek xisûsiyetên cîvakî pêwîst in: civakek xwediyê kultureke xwendin û nivîsandinê, dezgeh û îdareyên qedir û rûmeta edebiyatê dizane... ev dikanin edebiyatê bikin pêwîsiyeke jiyana rojane. Lê ku xwendin weke pêwîstiyekê di civakekê de rûneniştibe, nivîskarekî çiqas jîr dibe bila bibe, roman û helbesteke di asta xwe de çiqas bilind dibe bila bibe, ew ê cîhê xwe di roja îro de nebîne. Lê ez di wê baweriyê de me ku roman jî, novel jî û helbesta kurdî jî bi têra xwe de asteke bilind de ye. Bi gotineke din me berhemên pêşketî hene, me nivîskarên serketî hene... lê di roja îro de ne serok û sîyaseta kurd, ne jî cemaata kurd rûmeteke pêwîst didin evê yekê. Rukiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin carna nîqaşa ew berhema çîroke an jî romane tê kirin cudahiya romanê ji çîrokê çiy? Hesenê Metê: Hinek xisûsiyetên roman û novelê, bi gotina te çîrokê heta salên 1800 diyar bûn. Weke ji aliyê struktura xwe ve, ji aliyê cîh û wexta xwe ve û nemaze li gor forma kurt û dirêjahiyê ve navê roman an jî novelê li berhemekê dikirin. Ji Giovannî Boccaccio 1350 heta salên 1800 welê hat. Lê piştî 1800 ev forma kurt û dirêjahiyê deforme bû, novelên bi qasî romanekê qelew û romanên bi qasî novelekî jî kurt çêbûn. Evê yekê ne tenê serê weşanger, rexnegir herweha nivîskar jî ji nav evê aloziyê derneketin, hîn jî welê ye. Lê tiştekî berbiçav heye ku hînandina novelê întensîv e, konsantre ye, tiştên ji bilî qest û mebesta niviskar zêdetir di novelê de çênabe. Ku di novelê de tiştên ji qest û mebesta nivîskar zêde hebe, ev tê wê maneyê ku novel bi ser neketiye. Lê di romanekê de gelek caran rê heye ku nivîskar tiştên ji qest û mebesta xwe zêdetir jî li mijar û qahremanê xwe bar bike. Belbî jî ferq ev be. Ku ez nimûneyeke weha bidim: Ji bo ku meriv darekê, kulîlkekê bibîne ne pêwîst e ku tu tevayiyê laşê xwe çerx bikî ji bo ku bibîn. Ji ber ku tiştê di laşê me de dihêle em wê darê an jî kulîlkê bibînin bînahiya çavê me ye. Têra me dike ku em tenê hustuyê xwe bizivrînîn, serê xwe çerx bikin an jî tenê di ser milên xwe re mêze bikin. Lê di gelek romanan de jî ev pîvanên întensîvîtet û konsantreya text heye ku em dibêjin nivîskar di qest û mebesta xwe de baş bi ser ketiye. An ne roman dibe romaneke sist. Û novel evê sistiyê qet nahebîne. Ev dîtina min e.

Rukiye Ozmen: Dema gotin li ser romana kurdî ye, hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hê bi çar lepikan diçe, hinên din tenatena dibêjin, hinek jî êdî zarok hesab nabe, zaroktî di temen û di aliyê biyolojîk de tê zanîn kêm zêde belê dema rewşa romanê bi îfade û tesbîtên li jor tê diyarkirin mebest çi ye, hûn çi dibêjin, çawa dibînin, romana me di rewşa kîjan kategoriyê ji van kategoriyan de ye û kîjan li rastiyê nêzîk e? Hesenê Metê: Ez bi xwe nizanim qest û mebesta ji kategoriyên pirsê çi ne. Ez nizanim qest û mebest kalîteya berhem û niviskaran e an bi tevayî kultura nivisandin, xwendin û pêwîstiya edebiyatê ye. Lê tiştekî berbiçav heye: Heta nuha welatê me, dezgehên me, jiyana xelkê me ne weke wan dewlet û miletên din bûye. Ev rastiyek e. Ji aliyê kultura jiyanê ve weke kurd em di kîjan kategoriyê de ne bila herkes li gor xwe bipîve. Lê ku qest û mebesta ji pirsê kalîteya edebî be, me nivîskar jî û me berhemên gelekî baş û bi astên bilind jî hene. Rukiye Ozmen: Zor spas! Hesenê Metê: Spas xweş!

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi “îzmên“ curbecur têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de hewandine. Ji vî cihê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me çi ye? Yaqob TILERMENÎ: Ger dê mirov romana kurdî li gora dîroka qonaxa romana cîhanê binirxîne û ji vê nirxandinê weke parekê şens û bêşensiyê derxe, hingê pêdivî bi veçirandina armanca nivîsandina romannûsiyê derdikeve. Lewre nivîsandina romanê tenê ne afirandina cîhaneke xweser û nîgaşî ya nivîskêr e. Di heyama xwe de roman bûne pêngavên avakirina netew û civakên netewewariyê jî. Çinku mirov dikare ji romanekê gelek taybetiyên netew-dewletekê hîn bibe. Weke Moretti gotiye, “Netew-dewletê roman afirandiye; berovajiya wê jî rast e: Romanê jî netew-dewlet afirandiye.“ Îcar di vê destnîşankirinê de bêşensiyeke me kurdan heye ku em hîna nebûne xwedî dewleteke xweser û weke kurdên li çarnikarê dinyayê hişmendiyeke yekpar a netewîtiya kurdayetî jî bi me re çênebûye. Ji vê hêlê ve gelek bêşensiyên me hene. Rukiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serketî ku em bibêjin dîrokî, psîkolojîk an jî bi cureyekî din postmodern, em dikarin çend pîvanên ferz bi nav bikin? Yaqob TILERMENÎ: Ger dê mirov romanekê li gora rêbaz û rêçikên romana cîhanê li pîvanê bixe û jê re bibêje serketî an jî binketî, hingî pêdivî pê heye ku mirov ji pencereyeke gerdûnî li rabirdûya pêvajoya romana kurdî binihêre. Û destnîşankirinên romannûs û rexnegirên gerdûnî di ser guhên xwe re nevêje. Weke Henry James gotiye, roman “çeşnê nivîsînê yê herî serbixwe, herî vezelokî û herî baqilane ye.“ Weke H. G. Wells gotiye, roman “navgîneke fêmdariyê ye.“ Weke Michel Butor goti106

ye, roman, “teşeyeke vegotinê ya taybet e.“ Weke Schellinger gotiye, roman, “rêya herî guncav e ku jiyana nûjen dişayesîne.“ Îcar mirov ji van raveyan hin rastiyan derxe û romana kurdî binirxîne, dê bibîne ku îroj bi kêmasî be jî li ser bingeha jiyaneke nûjen romanên bi Zimanê Kurdî têne nivîsandin. Bêşensiya kurdan ew e ku ev romanên kurdî li erdnîgariyên cuda yên dinyayê têne nivîsandin û her kurdek nikare xwe bi hêsanî bigihîne hemû romanan. Ji ber hindê nirxandinên bi ‟hişmendiya giştî‟ ku tê gotin, ‟romana kurdî qels e, tuneye, bi çarpiyan dimeşe û hwd‟, ne nirxandinên di cih de ne û bê bingeh in. Lewre kesên ku vê nirxandinê dikin, ne gengaz e ku hemû romanên kurdî xwendibin jî. Rukiye Ozmen: Romana kurdî û çîroka kurdî her du jî bi derengî ketine. Sedemên derengmayînê -heman pirs ji awireke berovajî û belkî hevdu temam kir- çi ne û dê roman çawa bi pêş bikeve? Yaqob TILERMENÎ: Bi giştî pexşana kurdî li gora helbesta kurdî weke nivîskî derengmayî ye. Sedemên derengmayînê dîsa dixwazim bi nebûna dezgehên kurdî ve girê bidim. Dema ku li Ewropa û hin deverên din çîrok û roman serdemên xwe yên herî serketî dijiyan welatê kurdan di nava lepên netewên cuda de dinaliya. Kurdan bi tenê ji bo pesendkirina nasnameya xwe û parastina parçeyek axa xwe her û her li ber xwe didan. Lewre derfetên xwendin û xwepêşxistinê çênedibûn. Serdestan jî bi her awayî rê nedidan ku Zimanê Kurdî li qadeke berfireh were bikaranîn. Rojname û kovarên kurdî li Şam, Beyrûd, Qahîre bi hezaran kîlometre dûrî Kurdistanê dihatin çapkirin. Di rojnameya Kurdistanê (1898), Şarq û Kurdistan, Kurd Teavun û Terakkî de, di Jîn, Rojî Kurd, Yekbûn û kovar û rojnameyên berî sedsalekê de her û her nexwendewariya kurdan, tunebûna aboriyê, zext û zordariyên serdestan her wekî mijarên sereke dihatin nivîsandin. Em îro jî dinihêrin heman pirsgirêk bi tûmî nehatine çareserkirin û dibin mijarên pexşana kurdî. Weke nivîskarê kurd Helîm Yûsiv jî gotiye, ez jî heman gotinê diparêzim ku hewcedariyeke mezin pê heye ku divê welatekî yekgirtî û serbixwe yê aydî kurdan hebe. Bi vê minasebetê dê hemû rê li ber wêjeyeke netewî ku ji teref netewên din were pejirandin, li ber wêjeya kurdî vebin. Ji hêleke dîtir ve, digel heta îroj ew daxwaz pêk nehatiye jî, çîrok û romanên kurdî hatine/têne nivîsandin. Dema ku nivîskarên ku bi hişmendiyeke netewî hatin qebûlkirin û berhemên wan bi kêfwergirtineke kurdayetî hatin xwendin, hingê dê pexşana kurdî cihê ku heq dike bigihîjê. Rukiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin, carna nîqaşa ku ew berhem çîrok e an jî roman e tê kirin. Cudahiya romanê ji çîrokê çi ye?

Yaqob TILERMENÎ: Di serdema ku em tê de dijîn çeşnên wêjeyî gihîştine qonaxên serbixwe û ciyawaziyên roman û çîrokê bi hêsanî têne zanîn. Hewcedarî bi peyitandin û binavkirinan nemaye. Kurteçîrok heye, dirêjeçîrok heye û roman heye. Rêbazên van çeşnan jî li gora teşe, dirêjbûn û şêweyê ji hevdu cuda ne. Ger hîna jî kesên ku çîrok û romanê ji hev dernaxin hebin, hingê em bihêlin bila ew kes lêkolînê li ser vê mijarê bikin û weke xwînerên pêşketî bersiva xwe bibînin. Rukiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de bi nav bike, çi ne ev qonax? Yaqob TILERMENÎ: Romanên kurdî –qesta min kurmancî- yên destpêkê li diyasporayê hatine nivîsandin. Mirov dikare vê diyasporayê weke du qonax bi nav bike. Serê pêşîn kesên weke Erebê Şemo, Eliyê Evdirrehman, Heciyê Cindî li Yekîtiya Sovyetê romanên xwe nivîsandine. Jê û pê ve piştî salên 1980‟yî li bajarên Ewropayê kesên weke Birîndar, Mehmed Uzun, Mahmûd Baksî roman bi Zimanê Kurdî nivîsandine. Hem ji hêla naverokî hem jî ji hêla serdemê ve qutbûneke dûdirêjî di navbera her du qonaxan de heye. Îcar piştî qonaxa li Ewropa, qonaxa sêyemîn -ew jî ne yekgirtî ye- derdikeve pêş. Ev qonax bi têkoşîna li dijî serdestên Bakurê Kurdistanê re dest pê dike, geş dibe û digihîje radeyekê. Qonaxa sêyemîn ne yekgirtî ye, çinku domana wê li Kurdistana Rojava, Bakurê Kurdistanê û Ewropayê bi hev re dimeşe. Lê ji hêla geşedana romana kurdî ve mirov dikare weke qonaxeke biserketî bi nav bike. Çinku çi romanên li kû derê bi kurdî têne nivîsandin hebin, bi awayekî digihîjin ber destên xwîneran û di refikên pirtûkxaneya kurdî de cihê xwe digirin. Rukiye Ozmen: Dema gotin li ser romana kurdî ye, hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hê bi çarpîkan diçe, hinên din tenatena dibêjin; li gora hinekan jî êdî zarok jî nayê hesêb. Dema rewşa romanê bi îfade û tesbîtên li jorê têne diyarkirin, mebest çi ye? Yaqob TILERMENÎ: Li gora fikra min, rave û nirxandinên bi vî awayî bê bingeh in û ji hişmendiya zanistî jî dûr in. Lewre heman gotin û biçûkdîtin di serê salên 1990‟î de jî dihatin dubarekirin û piştî salên 2000 ‟î jî. Ger dê li ser romana kurdî tesbît bêne kirin divê ev li gora rêçikên hûnerî û bi pîvan be. Tenê gotinên hamasetî çu tiştekî îfade nakin. Mirov dikare bibêje rexnegiriya wêjeyî ya kurdî qels e, lê mirov nikare bibêje rexne tuneye. Ji ber ku hin kes hene romanekê bi giştî dinirxînin û baş û qelsiyên wê li gora rêçikên rexneyê bi nivîskî araste dikin. Hin kes jî hene ku li ser malperên kurdî darê ji kokê de dibirin bêyî ku hemû romanên bi kurdî xwendibin. Ji hêleke dîtir ve mirovek bi navê Haşim Ahmedzade bi navê “netew û roman“ berhemekê amade dike û wêjeya

vegotinî ya zimanê farisî û ya Zimanê Kurdî beramberî hevdu dike; rêçik û rêbazên nirxandinî di ser guhên xwe re navêje, romana farisî ya ji zimanê dewletekê û romana kurdî ya bê dewlet dide ber hev. Mirov ji hêla objektîfî di vê berhemê de dibîne ku romana kurdî serdema çarpîkan û zaroktiyê berî bi salan li dû xwe hiştiye. Nirxandinên li ser tunehesibandinê bi hişmendiya oryantalîstên cîhanê nihêrîna li berhemên kurdî ye. Ji lewre oryantalîst bi armanca ku hemû pêşketinên mirovan aydî wan in van awiran didin rojhilat û xwendeyên kurd jî ku bi perwerdeya ewropiyan haşir û neşir bûne, hemû heyînên netewa xwe ji nedîtî ve tên. Ne wiha bûya qey dê romanên kurdî bi awayekî analîtik bihatana nirxandin û başî û qelsiyên wan bihatana kategorîzekirin. Hingê mirov dikarîbû ew gotinên mezin û berhewa cidî bidîta. Rukiye Ozmen: Di nav romanên cîhanê de tu zêdetir hez ji kîjan romannivîsan dikî? Ji bo kesekî romanxwîn û evîndarê romanan çend nav wê ne hesan be, lê belê herî zêde û di nav yên kurdî de? Yaqob TILERMENÎ: Helbet ez ji romanên cîhanê kîjan romannûsan bibêjim dê navên min negotine kêm bimînin. Vegotina Virginia Woolf, seqaya Kafka, derûniya Dostoyevskî, şêweya Paul Auster, naveroka Saramago, helwesta Don Delillo, zimanê Hasan Ali Toptaş, kurdewariya dîrokî ya Jan Dost, Beckett, Milan Kundera, Orhan Pamuk… Dema mirov nav dibêje jî, nayê wê wateyê hemû romanên wan ji bo min çêjdar in. Di kurdî de jî çi romanên ku xwe digihînimê dixwînim. Di serî de ji bo ku bi kurdî ne, bêyî ku ciyawaziyê di navbera wan xim, hemûyan dixwînim; dû re ji bo rêbaz û rêçikên romana cîhanê şopandine min romanên Hesenê Metê, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Mehmet Uzun, Şener Özmen, Yunus Eroxlu, Şahînê Bekirê Soreklî, Dilawer Zeraq, Ereb Şemo, Heciyê Cindî, Eliyê Evdirrehman, Bavê Nazê, Firat Cewerî bi baldarî xwendine… Rukiye Ozmen: Werger çendî ziman, stîl û formûlasyonêan bi pêş dixe? Romanên hatine wergerandin çendî serketî ne? Zimanê Kurdî çendî di bin barê wergerê de radibe? Yaqob TILERMENÎ: Helbet pêwendiya zimanên cuda û têkîlîdanîna mirovên ji netewên cuda bi rêya wergerê pêş ketiye. Di serî de pirtûkên olî Încîl, Qûran û Tewrat li hemû zimanên cîhanê hatine wergerandin. Heman tişt ji bo romanên cîhanê jî karîger e. Ji lewre stîlên romanan ku weke 24-27 hatine diyarkirin dema nimûneyên wan di Zimanê Kurdî de hebe, dê teqez ji bo ew qas hejmar stîlan di kurdî de hewldanên nivîskarên kurd jî çêbibe û dibe ku stîlin cudatir jî werin nivîsandin. Lê ji ber ku hejmareke têr ji romanên cîhanê li kurdî nehatine wergerandin, kurdên li çarnikarê dinyê ji zimanên wekî dîtir wan romanan dixwînin û gelek

caran jî xwendineke bi kêrhatî pêk nayê. Her çiqas îro hin hewldanên wergerandinê hebe jî, ez nikarim bibêjim ev hewldan bi giştî û bi ser ketî ne; ji lewre ne sazî, bêtir kes bi karê wergerê re mijûl dibin. Ger ne wiha bûya, Zimanê Kurdî ji bo wergerê zimanekî têra xwe dewlemend e. Rukiye Ozmen: Hayê we çendî ji romanên parçe û zaravayên din yên kurdan heye? Yaqob TILERMENÎ: Li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê romanên destpêkê yên li Kafkasyayê heta niha hatine çapkirin û li ber dest hene. Romana Janî Gel, romana Pêşmerge, romana Viyan, romanên li Ewropayê hatine nivîsandin, romanên nivîskarên Başûrê Rojavayê Kurdistanê dîsa bi zaravayê kurmancî li ber destê me hene. Heta hin roman ku weke berhem negihîştiye me, li ser înternetê derfeta xwegihandina wan heye; weke romana tekane ya ji teref nivîskareke jin hatiye nivîsandin a Zerîfe Demîr‟ê. Rukiye Ozmen: Xelatata Nobel û dîroka destpêkirina wê gelekî ji dîroka romana kurdî kevintir e. ji romannivîsên gelên herêma Rojhilata Navîn Necîb Mehfûzê Misrî, Orhan Pamûkê Tirk xelat girtin. Gelo rojekê minkun e ku xelatgirtin bibe dora me jî; di vî warî de pêşbîniyên we, fantaziyên we çi ne? Yaqob TILERMENÎ: Ji bo wergirtina xelatên navnetewî yên wêjeyî, di serî de pêdivî bi xelatên netewî hene. Pêdivî bi dehan kovar û rojnameyên kurdî hene. Pêdivî bi mafdayîna telîfa nivîskêr heye. Pêdivi bi hezaran xwînerên Zimanê Kurdî heye. Pêdivî bi qîmetdayîna siyasetmedarên kurd heye û hwd… Yanî dam û dezgehên kurdan divê bi awayekî dirust û kurdewarî tevbigerin. Yanî divê hêzeke kurdan a navnetewî di nava welatên ewropa û cihên din ên dinyayê hebin ku bikaribe bazareke navnetewî ji wêjeya kurdî re ava bikin. Ger ev tiştên min jimart û gelek hêmanên dîtir bi cih werin, dê hin mirov jî rabin û romanên kurdî bikin berendamên xelatên fena Nobelê. Ez dixwazim ji xwe re hin xeyalan saz bikim ku rojekê romaneke min bibe xelatgira Nobelê ango xelateke dîtir; lê devjenî, pevçûn û nepejirandina hevdu ya nivîskarên kurd vê xeyala min di cih de sar dike û nahêle ez dilê xwe jî bibijînime. Weke pêşbînî dikarim bibêjim ku di deh salên pêşiya me de dê romana kurdî balê bikişîne ser xwe û dê li gelek zimanên cîhanê werin wergerandin. Rukiye Ozmen: Pirsên me ev in. Gelek spas. Yaqob TILERMENÎ: Ez jî gelek spas dikim.

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de digre, ji vî cihê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bigihîne wan? Diyar Bohtî: Di baweriya min de bi qasî dîroka civakê dîroka romanê jî kevin e. Civak ti caran bê roman nemane. Çima? Lewre roman jiyan bi xwe ye, rastiya jiyanê ye. Di roja me ya îro de hinek tiştên di nava du bergan de hatîn nivîsîn, ji wan re tê gotin roman. Ji bo îro dibe ku rast be. Lê ji bo her demê ne rast e. Bi sedê salan heta bi hezarê salan roman, geh bi navê efsaneyan, geh bi navê destanan, geh bi navê ceng û şeran, geh bi navê çîrokan, geh bi devkî, geh bi nivîskî civak, jiyana civakê û serhatî û serboriyên civakê hatine ziman. Heta carna roman bûne stiran jî. Derbarê xwegihandina rastiya romanê de, bi ku qasî şansê civakên Mezopotamya, -di serî de gelê Kurd- heyî şansê ti civakê ewqas nîne. Çima? Eger qonaxa neolotîk, li vê herêmê dest pê kiriye û li vê herêmê rûniştiye, eger civakê li vê herêmê dest bi jiyana rûniştî kiriye, eger li vê herêmê şaristanî li derdor belav bûye, wê demê ev herêm bûye dergûşa nirxên miriovatiyê yên din jî. Erdê Mezopotamya, ji bûyerên dîrokî, şer û ceng, xweşî û nexweşî, eşq û dildarî, serhatî-serborî, pêşketina civakê û bûyerên di nava civakê de diqewimin, tijî ye. Çawa ku stiranbêj dikare ji vê kaniyê para xwe bigire, dîroknas li vê herêmê li rastiyan bigere û bibîne, senarîst senaryoyên xwe ji vir bigire, romannivîs jî dikare vê herêmê bike çavkaniya romanên xwe. Eger îro romannivîsên Rojavayî çavkaniya romanên wan yên binavûdeng ev herêm e, ne bêsedem e.

Rukiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serketî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi coreyekî din, postmodern, çend pîvanên ferz binav bikin. Diyar Bohtî: Ji bo romaneke serkeftî di serî de pêwîst e berhem ji felsefeya civakê ne dûr be, ji çanda civakê ne dûr be. Eger roman dîrokî ye, divê ji rastiya dîrokê ne dûr be û ew dîrok jî ne li gora zêhniyeta serdestan be. Lewre dîroka heta niha hatî nivîsîn dîroka serdestan e û bi navê serdestan hatiye nivîsîn. Eger roman çandî ye, divê çanda civakê neyê berûvajîkirin, ka rastî çi ye wisa werê ziman. Eger roman serhatiya kesekî ye, divê derdora serhatiyê ji her alî ve bê ronahîkirin. Eger roman berhemeke xeyalî ye, romannivîs dixwaze xeyalên xwe bi derdorên xwe re par ve bike, xeyalî jî be divê ne xeyalên ziwa bin. Romaneke serkeftî divê ne sirf ji bo nivîsandin û zemanderbaskirinê be, pêwîst e tiştekî bide xwendevanê xwe. Divê romaneke serkeftî bikare hem nivîskarê xwe hem xwendevanê xwe biguherîne. Rukiye Ozmen: Romana kurdî jî û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji awureke bervaja û belkî hevdû temamkir, roman çawa bi pêş dikeve? Diyar Bohtî: Ji bo romanê dibe ku mirov bêje dereng maye, lê ji bo çîrokê mirov nikare heman tiştî bêje. Lewre civaka Kurd weke xezîneya çîrokan e, bi sedan sal, bi hezaran sal şevên zivistanan tev bi çîrokan derbas bûne. Eger ne li gora pîvanên romana îro bin jî, di heman demê de ev çîrok roman in jî. Çîrokên Kurdî hem çîrok in, hem dîrok in, hem roman in. Roman xwe bi xwe pêş nakeve. Bi pêşketina civakê roman jî pêş dikeve. Civakek çiqas azad be, çiqas pêşketî be, çiqas bi dîroka xwe ve girêdayî be, çiqas ji bo paşerojê bi hêvî be û çiqas bi nirxên civakê ve girêdayî be, ewqas pêş dikeve. Eger civakek bi dîroka xwe, bi çanda xwe, bi baweriya xwe, bi hêviya paşrojê pêş dikeve, romana civakê jî bi heman nirxan pêş dikeve. Û xala herî girîng jî bi heskirina civak û jiyanê roman pêş dikeve. Rukiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin carna nîqaşa ew berhema çîrok e an jî roman e, tê kirin cudahiya romanê ji, çîrokê çi ye.? Diyar Bohtî: Di serî de ez dixwazim vê bêjim: Bêguman çîrok û roman ji hev cuda ne. Eger ji hev ne cuda bûna wê navê yekê ne çîrok, navê yekê ne roman bûya. Efsana, çîrok, dîrok, destan, serhatî, serborî, roman li gora naverokê têkiliya tevan jî bi hev ve heye, xalên tevan jî yên hevbeş hene. Lê ka çawa xalên hevbeş hene, wisa xalên ku wan ji hev

cuda dikin jî hene. Bi taybetî xalên çîrok û romanê ji hev cuda dikin zirav in. Xalên hevbeş ji xalên cuda pirtir in. Xala cudabûnê ya li ber çavan tê dîtin ew e ku çîrok serhatiya kesekî an çend kesan e û sînorê wê ji yê roman tengtir e. Roman hem ji aliyê kesan ve piralî ye, hem ji aliyê naverokê ve, hem ji aliyê mijaran ve. Rukiye Ozmen: Pêwendiya roman û destanê li ser çi astê ye? Diyar Bohtî: Bêguman pêwendiya destan û romanê bi hev re heye. Çawa ku xalên wan yên ji hev nagirin hene, her wisa xalên wan yên hevbeş jî hene. Di her duyan de jî dîrok heye, leheng hene, zeman û mekan girîng in, di her duyan de jî çand heye, wêje heye, hûner heye. Mirov dikare wiha jî bêje; roman berfirehiya destanê ye. Destan dibe çavkaniya romanê, dibe bingehê wê, destan cewherê romanê ye, roman jî xemla destanê ye. Rukiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de binav bike çi ne ev qonax? Dema gotin li ser romana kurdî ye, hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hê bi çar lepikan diçe, hinên din tenatena dibêjin, hinek jî êdî zarok hesab nabe, zaroktî di temen û di aliyê biyolojîk de tê zanîn kêm zêde belê dema rewşa romanê bi îfade û tesbîtên li jor tê diyarkirin mebest çi ye, hûn çi dibêjin, çawa dibînin, romana me di rewşa kîjan kategoriyê ji van katgoriyan de ye û kîjan li rastiyê nêzîk e? Diyar Bohtî: Di baweriya min de li şûna ku mirov bêje romana kurdî di kîjan qonaxê de ye, ku mirov bêje nivîskarên Kurd û Zimanê Kurdî di kîjan qonaxê de ne, dibe ku rasttir be. Eger roman bi zimanê nivîskî ve girêdayî ye û eger nivîs jî bi nivîskar ve girêdayî ye, wê demê divê mirov li ser bikaranîna ziman û nivîskar raweste û li gora wan diyar bike ka roman di kîkan qonaxê de ye. Çawa di bersiva pisên borî de jî hatî diyarkirin, romana Kurdî ji nû ve nayê destpêkirin, romana Kurdî jixwe bi hezarê salan e heye. Eger nehatiye nivîsîn, eger bi devkî hatiye gotin, eger bi rengê çîrok, stiran û destanan hatiye gotin, eger bi teknîka îro ya romanê nehatiye gotin ev nayê wê wateyê ku heta niha Kurd bê roman bûne. Çîroka Rostemê Zal di heman demê de roman e, destana Mem û Zînê di heman demê de roman e, Derwêşê Evdê, Siyabend û Xecê hem destan in hem roman in. Û gelek berhemên din yên wisa hene. Kurdistan çavkaniya romanê ye. Xezîneya romanê ye. Kî bixwaze dikare têra xwe jê bigire. Li şûna romanê mirov dikare bêje nivîskarê Kurd nû dest pê dike.

Rukiye Ozmen: Di nava romanên cîhanê de tu hez ji kîjan romannivîsan zêdetir dikî, ji bo kesekî romanxwên û evîndarê romanan çend nav wê ne hesan be, belê herî zêde û di nav yên kurdî de? Diyar Bohtî: Ji romannivîsan pirtir, ez romanan hildibijêrim. Di nava romanan de jî yên bala min dikişînin romanên dîrokî ne. Ji romannivîsên Kurd ez naxwazim navekî, an çend navan tenê nîşan bidim. Lê ez dixwazim vê bêjim, her ku ez dibihîzim romaneke Kurdî derketiye, çawa ku min xezîneyek dîtibe ewqas keyfa min xweş dibe. Rukiye Ozmen: Werger çendî ziman, stîl û formûlasyonêan bi pêş dixe? Diyar Bohtî: Werger weke şûrê du dev e. Eger rast bi kar were, werger ji du aliyan ve sûdê dide. Ya yekê, civakên dinyayê, jiyana civakên cuda, çandên cuda bi xwendevanê xwe dide naskirin. Xwendevanê xwe ji mala wî, ji gundê wî, ji bajarê wî, ji welatê wî dertîne û bajar bajar, welat welat digerîne. Dinyayê pê dide naskirin. Ya duduyan, ziman dewlemend dike. Romannivîs neçar dibe li peyvan bigere. Bi riya gera xwe rasta gelek tiştan tê û peyvên hatîn jibîrkirin, peyvên tenê li hinekî dever tên bikaranîn, dikevin ferhenga Kurdî. Lê aliyekî wê yê bixeter jî heye, eger baş neyê bikaranîn, dibe ku ziman xira jî bike. Lewre gelek caran hinek wergêr li gora qalibên wî zimanî qalibên Kurdî jî ava dikin û ev jî dibe sdemê xirabûnê. Rukiye Ozmen: Romanên hatine wergerandin çendî serketî ne, Zimanê Kurdî çendî di bin barê wergerê de radib? Diyar Bohtî: Di vê mijarê de ji ber ku romanên hatîn wergerandin ne pir in û di vê mijarê de ti lêkolînên min jî çênebûne ezê nikaribim bersiva vê pirsê bidim. Bêguman ev jî kêmayiyeke min bi xwe ye. Rukiye Ozmen: Werger çiqas cewhera berhema ku tê wergerandin diparezê? Diyar Bohtî: Jixwe navê wê li ser e; em dibêjin werger. Ji sedî sed pirtûka hatî wergerandin ne ew bi xwe ye. Ne Zimanê Kurdî tenê, roman bi kîjan zimanî bê wergerandin bila bê wergerandin, hinek ji cewherê wê dikeve. Ew jî li ser xurtbûna zimanê wergerê û li ser hosteyiya wergêr e. Ka çiqas wergêr û zimanê wergerê xurt be, ewqas nêzîkî cewherê wê dibe. Rukiye Ozmen: Hûn bi xwe hez ji kîjan celebê romanan dikî, nivîskarekî romanan bêşik hezkirina wî wê fireh be, wê bi kategorî û çend kategoriyan ne sînorkirî be, belê cardî jî meyla mirov

zêdetir bi ser hinan e, hûn xwe di kîjan kategoriyê de dibînî, nêzîkî kîjanê ye ji wan? Diyar Bohtî: Min bersiva vê pirsê li jorê daye. Rukiye Ozmen: Roman rolekî çawe ji bo civakê dileyîze? Diyar Bohtî: Ev pirseke pir girîng e. Destpêkê mirov dikare bi pirseke wiha bersivê bide: Ma çi dike û çi nake? Bêguman eger romaneke baş be. Ji ber ku piralî û rengîn e, bi qasî ku roman bandore li mirovan dike ti tişt ewqas bandorê nake. Lewre di romanê de dîrok heye, zanebûna xwendevan zêde dike; çand heye, çandên cuda bi xwendevan dide naskirin; wêje heye, di warê ziman de pêşketinê bi xwendevanê xwe re çêdike; felsefe heye, fikir heye, bawerî heye, şîret û perspektîf hene, peyam hene; ev tev dibin sedem ku xwendevan xwe di ber çavan re derbas bike û xwe biguherîne. Roman xeyalên xwendevan xurt dike, mejiyê xwendevan dide xebitandin. Lê bi qasî ku roman xwendevanê xwe diguherîne ewqas jnivîskarê xwe jî diguherîne. Bi kurtayî mirova dikare bêje ji civakê re rêbertiyê dike. Rukiye Ozmen: Hayê we çendî ji romanên perçe û zaravayên din yên kurdan heye? Diyar Bohtî: Bi qasî ku ez bikarim şîroveyeke baş bikim, di wî warî de derfetên min yên fireh çênebûne. Bêguman ev jî kêmayiyek e. Rukiye Ozmen: Demek dirêj di ser berhemafirîniya romanê re derbasbûye, roman jî form û hûnandina xwe bi demê re diguhere gelo? Diyar Bohtî: Bêguman form û qalibên romanê jî weke her tiştî tên guhertin. Ji ber ku roman nivîs e, nivîs bi ziman ve girêdayî ye û ziman jî weke heybereke zindî ye, çawa ku her zindî tê guhertin, roman jî li gora demê û li gora pêwîstiyan tê guhertin. Çawa ku guhertina her tiştî li gora demê û li gora pêwîstiyan e, eger li gora demê û li gora pêwîstiyan roman xwe neguherîne wê ji qîemetê xwe bikeve. Lê em bixwazin nexwazin wê xwe biguherîne. Çawa ku nivîskarê wê û xwendevanê wê xwe diguherîne. Ti tişt weke romanê bi jiyanê ve ne girêdayî ye. Ji ber wê çawa ku jiyan her tim bê sekin û bê rawestan di nava guhertinê de ye, romana heta niha hatî jî her tim xwe guhertiye. Roman bi serhatî û serboriyan, bi qalibê efsaneyan derketiye; xwe guhertiye bûye çîrok, bûye dîrok, bûye stiran, bûye şano, bûye filîm û herî dawî xwe gihandiye qalibê ku em niha jê re dibêjin roman. Dibe ku li gora demê û li gora pêwîstiyan naveroka wê jî, navê wê jî û form û qalibên wê jî bên guhertin. Û pêwîst e, bên guehertin jî.

Rukiye Ozmen: Xelatata Nobel û dîroka destpêkirina wê gelekî ji dîroka romana kurdî kevintir e. ji romannivîsên gelên herêma Rojhilata Navîn Necîb Mehfûzê Misrî, Orhan Pamûkê Tirk xelat girtin, rojeke xelatgirtin bibe dora me jî mikun e, pêşbîniyên we, fantaziyên we? Diyar Bohtî: Weke her tişta biserkeftî roman jî layîqî xelatê ye. Xelatdayîn tişteke pîroz e. Nirxdayîna kedê ye. Ji ber ku di serê pîroziyan tevan de ked tê, xelatkirina kedê cihê rûmetê ye. Lê ez dixwazim li ser xelatdayînê vê jî bêjim: Xelatên di roja me ya îro de tên dayîn, ne tenê yên di warê romanê de, yên di her warî de bi giranî xelatên siyasî ne, ji zêhniyeta hêzên serdest ne dûr in. Weke din kesên xelatê heq dikin, ne şert e ileh xelata Nobelê bistînin. Di baweriya min de pêwîst e, yên ji zêhniyeta hêzên serdest dûr, ew jî bikarin di nava xwe de bi navên cuda xelatan bidin. Weke din xelat ne malê bavê ti kesî ye, xelat bi kedê ve girêdayî ye. Kî dibe bila bibe yê kedê bide, xelat heqê wî-wê ye. Romannivîsên Kurd; nikarin demjiyanên Robinson Crusoe bijîn. Robinson Crusoe, têkoşîna mirovekî bi serê xwe ye. Têkoşîna di himbêza xweza de... Di kesayetiya mirovekî de, ji bo tevahiya mirovahiyê têkoşîna serdestiya xweza. Alavên Robinson Crusoe, li girava bi tenê încil û çend alavên biçûk in. Mirov dikare berxwedana Robinson Crouse ya di nava 4 salan de wek macera jî bi nav bike. Lê cîhana global, demjiyana teknolojiya pêşketî, derfetên wiha nadê Robinson Crouseyan. Ji ber ku fatura jiyaneke kifş û plankirî radestî me nake. Fatura bihatir û girantir e. Bêhtirîn lîstik, bêhtirîn dîplomasî, bêhtirîn aborî û kolektivîzmê derdixe pêşiya me. Tenêtiya Robinson Crouse, nebûna jinê, nebûna evînê, nebûna lîstik û qîr teşqeleyên cîhanê, şer, kuştin, dagirkirin, kar û xebata romannivîs hêsa kiriye. Lê car din mirov dibîne ku, rojavayî, bi Robin Crouse fêrî xwendinê bûne. Bi xwe hatine. Hêviyên çînê burjuwazî bi hêz kirine. Di cîhaneke ku her şev, bi dehan stêrikên ezmanê gelê nivîskarên Kurd têne rijandin, mirov nikare behsa şans û avantajan bike. Belkî aliyekî avantajê heye, lê ji bo ku nivîskar dikarin avantajên demê û rijandina stêrikên ezmanê xwe bikarbîne. Alavên ku zarokên Kurd parçe dikin, ji încîl û çend alavên Crouse giringtir in. Rukiye Ozmen: Pirsên me ev in. Zor sipas! Diyar Bohtî: Spas xweş!

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de digre, ji vî cîhê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bighîne wan? Ömer Dilsoz: Bersiva vê pirsê her di nav pirsê de bi xwe ye. Her qonax, bi serê xwe bi tecrûbe û serhatiya salan, xwedan serborî û ceribandinên kûr û dirêj e. Her qonax, di heman demê de, bi dawîhatin an jî bi sentez hin gavan jî, wekî antîteza rewta pêşiya xwe hatiye pê. Ango, her qonax di agirê xwe de keliyaye, dûre di xweliya xwe de xewiniye û piştre jî gihîştiye û xwe daye der. Helbet, em, wek tecrûbe û ezmûn, di vê gerdûna nivîsandinê de, di hemû qonax û pêpelingên vê pramît û derenca wêjeyê, yanî, di vê meydana hiş û jêrhişa kulturî-çandî ya nivîskî de, gelek û gelek dereng mane. Meydana edebiyata me xirt û xalî maye ji nivîsê, di kîsê me çi berhev bûye, hema bêje ew du sê dilopên devkî ên zargotinî ne. Helbet, di ber vê bagera guherîn, pêlavêtin û rewtvedana jiyana medeniyet û şaristaniyê de, ji dûr ve dûr ve be jî, “edebiyata me ya devkî” bi tîna wan “izman” hesiyaye û di pêvajo û heyamên kemilîna binhişîna neteweyî û giştî de, ez dibêjim qey binaxe dagirtiye, lê pirs ew e ku çu rêzedîwar li ser vê binaxê nehatine danîn/nijinandin/nimandin. Ez, gel hindê me ku di van meseleyên weha de, li şûna ku mirov tûkê birînê hilxepêre û wê bixurîne, çêtir e, ku mirov guhê xwe bide gotina pêşiyan a ku dibêje, “Tişta çû nede dû”. Ango, heke îro, me, ji ber bêşansiya tarîxa xwe, nikaribe ji xwe edebiyateke nivîskî ya xwedan kevneşopiya bi sedan salan bi dest bixin (ku tunebe) gelo, ma qey em rabin

benzînê bi serê xwe dakin û ji qehra xwe bişewitînin. Ma hema em rabin, vê valahiya ku encama bi sedan salan e, û di vir de, çu guneha me nifşê nû nîne, ma qey em, hemû hêviyên xwe binax bikin û ji ber ku tune(bû)ye, qey xwe jî tune bikin?! Li gorî min, pirsa me ya sereke ev e. Helbet, em ê zû bi zû nikaribin bi xelkê re qayişa edebiyatê bikêşin û rabin “berhemên” xwe, bi yên wan re, li gorî giraniya wan, biwezinin. Ev, ji binî de, xwetunekirin e, xwepûçkirin e, û a herî kambax jî, xwe avêtina nav lepên bêhêviyeke bêdawîn e. Ji bo wê ye, ez dibêjim; hûner, edebiyat, an jî hêza peyvê, şiyana gotinê ji wê derê dest pê dike, gava tu ji (tu)nehiyê bibînî heyiyê... Pirs, ew e ku çu zeman, ji bo çu tiştî dereng nîn e, hindî ku di wê cuhê de, av-jiyan biherike... Belkî, em ê nikaribin, dîrokê biqulipînin û hemû qonaxan bi hemda xwe bijîn û tê de tovê edebiyata xwe li zeviya hişê milletê xwe bireşînin, erê, jixwe ev ne mimkûn e jî, lê em dikarin tiştekî bikin... sibe, bo sibê û îro, îroya xwe, li cihê ku edebiyata cîhanê gihîştiyê, ji xwe re çalekê, derzekê, kulekekê vekin û tê re biçin ber bi asoyên ronak ve... Ango, di nav van çend dezavantajên mezin de, a rastîn em hinekî jî bi avantaj in, ku ew jî, îro, em li ser behr û deryaya nekeşfkirî ya nivîsê ne... xelkê, zeviya xwe çandiye û berê xwe jî hilaniye lê zeviya me beyar e, em dikarin, tovekî wisa lê bireşînin ku li ser (tu)nebûnê, bibin xwedan hebûneke bêhempa... Ango, mesela me bikaranîna potansiyelê ye, ji bo vê jî divê berî her tiştî em bi wê bihesin... Rukiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serketî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi coreyekî din, postmodern, çend pîvanên ferz binav bikin? Ömer Dilsoz: Ez dibêjim qey ev mijar, ji min pirtir a mamosteyên edebiyatê ye. Ez, çu pîvanan destnîşan nakim, ji ber ku, pîvana ku ez ê li ber dilê xwe bikin pîvana “serkeftinê” tenê dê encama qenaeta min a di vî warî de be. An jî, divê ez vegerim nav teknîka vî karî, ji şareza û pisporên edebiyatê yên cîhanê, çend gotin û „pîvanan‟ neqil bikim, bi ya min, ez şêwe nêzîktêdayîna ku nivîskar, gelek caran bi palpiştan ve dadikeve meydana gotarê, meydana axaftin û analîzê, nêzîktêdayîneke gelekî bixwebawer, jixwepiştrast û xweser nîn e. Ev şêwe nêzîktêdayîn, pirtir karê akademisyenan e, pisporên edebiyatê, jixwe pîvanên hema bêje “giştî” destnîşan kirine.

Lê, ku pirs weha be, “gelo kêfa min, qinyata min bi romaneke çawa tê?” wê demê, ez dikarim, ji we re, behsa hin tiştên ku ji romanekê, tekstekê, çîrokekê, fîlmekê, şanoyekê, fotografekê, dîmeneke zindî, kêfê dide min û di hiş û dilê min de, velerzînên heyecanê tîne pê, darêjim. Heke di vê xelekê de, em romanê bidin ber tava nimûneyê; ez ê xwe li “kelecanê” bigirim. Ango, mesele, kelecanpêketin e, ma heke, berhem, wekî porteqaleke av jê dotî, sar û bêtehm be, heke zimanê wê wekî guveguva kermêşan li hişê min bilikume, heke karekterên wê, li ber çavên min zindî nebin û ez lê negirim li kolanan, heke ez nebin xemxurê dûvkêşa wê û tê de wekî surfkerekî ber bi şepol û pêlên wê wer nebim; heke, tişt û tiştine ji min, ji bo min, nasê min, tê de tune bin û dinyayek tê de – çi binasim çi nenasim- bi ber çavên min zindî û bi giyan nekeve, wê demê, ew roman, ne dibe mêvanê ramanên min ne jî xweşî û tehm, kelecan û aqilekî, hêviyekê, ji tecrûbeyan dersekê dide min... Wê demê, ez ê wê nexwînim... Ew, bi kîjan ziman û bi kîjan “etîketê” be jî, qet û qet ferq nake... Ji bo wê jî, berhemeke edebî, belkî di serî de, ji bo “navekî naskirî” tête kirîn, lê piştre ji bo “naverokeke petî” tête xwendin, naskirin û an herî girîng jî hezkirin. Jixwe heke te hezkirin ji navê rakir, çu tişt tê de namîne... Ez ji “divê”yan hez nakim, lê heke îla jî pêwîst be divêyekê bêjim; bo romanê, berî her tiştî divê Roman bi her awayê xwe bi HEZkirinê bête hevîrkirin. Bi zimanê xwe, bi karekterên xwe, bi narînî û spehîtiya xwe, bi nazikî û hûgiliyên xwe û bi HEZkiriyên xwe... Rukiye Ozmen: Romana kurdî jî û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji awurike bervaja û belkî hevdû temam kir, roman çawa bi pêş dikeve? Ömer Dilsoz: Roman çawa paşve ma, ez dikarim bi vê pirsê bersiva we bidim. An jî, “romanek çima paşve dimîne?” Ez, dibêjim qey, gava em behsa romana milletekî dikin û wê radixe ser berika analîzê û didin ber kêş û neşteran, em, zikê tarîxa wî zimanî, wî milletî jî diqelêşin û pirsgirêkê di perspektîfeke gelekî berfirehtir û bi topyekûnî werdigirin nav lepên xwe... nexwe, em ê tê de bimînin û dê li şûna nirxandin û têgihîştina bi rastiya meseleyê, serûguhên hev bixwin û ji hev re bêjin, difna te xwar e. Roman, bi ronahîdîtina xwe pêş dikeve. Bifikire, tu di binê çaleke kûr de yî û hemû derî li ser te girtine, xwarina te hinde bi qasî ku tu pê nemirî, ma tu yê çawa bi pêş bikevî, helbet pêş nakevî... Ji bo wê, divê Zimanê Kurdî, ji çalên man-nemanê derkeve, di qatên perwerdehiyê ên bilind de

bikemile û bi bejn û bal bibe, bi dû re, romana me jî, ramana me jî, kultura me jî, dê “riya xwe” bibîne. Gelo ev rê, dê çend pahn û fireh be, ez bawer nakim bibe TEMa kurdî lê dîsa jî dê her cure barhilgir, mirovhilgir û ramanhilgir bikarin tê re bimeşin... Ango, romanek ji bo ku bi pêş bikeve, divê bi ser bikeve û bibe xwedan rû û siyanet, hela ji aliyê çend xwendevanan ve bête xwendin, nirxandin, rexnekirin (em kurd rexneyê carina wek rîxne têdigihin mixabin) piştre dê jixwe riya xwe bibîne, em hewl bidin rawestînin jî ew guhê xwe nade tu (çu) kesî. Ji bo wê jî, ez wisa bawer dikim, bi reşbînî û xwexuriyê, çu tişt bi pêş nakeve. Tiştek li ber me heye, zimanek, em di asoyên wî zimanî de li xewnên ronahî digerin. Ew, amûrê me yê derbirînê ye, em pê, tevn û tejê ramanên xwe dijenin û hêvî û xweziyên xwe dihûnin. Dinyaya me di wê derê de ye. Îro, divê em nekevin xema hindê ku ev ziman, va ye ber mirinê ye û ma ez çima xwe pê biwestînim û ew piçeka mayî bî, hema di yek carî de bikujin. Naxêr, a rast, berevajiyê wê ye, ne li ber mirinê, li ber zayînê ye û tarîx, ji bo me, ji îro ve dest pê dike... tarîx, belkî di qeydên me de, tenê deng e /dengbêjî ye, lê tarîx li ba me ZINDÎ ye. Her weha roman jî zindî ye. Belkî, wekî xeyalekê bê, lê ev ne xeyal e, pêşbînî ye belkî, ez berevajî her kesî dibêjim; Kurdî û edebiyata wê, li ber teqîneke mezin e... Rukiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin carna nîqaşa ew berhema çîrok e an jî roman e, tê kirin, cudahiya romanê ji çîrokê çiye? Ömer Dilsoz: Li gorî min, ev nîqaşên wisa gelekî beyhûde û pûç in. Roman, aşkere ye, çîrok jî... Lê dîsa, ji bo ku merema min bête fêmkirin, tasvîreke gelekî berbelav ez dixwazin parve bikim: Bifikire, tu di rê de diçî, te mirovek dît; di çîrokê de, tu wî kesî dibînî, diçî balê, silavekê didî, pê re dixwî, vedixwî, tişta bo te pêwîst jê distînî û di riya xwe de dewam dibî... Lê di romanê de, tu wî kesî, dibînî, diçî balê, pê re rûdinî, diaxivî, her liv û tevgera wî dinimînî, li wir dimînî, dikevî hişê wî, dibî tirs û fantaziyên û ji balê naçî... aha, ferqa roman û çîrokê ev e. Rukiye Ozmen: Pêwendiya roman û destanê li ser çi astê ye? Ömer Dilsoz: Li gorî çejna wê ye. Roman, heke romaneke dîrokî be, jixwe dê ava xwe ji destanan vexwe, lê heke romaneke modêrn be, dibe ku qet çu têkiliyê bi destanan re çêneke.

Rukiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de binav bike, çi ne ev qonax? Ömer Dilsoz: Bi rastî ez “miriyê” vê pirsê me. Çima? Ji ber ku em ne mecbûr in, îla rewşekê ji romana xwe re peyda bikin. Em ne mecbûr in, nîrekê deynin ser stûyê romana xwe û li ber “(ga) ya xelkê” dabênin. Nexêr, bihêlin, romanê neêşînin, wek di meseleya zimên de, em wê nekin xwêya her girarê. Romana me, bila di tu qonaxan de nebe û bila di teşta tu “izman” de nehatibe hevîrkirin, gelo, ma ku wisa ye, qey em rabin xwe bikujin!? Ez tênagihim, çima em zimanê xwe, ramanên xwe, romanên xwe, hestên xwe, jiyana xwe, “xwe” û dilê xwe, HEZkirina xwe, hinde/evçend tepeser dikin, ev çend diêşînin, ev çend diguvêşin û her wekî em li bendê ne ku xelkek bê, bo me çend gotinan li ser “me” bêje, da ku em bi ya xwe bawer bin, da ku em ji xwe Hez bikin, da ku em piştrast bibin ku “Em” bi ya xwe ve, HENE... Gelo, ev çi derûniyeke hinde li ser “Ne” yê sing kutane û hinde xwe bi “qenaetên yên derveyî xwe ve” radigire. Ma ku nava me vala, xelk hemû bibêjin tijî ye dê bibe çi, an jî berevajiya wê... Li gorî min, romana ku em wek “romana kurdî” dikarin behsa wê bikin, ji vir de, ji vê kaosa civakî mimkûn e, wekî volkanekê bi ser cîhana edebiyatê de biteqe. Bihêlin, bila biteqe... Ango roman, şoreşeke zihnî ye, ji bo wê jî, ne ji qenaetên derve ve, ji qenaeta xwe ve, li bûyerê, helkeftê, demê, jiyanê, hezkirinê, mirovî, jinê, şerî, mêrî, zarokan, mafan, îdeolojiyê, siyasetê, ramanê, cîhanê, xewnê, eşqê, fantaziyê, hevşabûnê DINÊRE... Rukiye Ozmen: Dema gotin li ser romana kurdî ye,hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hê bi çar lepikan diçe, hinên din tenatena dibêjin, hinek jî êdî zarok hesab nabe, zaroktî di temen û di aliyê biyolojîk de tê zanîn kêm zêde belê dema rewşa romanê bi îfade û tesbîtên li jor tê diyarkirin mebest çi ye, hûn çi dibêjin, çawa dibînin, romana me di rewşa kîjan kategoriyê ji van kategoriyan de ye û kîjan li rastiyê nêzîk e? Ömer Dilsoz: Helbet, ev encamên hin qinyatan in. Ma nexwe, mirov çi, çawa dibîne, wê dide der. Di warê hejmar û reqemî de, ev tespîtên li jorî minkûn e bên pejirandin. Hema bêje ez jî di kategoriyên we diyar kirî de,

dikarim texterewana romanên “çavbelek” rakim û lê danim. Lê pirs ne ev e, texmîna min. Vêca qey, em ê heta çend salan li benda mezinbûna wê bisekinin!... An jî, gava ew romanê bi çarlepkî didin meşandin û hêdî hêdî diranên şîrî lê tînin, heta carina hinek di ber re dibêjin, “aaa wetttê” jî, ka serencama kîjan psikolojîyê derdibirin? Li gorî min pirs ev e. Dibe ku nexweşiyek be, hin xwe li “tunehiyê” radigirin, hin xwe li “çarlepkî” radigirin û hin jî di arafa xwe û xelkê de, ji qehra xwe dikujin. Ez, di vî warî de, gel hindê me dest ji êşandina vê romanê berdin. Çi be û li ku be, bila li wê derê be, bihêlin, bela xwe jê ve kin, nexwe hûn ê hem xwe û hem jî wê tune bikin. Rukiye Ozmen: Di nav romanên cîhanê de tu hez ji kîjan romannivîsan zêdetir dikî, ji bo kesekî romanxwîn û evîndarê romanan çend nav wê ne hesan be, belê herî zêde û di nav yên kurdî de? Ömer Dilsoz: Ji cîhanê gelek kes heyecanê didin min. Bi kurdî jî, hema bêje, çi romana Kurmancî bi destê min dikeve dixwînim. Hinek bêtehm in jî, hinek wek ziman, wek teknîk dibe ku zêde kavik bin jî. Yên me bi xwe jî dibe ku wisa bin. Serkeftin û serneketina wan, bi ser zimanê pê tê nivîsandin nîn e helbet, bi ser şarezayîya wî karî ye. Wekî nav, dostên min ên hêja hene ku gava ez wan dixwînim, tehmê didin min, Şener Ozmen, Mîr Qasimlo, Dilawer Zeraq, Jan Dost, Helim Yusif pirtir di çîrokên wî de min heyecan dît. Rukiye Ozmen: Werger çendî ziman, stîl û formûlasyonêan bi pêş dixe? Ömer Dilsoz: Helbet, lê ev mijareke cuda ye. Bi wergêrekî re baxivin dê çêtir be. Ez di wê hizrê de me, divêt her pirs li her kesî neyêne kirin. Nivîskar, dibe ku di karê xwe de baş be, lê ew nayê wê wateyê ku derbarê her pirsê de dê bersiveke wî hebe. Rukiye Ozmen: Hûn bi xwe hez ji kîjan celebê romanan dikin, nivîskarekî romanan bêşik hezkirina wî wê fireh be, wê bi kategorî û çend kategoriyan ne sînorkirî be, belê cardî jî meyla mirov zêdetir bi ser hinan e, hûn xwe di kîjan kategoriyê de dibînin, nêzîkî kîjanê ne ji wan ? Ömer Dilsoz: Bawer ke ew jî li ser gavê ye. Li ser psîkolojiya min a wê demê ye, wê heyamê ye. Car tê, kêfa min bi romanên fantastîk tê, carina jî ez xwe li romanên dîrokî digirim. Te dît, hişê mirovî, ruhê mirovî wê pêlê, tîyê çi be, ew mirovî bi xwe re dibe. Lê wekî jênegerekê, romana ku

bi evîn û HEZkirinekê pehtî be, her tim, tercîha min a pêşîn e. Ji dema tê de hez dikim. Romanên dema me, serdema îro, ên herika hişîn hestên min xweş dikin. Rukiye Ozmen: Roman rolekî çawe ji bo civakê dileyîze? Ömer Dilsoz: Roman, danezanên siyasî nînin, belkî bi serve serve xwe gelekî têkilî civakê nakin, çimkî, civak bi xwe tê de ye. Roman, hespê troya yê binhişê mirovî ye, keleyê ji hûndir ve vedigire. Ji bo wê jî, roman, civakê na na, civakekê ava dike... (helbet heke ew roman raman be) Rukiye Ozmen: Hayê we çendî ji romanên perçe û zaravayên din yên kurdan heye? Ömer Dilsoz: Dibêjin, di Soranî de hin hewldanên nivîsandinê hene, lê ji ber ku ez elfabeya wan nizanim, ez nikarim tiştekî bibêjim. Rukiye Ozmen: Demek dirêj di ser berhemafirîniya romanê re derbasbûye, roman jî form û hûnandina xwe bidemê re diguhere gelo? Ömer Dilsoz: Helbet. Roman jî zindî ye, diguhere, belkî li formên nûtir digere, hûnandineke cudatir, lê, sînor hene. Çarçove û dîsîplîna ku romanê dike roman... Rukiye Ozmen: Xelatata Nobel û dîroka destpêkirina wê gelekî ji dîroka romana kurdî kevintir e. ji romannivîsên gelên herêma Rojhilata Navîn Necîb Mehfûzê Misrî, Orhan Pamûkê Tirk xelat girtin, rojeke xelatgirtin bibe dora me jî mmikun e, pêşbîniyên we, fantaziyên we? Ömer Dilsoz: Tişta xwei ew e ku mirov dikare bi xeyalên xwe dinyayê biguherîne. Tişta nexweş jî ew e ku mirov bi guhertina xwe bawer neke. Helbet, xelatkirin, bo zimanekî cihê serfiraziyê ye, lê ez dibêjim derdê me yê nivîsê, ne bo xelatên nobelê ne, derdê derbirrîn û xwenasînê ye. Ez, dibêjim, Nobel bo me kurdan, belkî xeyalek gelekî zû be. Lê mimkûn e. Rukiye Ozmen: Pirsên me ev in. Gelek spas. Ömer Dilsoz: Ez jî gelek spas dikim.

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di hembêza xwe de digre, ji vî cihê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bighîne wan? Adil Zozanî: Beriya her tiştî em gelekî ku bi derengî balixbûyî ne. Em derengî haydar bûn ku zimanê me yek ji gencîneyên herî mezin ên lîteratûra/wêjeya cîhanê ne. Heta îro jî haydarbûn û têrnehaydarbûn jî mijara dabaşeyê ne. Kêmasî be jî tekstên ku bendava peyvên kurdî li ber wêjeya cîhanê vedikin hene. Êdî em dikarin vê yekê bi rehetî bêjin. Meseleya derengmayînê, ji bo çu qewman nabe ku wekî awantaj bê binavkirin. Lewre her derengmayînek di vî warî de windabûneke. Windabûnên me piralî ne. Beriya her tiştî, me gelek pênûsên xwe yên nazdar ji bo zimanên serdestên xwe bexşandine. Bi kurdî nivîsîn di encama înadeke siyasî de pêkan bû ye. Ji ber hindê jî teksên destpêkê yên kurdî serdema nûjen siyasî ne. Tam û çêşa serdema klasîk di wêjeya kurdî de nîn e. Mînak, em hêj jî hewl didin ku bi qasî Ehmedê Xanî bibin melevanê Zimanê Kurdî. Hêj jî reqsa me ya bi peyvan û hevokan re dûrî reqsbaziya Ehmedê Xanî ye… Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Celale Xanim… hêj jî melevanên serkêş ên Zimanê Kurdî ne. Kevnaretiya wêjeya kurdî di heman demê de; dibe ku wekî awantajekê jî bê dîtin. Lê rastî ew e ku xîmê wêjeya kurdî qedîm e, dîwarê tê honandin di warê keviyên goşeyan de qels e. Mesela Celale Xanima Loristanî ku Meryemaya wêjeya kurdî ye, heke hayê me jê hebûya niha li ser navê wê stargehên wêjeyê ji bo wêjeya cîhanê hatibûna bexşandin.

Wisa bifikirin ku gelek wêjevanên kurd îro jî cara yekemîn e ku navê Meryemaya wêjeya kurdî Celale Xanima Loristanî dibihîzin. Celale Xanima di sedsala 9‟an de dîwanên êl û eşîrên Loristanê de helbest xwendine, di heman demê de bîjê xwe „Şa Xweşîn‟ wekî zarokê rojê bi civakê daye qebûlkirin. Gelo di çend zimanên ku xwedî wêjeyeke giranbûya de mînakeke bi vî rengî heye. Ji ber hindê, em derengmayî ne, ji ber derengmayîna xwe dûrî bingehê wêjeya xwe bûne û avjeniya me ya di nava pêlên ziman de qels bûye. Zimanê me zêr e, zêr jengarî nabe. Bi hewldanên Kurd piştî demeke din ev zêr dê dîsa bibiriqe. Rukiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serketî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi cûreyekî din, postmodern û hwd, çend pîvanên ferz hûn dikarin bi nav bikin? Adil Zozanî: Ez di wê baweriyê de me ku wêjeya kurdî qonaxa vê pirsê borandiye. Gelek romanûsên Kurd ên xwedî qalib hene. Xîmek ji bo xwe danandiye. Dem, têgeh, ziman, tevn û terz ji bo gelek romanûsên me bûne qalib êdî. Di vî warî de serkeftinek çêbûye. Lê pirsgirêkeke me heye. Romana me li ser kîjan bingehî ava dibe? Zelal nîn e. Romanûsên me piraniya wan terzê jiyanê bajarvaniyeke biyanî Kurdistanê li romanê tînin. Lezgîniyeke ji bo hevşibîna romana pêşketî ya cîhanê heye. Dema fikara hevşibîna romana pêşketî ya cîhanê derdikeve pêş, stûn û qanonên esasî yên wêjeya kurdî tên jibîrkirin. Romanûsiya kurdî ji ber ku li dîasporayê dest pê kir, xwedî dezawantajekê ye. Romana li dîasporayê hatiye nivîsîn, ji bilî ku bi kurdî hatiye nivîsîn avjeniyekê di nava jiyana kurdî de nake. Ne ku romanûsên Kurd ên li dîasporayê bidim ber pêla dabaşeyê. Bêşik ev tercîha wan jî nebû. Rastiya me ev e. Kolanên Swedê û yên Amedê heman têgehan li ser tevnê romanê nadin rûniştandin. Rukiye Ozmen: Roman û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji aiwreke bervaja û belkî hevdu temamkir, roman çawa bi pêş dikeve? Adil Zozanî: Derengmayîn ne bi destê me ye. Di serdema 21‟an de hê jî di warê netewebûnê de em balix nebûne. Nû, ber bi zîpikên biharê ve diçin. Av di giyanê neteweya me digere. Xwe nas dikîn. Vebêjiya giyanê me yê nû teşe digire, dê di nava şevûrojekê de pêk neyê. Heta ez dibêjim, em pir lezgîn gelek tiştan bi hev re didin ber xwe. Ev lezgîniya me çu fayde nade me... Jixwe em derengî mane. Telafîbûna vê derengmayînê bi destsivikiya wêjeyê ne pêkan e. Wêje ji hêmayên destgiran pêk tê.

Rukiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin carna nîqaşa ew berhema çîrok e an jî roman e, tê kirin cudahiya romanê ji çîrokê çi ye? Adil Zozanî: Erê gelo, em çima dikevin nava dabaşeya ji hev cudakirina roman û çîrokê? Pirsa ku bersiva wê bê dayîn ev e. Ji salên 70‟yê şûnde li Kurdistanê dabaşeya „Kurdistan îlhak e‟ yan jî „mêtîngerî ye‟ da destpêkirin. Sedemê vê dabaşeyê teza Lenîn a „qewmên şivan‟ û „qewmên cotkar‟ bû. Li gorî Lenîn qewmên şivan nikarin erkdariya xwe bikin û divê bêne îlhakkirin. Qewmên cotkar dikarin erkdariya xwe bikin û ji ber hindê jî dibe ku serbixwe bin. Heta îro jî şopên vê dabaşeyê hê jî di nava me de mane. Romanûs û çîroknûsê kurd divê biryarekê bide. Ji bo ku bikaribe biryarê bide jî divê sosyolojiya civaka xwe bizane. Ji bo nimûne bêjim, tevnê sosyolojiya civakên rojhilatê li ser xîmê çîrokbêjiyê hatiye danîn, tevnê sosyolojiya civakên rojava jî li ser xîmê destanbêjiyê hatiye danîn. Ev du çandên ji hev cûda ne. Lê sosyolojiya civaka kurd li her du cureyan jî nayê. Çavkaniya me ya sereke dengbêjî ye. Formê dengbêjiyê ne tam çîrok e, ne jî destan e. Senteza herdu cûreyan e. Ji ber hindê jî formên me yên çîrokî û yên destankî tevlihev in. Rukiye Ozmen: Pêwendiya roman û destanê li ser çi astêy? Adil Zozanî: Destan ji bo romana me singê dîwar e. Lê qetareya me kin e. Tozgevizka wêjevanê Kurd a li ber dîwarê wêjeyê qels e. Wêjenasê Kurd di nava demê de dê biryara xwe bide û li gorî biryardariya xwe dê qetareya xwe ya di nava tozgevizka wêjeyê kurdî de destnîşan bike. Lê beriya wê divê em tev biryarekê bidin. Gelo serekaniya romana me ji ku ye. Li gorî min ligel tespîta ji bo „romana yekemîn a kurdî‟ me serêkaniya xwe şolî kiriye. Erebê Şemo kesayeteke nazdar e ji bo Zimanê Kurdî. Lê romana destpêkê ya Zimanê Kurdî wî nenivîsandiye. Dema Erebê Şemo wekî bavê romana kurdî tê navkirin, neheqî li kurdî tê kirin. Gelo dibe ku teksteke nediyar e ku destpêka wê ji avjeniya Zimanê Kurdî ye, wekî maketeksta Zimanê Kurdî bê qebûlkirin? Dem, têgeh, ziman, tevn û terz… heke hêmayên esasî yên romanê bin; wê demê Erebê Şemo ji bo romana „Şivanê Kurdan‟ vê pênaseyê heq nake. Li gorî tevahiya van hêmayan „Mem û Zîna‟ Ehmedê Xanî vê pênaseyê heq dike. Rukiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de binav bike çi ne, ev qonax?

Adil Zozanî: Romana kurdî hêj jî di qonaxa bûyînê de ye. Divê gelek tenûrên din bêne hilkirin û nanpêjên xurt pêdivên. Mînak, di romana kurdî de hêj jî jin nebûye serbaza nivîsê. Çend romanûsên jin hene?.. Helbestvanên hene lê romanûsên jin nîn in… Romana kurdî ya di bindestiya zilam de. Dibe ku bê gotin, li tevahiya cîhanê ev qad pirtir, bûye tozgevizka zilaman. Lê heta destê jinê nekeve nava vî karî, qonax nayên derbaskirin. Bi gîştî çend romanên kurdî hene. Hêj jî îndeksa wan jî nîn e. Di demên dawî de hejmar tên dayîn. Lê ev hejmar jî nehatine pesendkirin. Lewre dema qala romana kurdî tê kirin, romanûsiya bi alfabeya latînî tê bîra herkesî. Li gorî min di romanûsa kurdî de hêj jî bingehê qonaxa bûyînê tê avêtin. Lê nivîskarên Kurd ên rikberiya romana nûjen bikin hene. Bes ev nayê wateya ku romana kurdî qonax derbaskirine. Rukiye Ozmen: Dema gotin li ser romana kurdî ye, hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hêj bi çar lepikan diçe, hinên din tenatena dibêjin, hinek jî êdî zarok hesab nabe, zaroktî di temen û di aliyê biyolojîk de tê zanîn kêm zêde belê dema rewşa romanê bi îfade û tespîtên li jor tê diyarkirin mebest çi ye, hûn çi dibêjin, çawa dibînin, romana me di rewşa kîjan kategoriyê ji van kategoriyan de ye û kîjan li rastiyê nêzîk e? Adil Zozanî: Wa ye ez jî dibêjim romana kurdî di qonaxa bûyînê de ye. Dema vê gotinê dibêjim, ne ku romana kurdî kêmast dikim. Berovajî hindê, nêrîna min ew e ku romana kurdî di asta xwe ya heyî de Zimanê Kurdî ji sikratê derxistiye û gav bi gav ber bi deriyê mezin ê wêjeyê ve dibe. Bitenê mînakê bidim. Zimanê Kurdî yek ji zimanên ku bi paşek û pêşekan tê avakirin e. Wêjevanekî Kurd ê li ser peyva „hil‟avjeniyê bike; dikare çend peyvên nû ava bike? Hil… hilbûn… hilgirtin… hildan… hilnebûn… hilatin… serhildan… pêdaherin, peyvek bitenê çiqas avjeniyê bi mirov dide kirin. Zimanê Kurdî ev e. Ji bo wêjeyê gencîneyeke wisa dewlemend e. Ev rast e. Lê ev rastî rê nade me ku tiştên ku me nenivîsandiye wekî ku nivîsandî qebûl bikin. Li gorî min meylkariyeke bi vî rengî hebe; divê bê terikandin. Rukiye Ozmen: Di nav romanên cîhanê de tu hez ji kîjan romannivîsan zêdetir dikî, ji bo kesekî romanxwîn û evîndarê romanan çend nav dê ne hesan be, belê herî zêde û di nav yên kurdî de? Adil Zozanî: Yaşar Kemal, Tolstoy, Dostoyevskî, Balzac… Li gorî min hemû romanûsên Kurd divê serpişkên romanhezên Kurd bin. Xwende89

vanê romana kurdî ji ber ku herî kêm bi du zimanan wêjeyê dişopîne, heke romanûsê Kurd bixwîne û vegerê li romanûs bike, dê bandoreke mezin li ser pêk bîne. Rukiye Ozmen: Werger çendî ziman, stîl û formûlasyonanê bi pêş dixe? Adil Zozanî: Wergêrên ji zimanên biyanî bo Zimanê Kurdî hatine kirin nîşandaye ku Zimanê Kurdî kêmî zimanên din nîn e. Lê wergêr kêm in. Ligel wergêra ji zimanên biyanî bo kurdî, ji kurdî bo zimanên biyanî jî divê wergêr çêbibin. Ligel vê yekê em ê ji ziman, stîl û tevnê hev sûdewer bin. Ji bo her zimanekî wergêr bo pêşxistina ziman, stîl û tevnê romanê sûdewer e. Rukiye Ozmen: Romanên hatine wergerandin çendî serketî ne, Zimanê Kurdî çendî di bin barê wergerê de radibe? Adil Zozanî: Ji bo min bersiva vê pirsê hinekê zor e. Lewre, yên ku bersiva vê pirsê dide di heman demê de divê li ser teknîka wergêrê xwedî fikrekê be. Ez bitenê bi çavê xwendevanekî dikarim nêrîna xwe bêjim. Ji bo min teksta ji zimanên biyanî wergêrandî kurdî bûye, beriya her tiştî, herî kêm herikbariya zimanê tekstê yê resen bide mirov. Bila yên li ser teknîka wergêrê pispor bersiva vê pirsê bidin. An jî bila gotina wan esas bê girtin. Rukiye Ozmen: Wergêr çiqasî cewhera berhema ku tê wergerandin diparezê? Adil Zozanî: Berhemeke wêjeyî ne mimkûn e ku ji sedî sed heman tam û çêşê bi zimanekî din bide mirov. Lewre avjeniya nivîskar a di nava peyvan de; têkildarî xusletên ziman in. Ê ku wergerê dike, çiqas serkeftî be jî ev rewş naguhere. Tu romana îngilîzî, fransî, rûsî dema werdigerînî kurdî, bi her awayî tu wê berhemê dikî aydê kurdî. Loma di wêjeyê de hêmaya esasî ziman e û heta ku mirov serdestî ziman nebe, nikare berhemeke wêjeyî ya xurt biafirîne. Madem gotin li pey hat, li vir li ser mijareke hêjayî dabaşeyê nêrîna xwe bêjim. Wêjekariya du-zimanî mimkûn e gelo? Li gorî nêrînekê mimkûn e. Li gorî min ne mimkûn e. Nivîskarek di heman demê de nikare di nava têgehên du zimanên cuda de avjeniyê bike. Nivîskarek dikare bi du zimanan tekstan binivîse. Wisa jî be hevsenga di nava her du zimanan de dê çawa li astekê bigire, hêjayî nirxandinê. Em Kurd ji bo ku kul û derdên xwe bêjin, xwe didîn ber çeperê vê dabaşeyê. Lê ne mimkûn e. Zimanê wêjeyê yek e. Ew jî ew ziman e yê wêjevan têde serdest e.

Rukiye Ozmen: Hûn bi xwe hez ji kîjan celebê romanan dikin, nivîskarekî romanan bêşik hezkirina wî dê fireh be, dê bi kategorî û çend kategoriyan ne sînorkirî be, belê cardin jî meyla mirov zêdetir bi ser hinan e, hûn xwe di kîjan kategoriyê de dibînin, nêzîkî kîjanê ji wan in? Adil Zozanî: Em di nava ceribandineke mezin de ne. Ji bilî romana post-modern hemû cureyên din bala min dikişînin. Ez li pey sentezekê me. Ahengsaziya diyalog û vebêjiyê kêfa min xweş dike. Dema xwe di qalibekî de sînorkirî hîsnakim, dibînim ku melevaniya min a ji bo wêjeyê xurttir e. Ez di wê baweriyê de me ku ji romana kurdî ya ku çiyayên Kurdistanê hembêz dikin; dê cureyekî xweser derbikeve. Rukiye Ozmen: Roman rolekî çawa ji bo civakê dileyîze? Adil Zozanî: Roman li ser kesê ku romanê naxwîne jî xwedî bandor e. Ji ber ku roman vebijêrka jiyanên xweser ên ku bandora wan li ser jiyana kolektîf e, bandorê li kesê ku di heyata xwe de qet roman nexwendiye jî dike. Lewre wî vedibêje. Ew kesê hezkirineke wî ji bo wêjeyê neyî jî yek ji aktorên bingehîn ên wêjeyê ye. Rukiye Ozmen: Hayê we çendî ji romanên perçe û zaravayên din yên kurdan heye? Adil Zozanî: Nizanim, çend nivîskarên kurd dê tiliya xwe danin ser birîna me hemû nivîskaran. Mînak min ji bilî çend berhemên wêjeyî yên zaravayên din ên kurdî hatine wergerandin, derfetê xwendinê nedîtiye. Bitenê pirsgirêk zarave bitenê jî nîn in. Di heman demê de pirsgirêka me ya alfabeyê jî heye. Heta pirsgirêka me ya herî bingehîn e. Mînak tekstên soranî bi alfabeya latînî bêne weşandin, dê wêjenasên ku biyanî alfabeya erebî ne jî jê sûdê bigirin û hewlbidin ku bixwînîn. Lê mixabin ev pirsgirêk ketiye ber qada siyasî ya kurdistanî û zûbizû çareser jî nabe. Heta çareser dibe wêjenasên Kurd ên bi zaraveyên xwe dinivîsînin jî bi ber hev ve bîne. Rukiye Ozmen: Demek dirêj di ser berhemafirîniya romanê re derbasbûye, roman jî form û hûnandina xwe bi demê re diguhere gelo? Adil Zozanî: Ji bilî hewldanên dejenerekirina romanê, form û tevnên romanê yên klasîk hê jî serdest in. Jiyanên dikevin ber romanê ji kîjan serdemê bin, bandorê li ser terz û vegotina romanê jî dike. Mînak di romana îro de pirtir teknolojî heye. Romana îro bivênevê dê li gorî rewşa îro tasfîrekê pêk bîne. Îro jî yek rabe, şert û mercên sedsala 19‟an a Rûs91

yayê bîne berçavên xwe û binivîse, bivênevê dê li gorî wê serdemê bifikire. Rûsyaya wê demê bîne berçavên xwe. Rukiye Ozmen: Xelatata Nobel û dîroka destpêkirina wê gelekî ji dîroka romana kurdî kevintir e. ji romannivîsên gelên herêma Rojhilata Navîn Necîb Mehfûzê misrî, Orhan Pamûkê tirk xelat girtin, rojeke xelatgirtin gelo bibe dora me jî mimkûn e, pêşbîniyên we, fantaziyên we? Adil Zozanî: Wêje ji bo xelatgirtinê neyê kirin. Mixabin, vê dabaşeyê zend û bendên hin nivîskarên Kurd dan badan. Hûr û kûr lêbinêrin, nivîskarên me yên ku îro li ser vê îhtîmalê rikberiyê dikin hene. Nabe ku em Kurd xelatgiriyê ji bo wêjeya xwe bikin hedef. Necîp Mehûzê misrî û Orhan Pamukê tirk xelat girt; çiyê me ji yê wan kêmtir e? Ez vê dabaşeyê wekî xemilandina kirasê nîjadperestiyê teşe digire, dibînim. Pêdiviya Zimanê Kurdî bi vê dabaşeyê nîn e. Li dewsa em vê dabaşeyê bimeşînin, em xwe bidin ber afirenêriya wêjeyê baştir e. Belê yekî ereb û yekî tirk jî xelata Nobelê girtibe, lê heta niha çu romanên ne hatine nivîsîn xwediyê xwe nekirine wezîrê qadê… Ji ber hindê jî wêjevanê me divê li dewsa lezgîn tevbigere, xwe bi nas e. Wisa bifikirin ku em hêj jî serdema balixbûnê dijîn, lê hestên me yên serdema pîratiyê ne. Di xeyalên nejî de avjeniyê dikin. Hê jî zewaca bi peyvê re çênebûye, em pîr bûne, neviyên me çêbûne û heta hinan ji me derazîna deriyê mezin ê wêjeyê jî bezandiye. Xeyalên me ewqas dewlemend in ku em li ser romana nehatiye nivîsîn dabaşeya Xelata Nobelê jî dikin... Rukiye Ozmen: Pirsên me ev in. Zor sipas! Adil Zozanî: Spas xweş!

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de digre, ji vî cîhê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bighîne wan? Fêrgîn Melîk Aykoç: Rast e, çawa çîrok berhemeke koçberiyê bû û li Rojhilata Navîn destpêkir, ji ber ku roman vegotin û berhemeke civaka dema bajarwanî û endustirîyê ye, wê jî li Ewropê destpêkir. Bêguman ji dema Balzac ê realîst, Emile Zolo yê Natûralîst, B. Andre yê suralîst hetanê Joyces James ê modernîst bêhejmar roman hatine weşandin. Di vê pêvajoyê de hima bigire tu dengê me tune. Sebebên vê tê zanîn, bi kurtî egera wê; welatê me yê parçe û dagirkirî, zimanê me yê qedexekirî û nebûna bazara zimanê me ye. Her çendî hin kesên dixwezin her tiştî di xwe de bidin destpêkirin, bi gotinên vala wêjeya tunebûnê derdixin pêş û seriyan tevlihev dikin jî, di vê dema me de gelek romanên kurdî bi taybetî kurdî-kurmancî hatine weşandin. Bi dîtina min di nava van romanan de romanên serkeftî gelek in. Eger em bikanin sentêza mînakên cihanê û dewlemendiya çand û jiyana kurdî pêk bînin, dê emê bikanin di romanê de rêya hizir û hestên hê geştir û dewlementir vebikin. Lema her çendî dereng mayîn di qada navnetewî de hin dezavantajan jî derxe pêş me, Avantajeke azmûnên cihanî jî dide me. Di rastiyê de pirsgirêka herî mezin serketina polîtîka kurdî û bi wê ve girêdayî bazara kurdî-kurmancî ye. Li başûrê Kurdistanê tenê bazareke ji

bo zarava soranî û bi tipên aramî-erebî heye. Ev jî sudeke mezin nade me. Dema mirov behsa bêşansiyê bike. Bêşansî tenê ev e. Rukiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serkeftî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi coreyekî din, postmodern, çend pîvanên ferz binav bikin? Fêrgîn Melîk Aykoç: Serkeftina romanê ne bi forma romanê, ango, realîst, natûralist, sûralîst û modernîzmê ve girêdayî ye. Serkeftin, bi tevn, ziman, mijar û ristina romanê, hest û hizrên ew roman dide ve girêdayî ye. Pirr frotina romanekê jî ne pîvaneke serkeftina romanê ye. Lewra gelek caran frotin bi reklam, derûdor û popelîzmê ve girêdayî ye. Di nava me kurdan de hin pirsgirekên taybet jî hene, wek hembajarîparêzî, meyla polîtîkî, nebûna dezgehên belavkirinê, nebûna rexnegiriyeke bijûn û hwd. Rukiye Ozmen: Romana kurdî jî û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji awirike bervaja û belkî hevdû temamkir, roman çawa bi pêş dikeve? Fêrgîn Melîk Aykoç: Ji ber ku çîrok îro di du wateyan de tê bikaranîn, divê mirov berê van wateyan ji hev cûda bike. Yek çîrokên bav û kalan, çîrokên pîrikan, yên pêkhatina wan derê rastiyê ne, xwedanê hêzên ser xwezayê re ne. Ya duyem jî çîrokên dikane di rastiya jiyanê de pêk werin. Yan jî kêliyeke jiyanê vedinivisîne ne. Di nava gelek gelan de ev cuda ne, wek mînak; di almanî de, ji bo çîrokên bav û kalan „Märchen“ ji bo yên momenteke jiyanê vedinivisîne jî „geschichte“ yan jî „novel“(ev peyv italî ye) tê gotin. Mirov dikane hin navan li forma ku hûn dipirsin bike. Wek mînak û pêşniyar „nûrok“ (dîrok> çîrok> nûrok) yan jî „jînborî“ bibêje. Dibe naveke din jî were bikaranîn, yan jî wek çîrok bimîne. Belê rast e, nûroka (çîroka) kurdî jî dereng maye. Lê dîsa jî gelek serkeftî ye. Bêguman pîvana serkeftinê li gor vejînêr û nirxandêran diguhere. Lê gava ez nûrokên kurdî bi yên almanan re dirûberînim, dibînim ku ji yên almanan ne kêmtir in. Rukiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin, carna nîqaşa ew berhema çîrok e an jî roman e, tê kirin cudahiya romanê ji çîrokê çi ye? Fêrgîn Melîk Aykoç: Min di bersiva pirsa berê de gotibû; nûrok kêliyek, yan jî momenteke jiyanê ye. Lê roman jiyan bi gişti ye. Yan jî, gava mirov bersiveke kilasîk bide. Roman wekî darekê ye, nûrok (çîrok) jî wek şaxên wê darê ne.

Bi zimaneke din mirov dikane bibêje: Roman ji berhema ku li ser bingehên xewneroşk yan jî rastiya jiyanê hatiye ristin, tê de rawestana mirovan, hawîrdor û karekterên wan bi kûrahî tên nirxandinê, serguzeştiyên wan bi zimaneke herikbar vedibêje, li ser veristina hest û hizrên wan karekteran kûr dibe, re tê gotin. Di nûrokan (çîrok) de çalakî ne zêde ne, li pey hev rêz nabin, bi giranî li dora çalakî, rûdan û rawestanekê kûr dibe. Lê di romanê de çalakî û rûdan wek xelekên çorozê li pey hev rêz dibin. Bêguman ji mijara bingehîn jî qut nabin, tim bi mijara bingehîn ve girêdayî û di nava yekitiyê de ne. Rukiye Ozmen: Pêwendiya roman û destanê li ser çi astêye? Fêrgîn Melîk Aykoç: Destan; vegotineke helbestî ye, ji çend çarekan, yan jî beşan pêk tê. Bi şêweyekê bi coş serenceyên gernasên xwedanê hêzên yêzdanî bi awayekî delîndezî vedinivisîne. Tê de kûrbûna romanê nîne. Li aliyê din roman ne helbestî ye, pexşanî ye. Destan formeke gelek kevn e. Mirov dikane wek pêpilika yekem ya helbest, nûrok û romanê jî bibîne. Lê di warê form, tevn, naverok û ristinê de ji hev cûda ne. Rukiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de bi nav bike çi ne ev qonax? Fêrgîn Melîk Aykoç: Di vî warî de ta niha tenê nirxandinên kesî hene. Hîna bi awayekî hûrkolînên zanistî ev qonax ji hev nehatine cûdakirin. Çend berhemên kevin hene. Wek mînak; Romana gorbihuşt Erebê Şemo „Şivanê Kurmancan“ (1935) Ji wê demê hetanê salên heştêyî tenê çend romanên bi kurdî (zaravayên cuda) derketine. Ji salên heştê heta nodî jî hejmara romanên kurdî bi qasê hejmara tiliyên destan e. Lê ji nodî û pê ve, her çû zêde bûn. Ji wê mirov nikane wek qonaxên bingehîn ji hev cûda bike. Rukiye Ozmen: Dema gotin li ser romana kurdî ye, hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hê bi çar lepikan diçe, hinên din tenatena dibêjin, hinek jî êdî zarok hesab nabe, zaroktî di temen û di aliyê biyolojîk de tê zanîn kêm zêde, belê dema rewşa romanê bi îfade û tesbîtên li jor tê diyarkirin, mebest çi ye, hûn çi dibêjin, çawa dibînin, romana me di rewşa kîjan kategoriyê ji van kategoriyan de ye û kîjan li rastiyê nêzîk e? Fêrgîn Melîk Aykoç: Bêguman em di nivisandin û pêşxistina forma romanê de li gor gelên din dereng mane. Romanên kurdî ji salên nodî û vir

ve zêde bûne. Ji bo me diyardeyeke nû ye. Dibe qelsiya hin romanan, bandora devokan, hikariya romanên biyanî lê hebe, lê disa jî li gor romanên dagirkerên wek tirk, faris û erebên ku welatên me dagirtine, ne kêm e, ji yên wan çêtir nebin jî, xirabtir nînin. Di nava me kurdan de hin hobûnên gelek şaş hene, wek mînak „wêjeya tunebûnê.“ Tu ji kîjan kurdî bipirsî, hima dibêje; „filan tiştê me tune, bêvan tiştê me tune.“ Hin rewşenbîr jî ji bo ku bikanin hin tiştan di xwe de bidin destpêkirin, bi wêjeya tunebûnê dest pê dikin. Mixabin ku ev jî kêşeyeke derûniya me ye. Li hin welatan ji sed salî zêdetir e ku roman tên nivisandin, yê me di van bîst salên dawiyê de berfireh bû. Ji ber wê jî mirov dikane bibêje ku romana kurdî ciwaniya xwe dijî. Wê hê bi awayeke gelek bihêz û xwirt bikemile. Lewra mijareyên li welatê me bê mînak in. Rukiye Ozmen: Di nav romanên cîhanê de tu hez ji kîjan romannivîsan zêdetir dikî, ji bo kesekî romanxwîn û evîndarê romanan çend nav wê ne hesan be, belê herî zêde û di nav yên kurdî de? Fêrgîn Melîk Aykoç: Ji ber ku ez nexweşekî xwendinê me û ji salên şêst û şeşan vir ve bê navber dixwînim. Di salên heftîyî de jî me wek pêşbirk roman dixwandin, me ji giştan jî hez dikir. Ji nivisakarên firansiz bigire ta yên rûs min xwendine. Wer rasterast nikanim bibêjim, ev zêdetir bala min dikişînin. Li gor mijare û herikbariyê diguherin. Di nav nûserên kurdî de ez tu cudahî nakim. Min bi dehan romanên kurdî jî xwendine. Ha yên bi destên min ketine, ha yên min li ser E-pirtûk xwendine. Rukiye Ozmen: Werger çendî ziman, stîl û formûlasyonêan bi pêş dixe? Fêrgîn Melîk Aykoç: Her ziman bi serê xwe di proseseke pêşveçûnê re derbaz bûye, lema jî mirov dikane bibêje; her ziman li gor rastiya xwe nirxandin û têgihiştineke cihanî ye. Ji ber vê karekterê jî her ziman xwedanê form, têgîn û peyvên cûda ne. Di wergerandinan de venivisandina van cudahiyan bi serê xwe dewlemendiya form, têgîn û peyvan bi xwe re tîne. Ji bo van venivisandinan asoyên ziman berfireh dibe, rê ji bo awayên din a bikaranîna peyv û têgînan re vedike. Ji ber vê egerê jî werger di peşxistina zimanan de roleke gelek girîng werdigire. Lê hinek xeteriyên wergerandinan jî hene. Divê kesên karê wergerandinê dikin, haya xwe ji rastiya ziman hebe. Bi serê xwe, li gor mantiqa xwe peyvan neafirîne. Peyv afirandin jî bi serê xwe zanyariyeke taybetî

dixwaze. Divê ev tenê karê komisyonên zanistî be. Yan jî divê mirov peyvan ji zaravayên kurdî yên din werbigire. Wek mînak; hin aqilpîjan peyveke bi navê „metirsî“ afirandine. Ev wergerandina peyva tirkî „korkular(imiz)“ de ye. Ji bin ve şaş e, ser û binkirina rêzimana kurdî ye. Pêşgîna „me“ berlêkera nerênî ya fermanê ye. Gava mirov bibêje „metirse“ yanê „netirse!“ tirkiya wê „korkma“. Ango gava mirov bibêje „Metirsiyên me hene.“ Bi tirkî tê wateya „korkmamalarimiz var“ Kurdiya peyva tirkî „korkular“ Jêtirsîn e. Ev mînak jî gelek baş zelal dike ku xeteriyên wergerandinê çi ne. Rukiye Ozmen: Romanên hatine wergerandin çendî serketî ne, Zimanê Kurdî çendî di bin barê wergerê de radibe? Fêrgîn Melîk Aykoç: Li ser mijara wergerandinê gelek nîqaşên berfireh çêbûn. Ji zimanê orjînal wergerandinê bigire, hetanê ji zimanê duyem wergerandinê, gişt hatin nîqaşkirin. Ez naxwazim careke din têkevin nava wê nîqaşê Mijara pirsa we jî mijara lêkolîneke kûr û berfireh e. Ji ber ku min ta niha lêkolîneke wiha nexwendiye, û bê çend wergerandinan, yên din di destê min de tunene, ezê nikanibim, bersiveke têr bidim. Rukiye Ozmen: Werger çiqasî cewhera berhema ku tê wergerandin diparezê? Fêrgîn Melîk Aykoç: Dema kesê wergerê pêktîne, bi azmûn be, herdû zimanan di warê wêjeyê de baş têbigihîje. Naverok û wateyê bi her aliyê ve fêm bike, dikane wergereke gelek baş pêkbîne. Wê naverok û cevhera romanê jî di zimanê lê tê wergerandin de bide. Ango ev kareke azmûn û pisporiyê ye. Rukiye Ozmen: Hûn bi xwe hez ji kîjan celebê romanan dikin, nivîskarekî romanan bêşik hezkirina wî wê fireh be, wê bi kategorî û çend kategoriyan ne sînorkirî be, belê cardî jî meyla mirov zêdetir bi ser hinan e, hûn xwe di kîjan kategoriyê de dibînim, nêzîkî kîjanê ne ji wan? Fêrgîn Melîk Aykoç: Ezê nikanibin rasterast bersiva vê pirsa we bidim, ji ber ku çîrokbêjî û dengbêjiya Serhedê ji romanên cihanê zêdetir bandor li min kiriye. Di zarokatiyê de tûrikê bîra min bi wan hatiye dagirtin. Her formên romanê jî xwedanê taybetiyên xwe ne, Lewma ez bi hez û xweşdiliyê dixwînim. Bi baweriya min ez hinek realîst im. Kesên din min çawa dibînin, ez wê nizanim. Ez bi xwe jî gelek forman, gelek caran jî, gelekan li gel hev bikartînim.

Rukiye Ozmen: Roman rolekî çawe ji bo civakê dileyîze? Fêrgîn Melîk Aykoç: Bêguman roman dikanin di guhertin û pêşketina civakan de hin rolên girîng bilîzin. Lê rastiya civaka me ji civakên din gelek cûda ye. Berê her tiştî ji sedî nod û nehê civaka me nikane romana kurdî bixwîne, lew re xwendin û têgihiştina romanê jî bi polîtika perwerda netewî, serdestbûna ziman û bazara ziman ve girêdayî ye. Ev derfetê gelê me nîne. Di warê politikî de di nava xetereyeke hebûn û nebûnê de ye. Azadiya li başûrê Kurdistanê jî tu sûdekê nade romana kurdî-kurmancî. Li aliyê din çanda xwendinê jî, di nava civaka me de gelek melûl e. Divê berê derfetên rûniştina çandeke wiha werin afirandin. Di vê dema me de romanên kurdî li gor gotinan (ji ber ku statîstîk nînin) li dor 300 hetanê çend hezaran tê firotin. Heta li gor hin nêrînan ev ji sêsedî jî derbaz nabin. Wê bandora romana kurdî jî li gor xwendina wê be. Rukiye Ozmen: Hayê we çendî ji romanên perçe û zaravayên din yên kurdan heye? Fêrgîn Melîk Aykoç: Du alfabeyên cûda tên bikaranîn, ev jî, ji bo me kurdan pirsgirekeke mezin e. Bi giştî em ji hev bê hay in. Belê di destê min de du sê romanên bi soranî hene, lê ji ber wê alfabeya aramî-erebî min hîn bi giştî nexwendine, Ez wê alfabê gelek giran dixwînim, lewma gelek xemgîn im. Ji ber xetereyên wê alfabê carnan hinek peyvan çendbare dikim ku bikanim rast bixwînim û têbigihîjim, lema cardin datînim. Lê yên kirmanckî(zazakî) xwendin ne pirsgirêk in, ji ber ku kirmanckî (zazakî) ji zarava soranî zêdetir nêzîkê kurmanci ye û bi alfaba latînî hatine nivisandin, mirov dikane bi hesanî bixwîne û têbigihîje. Xwendina kirmanckî (zazakî) jî çêjeke taybetî dide mirovan. Wek mînak romana Munzûr Çem ya bi navê “Hotay sera Usivê Qurkizî”. Lê soranî gelek zehmet e. Pir peyvên li gor semantîka erebî hatine çêkirin û ji ruhê kurdayetî hatî dûrxistin, têda hene. Zimaneke çêkiriye. Rukiye Ozmen: Demek dirêj di ser berhemafirîniya romanê re derbasbûye, roman jî form û hûnandina xwe bi demê re diguhere gelo? Fêrgîn Melîk Aykoç: Bêguman her tişt di nava pêşketin û pelvedanê de ye. Hin hewldanên cûda hene. Ev mijareyeke polemîk e. Ya duyem jî mijareyeke siberojê û dahatû ye. Mirov nikane ji niha ve tiştek zelal bibêje.

Rukiye Ozmen: Xelatata Nobel û dîroka destpêkirina wê gelekî ji dîroka romana kurdî kevintir e. ji romannivîsên gelên herêma Rojhilata Navîn Necîb Mehfûzê Misrî, Orhan Pamûkê Tirk xelat girtin, rojeke xelatgirtin bibe dora me jî mimkun e, pêşbîniyên we, fantaziyên we? Fêrgîn Melîk Aykoç: Li ser mijara Nobelê nirxandinên cûda hene. Hin derdor vê wek xelatkirineke di xizmeta pergalê de dibînin. Wek mînak ji bo çi xelata Nobelê ya Aşitiyê dan Barak Obama, ne zelal e. Xelata dan Orhan Pamûk jî ne ji ber berhemên wî, ji ber helwesta wî ya polîtiîkî bû. Eger Yaşar Kemal jî kanîba ew helwest nîşandayîba, dê bidana wî jî. Yanî di nava vê mijara Nobelê de berjewendiyên pergalê heye. Lê dîsa jî mirov dikane bibêje, dibe ku sibe li gor berjewendiyên xwe nivisakareke/î kurd jî layîqê wê xelatê bibîn. Lê di vê rewşê de ji ber têkiliyên bi dewletên dagirker tirk, faris û ereb re wê xelatê nedin kurdan. Xeyaleke wiha ne realîst e jî. Rukiye Ozmen: Pirsên me evin. zor spas! Fêrgîn Melîk Aykoç: Spas xweş!

Destpêkê, zelalkirina çend xalan: Mebesta min ji nifşê nû, nifşê me ye, ew nifşê ku di navbera salên 1990 heta 2010‟an de bi nivîsandina roman, çîrok û helbesta kurmancî re mijûl e. Zarokê bêjî, ew zarok e yê ku diya wî tê naskirin, lê bavê wî nayê naskirin, anku “bê bav e.” Di civaka me de, ev peyv wekî dijûn, sixêf, tê bikaranîn. Jixwe di civakeke nexwendî û ji zimanê xwe dûrketî de, nivîskarê wî zimanê “ku bi kêrî tiştekî nayê” wê mîna bêjiyekî ku bi kêrî tiştekî nayê, bê nirxandin. Mebesta min ew e, ku “dê” ya me, dikare wêjeya kurdî an jî Zimanê Kurdî be, anku diyeke naskirî ye. Lê “bav”, bi gotineke din, pişt, xwedî li meydanê nîn e. Ew bav dikare dewlet be, dezgeh be, partî be, an jî aliyek xwedî îmkanên aborî be, dibe jî ku xwendevan be. Ji bo vî nifşê ku bi nivîsandina romana kurmancî -ku mijara me ya vê nivîsê ye- mijûle, yek ji van “bavan” heye yan tune ye? Em ê di vê nivîsê de, bi mînak û şîroveyan, li bersiva vê pirsa wêjeyî û siyasî bigerin. Romanivîsên destpêka pêvajoyê (1930 – 1980) Dema mirov li pêvajoya wêjeya kurdî ya van sed salên dawiyê binêre, yekemîn xala ku bala mirov dikşîne ew e ku ev wêje bi temamî ji nav kûrahiya siyasetê derketiye, wisa jî heta qirikê di nav siyasetê de maye. Ev diyarde mirov vedigerîne çavkaniyên xwe ku ew jî paşxaneya dîrokî, cografî, civakî û siyasî ya ku rewşa kurdan ya siyasî û parçebûna Kurdistanê di nav çar dewletan de bi xwe re anî. Bi awayekî ku kurd di nav dewlet, milet, welat û zaravayên cuda de hatin parvekirin. Hemû hewil51

danên wan yên civakî, siyasî û wêjeyî, roman jî di nav de, xwe dispêrin yek çavkaniyê ew jî ev e, têkoşîna kurdan ya siyasî ji bo bidestxistina mafên xwe yên rewa. Girîngtirîn rûdanên siyasî yên vê demê li Rojhilat damezrandina Komara Kurdistanê li Mehabadê bû, 1946 û hilweşandina wê ya piştî yazdeh mehan. Li Başûr jî şoreşa rezbera 1961‟ê heta 1975‟an ya bi serokatiya Mela Mistefayê Barzanî bû. Ji bo kurdên li Kafkasyayê jî bandora ramanên Şoreşa Oktobera 1917‟an û damezrandina Sovyetê bû. Ji ber vê, eger em li jînanîgarî û berhemên romanivîsên damezrênerên vê pêvajoyê hûr bibin, her sê navên sereke yên ku di navbera salên 1930 heta 1980‟an de tên beramberî me ev in: Erebê Şemo, Rehîmê Qazî û Îbrahîm Ehmed. Erebê şemo: Endamê Komîta Navendî ya Partiya Komonîst ya Ermenistanê bû.(1) Rehîmê Qazî: Endamê Komîta Navendî ya Partiya Demokrata Kurdistana-Îranê bû.(2) Îbrahîm Ehmed: Yek ji Serokên Partiya Demokrata Kurdistana Iraqê bû.(3) Hêjayî gotinê ye ku naverokên her sê berhemên wan jî heta radeyeke mezin di bin bandora vê mijûliya wana siyasî de mane. Wekî tê zanîn yekemîn romana kurdî “Şivanê Kurmanca” ya Erebê Şemo ye ku di navbera salên 1030 û 1935‟an de hatiye nivîsandin û weşandin. Ew wekî bavê romana kurdî tê binavkirin. Li pey wê qonaxê, di navbera salên 1950 û 1970 an de li Kurdistanê, li Başûr romana “Jana gel” (4) ya Ibrahîm Ehmed û li Rojhilat romana “Pêşmerge” (5) ya Rehîmê Qazî wekî romanên wê qonaxê têne naskirin. Her wisa romanên Eliyê Evdirehman, “Xatê” (1959) û “Gundê Mêrxasan” (1968) (6) û romana Heciyê Cindî “Hewarî” (1967) di wan salan de li Yêrîvanê-Ermenistanê hatin weşandin. Xalên hevbeş di navbera her sê romanan (Şivanê Kurmanca, Jana Gel, Pêşmerge) û her sê nivîskarên wan de ew in ku hem berhemên wan, ji hêla naverokê ve, di bin siya siyasetê de ne û hem jî ew bixwe di pileya herî jor ya hêzên siyasî de cih digirtin. Bi gotineke din, roman di jiyana wan de ji pirojeyeke wêjeyî bêhtir mîna alaveke siyasî dihate nirxandin. Di ber karên xwe yên siyasî re dest davêtin nivîsandina romanê. Bi awayekî ku bîr û baweriyên xwe yên siyasî rasterast li romanên xwe bar dikirin. Di vê çarçovê de, hinekî rewşa Heciyê Cindî û Eliyê Evdirehman cuda ye. Malbata Eliyê Evdirehman ji wanê bar dike Qafkasyayê. Li wir

li Yêrîvanê xwendina mamostetiyê diqedîne. Ew wekî leşkerekî di nav refên artêşa sor de tev li şerê cîhanê yê duyem dibe. Li Bakuyê jî xwendina pedagojiyê diqedîne. Ji 1955‟an de heta mirina xwe 1994 wekî redaktorê rojnameya Riya Tezeyê dixebite. (7). Wisa xuyaye ku, beşa mezin ji jiyana xwe wekî rojnameger kar kiriye. Jiyana Heciyê Cindî jî ku malbata wî ji aliyê Qersê barkiriye Kafkasyayê û li wir pedagojî û fîlolojî dixwîne û jiyana xwe bi karê rewşenbîrî û çandî derbas dike. Ji rojnamegeriyê hetanî bi karê radyo, hetanî bi amadekirina alfabeya kirîlî ji bo kurdî û her wisa. Xala hevbeş di nav van her pênc berhemên dîrokî yên girîng de ew e ku hemû piştî salên heftêyî (1970) bi kurmanciya tîpên latînî derketin. Tev ku yekem çapa “Şivanê Kurmanca” bi kurmanciya tîpên latînî hatibû weşandin (9), lê bi alfabeya kurdên Sovyeta berê derketibû ku hinekî ji alfabeya me ya niha cuda ye. Di van salan de çend romanên din yên Erebê Şemo derketin: “Jiyana bextewar” (1959), “Dimdim”(1966) û “Hopo”(1969). Rawestgeheke girîng: Hawar: Girîngtirîn rûdana dîroka kurmanciyê derketina kovara Hawarê 1932 – 1945 û berhemên nivîskarên wê bûn. Mîr Celadet Elî Bedirxan jî di nav de, hema hema hemû nivîskarên wê birêveber û çalakvanên siyaseta kurdî bûn û piştî şikestina şoreş û serhildanên kurdên bakur berê xwe dabûn Binxetê – Sûriyê-. Li wir jî gelek ji wan dîsa bûn serok û birêveberên tevgera siyasî, bi taybetî Osman Sebrî û Nûredîn Zaza ku serokatiya tevgera siyasî ya kurdên (Sûriyê) kirin. Yan jî ji Binxetê beşdarî tevgera siyasî û çekdarî ya kurdên Bakur dibûn. Wekî mînak, piştî şikestina Serhildana Şêx Seîdê Pîran ya 1925‟an bi her awayî hewildan ku tev li Şoreşa Agirî ya Îhsan Nûrî Paşa ya 1930‟î bibin. Di vê çarçovê de rêxistina Xoybûn 1927-1947 ya serxwebûna Kurdistanê dixwest bi destê wan hate damezrandin. Bi têkçûna hewildanên wan ên siyasî re dest bi karê wêjeyî û çandî kirin. Ji bo hinekan ji wan jî ev karê wêjeyî şêweyek ji şêweyên berdewamiya karê siyasî bû. Anku tenê ji bo pêkanîna armancên siyasî dest davêtin karê wêjeyî. Bi vî awayî wêjeya kurmancî, bi helbest û çîrokên xwe, bi nivîs û serpêhatiyên xwe, bi ziman û alfabêya xwe, li ser destên wan rewşenbîrên ku ji qada siyasetê dihatin, hate holê. Wisa tê xuyakirin ku ne tenê roman, belê wêjeya kurdî bi giştî, bi taybetî ya kurmancî, berhemek ji berhemên siyasetmedarên kurd û siyaseta kurdî bû. Heta dawiya vê qonaxê jî wêjeya kurmancî mîna balindeyeke birîndar

di nav derbên dagîrkerên Kurdistanê de, bi zor û zehmetî, bi destê têkoşerên kurd ji mirinê dihate rizgarkirin. Rast e, dihat rizgarkirin, lê ji ber ku ew rizgarkirin û berdewamî bi destên têkoşerên qada siyasî bûn, ne bi destên têkoşerên qada wêjeyî bûn, ev wêje hem lawaz, hem jî ji sûdwergirtina ji pêşketinên teknîkî yên girêdayî form û honandinê yên di wêjeya cîhanê de hatibûn holê, bê par mabû. Mirov dikare bibêje ku siyasetê roleke du alî lîst. Ji aliyekî de roleke erênî bû ku, di parastina ziman û damezrandina alfabe û nivîsandina berheman de bi dîmen dibe. Aliyê neyênî yê mijarê jî ew e ku wêjeya kurdî mabû dîl û hêsîra mijarên siyasî û bi çavê alaveke siyasî lê dihat nêrîn, ne ku bi çavên wêjeyî û hûnerî. Tunebûna pisporên wêjeya kurdî, yên ku karê rêxistinî û siyasî yên rojane nekin, zirareke mezin gihande asta hûnerî ya berhemên wêjeya kurdî. Her wisa ev bandor li cem salên heştêyî jî nehate rawestandin. Rola siyasetê her ku çû zêdetir bû, lê reng û awayê xwe guhert. Ji bo ev nirxandin zelal bibe, divê mirov vê pêvajoyê, bi taybetî di warê romanê de, bişopîne. …....... Nifşê bêjî (2): Romannivîsên navbeynkar an yên “pir” 1980 – 1990 Dîmenê parçebûn û belavbûna kurdan çawa ye, wisa jî romana kurdî xwe dispêre wî dîmenê belawela. Ka em li gor sala weşanê, bi mînakan çend romanên vê qonaxê destnîşan bikin: - Romana Kurdê rêwî ya Seîdê Îbo-1981. - Romana Xanê ya Birîndar – 1982. - Romana Soro ya Birîndar - 1983. - Romana Pala bêşop ya Xemgînê Temê – 1983. - Romana Hêlîn ya Mahmûd Baksî – 1984. - Romana Tu ya Mehmed Uzun – 1984. - Romana Dê û Dêmarî ya Egîdê Xudo – 1986. - Romana Stokholmê te çi dîtiye bêje ya Bavê Nazê -1987. - Romana Wendabûn ya Şahînê Soreklî – 1987.(10) - Romana Zeviyên Soro ya Nûrî Şemdîn – 1988, ku ew bi xwe Nacî Kutlay e. Ev deh roman mînakên vê qonaxê ne. Di nav van nivîskaran de hinek hebûn ku tenê ew roman nivîsandin û rawestiyan, mîna Nûrî Şemdîn. Hinek jî hebûn ku berdewamkirin û hejmara romanên xwe bilind kirin heta heftan, mîna Mehmed Uzun. Hinekên din jî mîna Bavê Nazê û Şahînê Soreklî li kêleka nivîsandina çîrokan, nivîsandina xwe ya di warê romanê de jî berdewam kirin.

Di vê qonaxê de, ji bo naskirina paşxaneya siyasî ya romana kurmancî, mirov neçare ku ji Derbeya Leşkerî ya 1980‟yî li Tirkiyê dest pê bike. Di encamê de, piranî yan jî hemû siyasetmedarên kurd ku vê dawiyê, wê wekî nivîskar bêne naskirin, berê xwe dan Ewropa û Îskandînavyayê. Li wê derê, di encama têkçûna partî û rêxistinên xwe yên siyasî de, bi temamî berê xwe dan qada wêjeyê. Li bakurê Kurdistanê jî, bi taybetî bi destpêkirina şerê çekdarî re, dîmena siyasî ya kurdan jî hêdî hêdî zelal bû. Rêxistin û partî hinek hiliyan û neman, hinek jî mezin û berfireh bûn. Di nav vê xirecira siyasî de, piraniya van siyasetmedarên berê yên bakurî, ku niha nivîskar in, li Swêdê bi cih bûn û bi alîkariya derfetên ku qanûnên wî welatî ji bo zimanê dê, li hember koçberên xwe vedike, kurdan jî karîbû, heta radeyekê, wan derfetan ji bo zimanê xwe bikar bînin. Bi vî awayî, ji bilî Sovyeta Berê, pencereyeke din jî li zimanê qedexekirî vebû û ew ava romana kurdî ku li Ermenistanê bi ser hev de kom bûbû û di bin qeşa Kafkasyayê de sar mabû, li Swêdê û Ewropayê ji xwe re cihokeke nû dît û dîsa ew pêvajo bi destên wan navên ku me li jor hejmartin dîsa herikî. Di nav vê gelemşeya siyasî de û bi germbûna şerê azadiyê yê dijwar ku kurdan li dijî dagirkerên welatê xwe dikirin. Bi bilindbûna dengê kilaşnîkof, tang, top û firokên şer re û bi bilindbûna hejmara qurbaniyên ku kurdan ew di riya azadî û serxwebûna xwe re didan, deng bi temamî ji qada wêjeyê biliyabû. Ji nişke ve, di medya û çapemeniya tirkan û ya kurdan de jî, her gava ku qala wêjeya kurdan, yan jî romana kurdî dibû, navê bi tenê yê dihat gotin her Mehmet Uzun bû. Ev çi qewimî gelo ku nivîskariya Zimanê Kurdî, wêjeya kurdî û romana kurdî di navê Mehmed Uzun de hat qurmiçandin û qedandin. Çawa û çima ev rewşa dûrî rastiyê hate holê, di riya vê şîroveya jêr re, em ê hewil bidin ku li bingeha vî dîmenê çewt û yê ku romana kurdî di hûndir wî de hatibû asêkirin de, bigerin. çavkanî jî, bê guman, siyasete. Mehmed Uzun, romannivîsê kurd, yan siwarê hespa boz ya dewleta tirk? Bi têkçûn û vemirandina Şoreşa Êlûnê ya 1961‟ê ku li başûrê Kurdistanê bi rêberiya Mele Mistefayê Barzanî dest pê kiribû û siya xwe hetanî 1975‟an avêtibû ser her çar parçeyên Kurdistanê, tevgera siyasî ya kurdan li Bakur, bi kelekeleke germ dest bi rêxistinbûnê û livandinê kir. Her çendî destpêk di nav refên çepgirên tirk de be, lê dîsa jî di nav çar pênc

salan de, bi dehan rêxistin û partiyên kurdan hatin damezrandin. Di nav van rêxistinan de, bi her awayî şer, pevçûn û nakokiyên mezin hebûn. Lê, hemû di yek xalê de digihiştin hev du, ew jî bikaranîna zimanê tirkî bû. Bi gotineke din, li Bakur, zimanê siyasetê yê kurdan ji destpêkê heta niha her tirkî bû. Li aliyê din ê sînor, li Binxetê (Sûriyê) ku bi temamî kurmancîaxêv in, rewşa rêxistinên siyasî yên kurdan hinekî cuda bû, lê zimanê siyaseta kurdî yê nivîskî yê hemû rêxistinên kurd li Rojava erebî bû. Ji rawestandina Hawarê û hetanî 1968‟an ku Cegerxwîn kovara Gulistan derxist yek belavok bi kurdî dernediket. Anku zimanê siyaseta kurmancîaxêvan li her du aliyên sînor ne kurmancî bû. Bi hatina salên 1980 û bi Derbeya Leşkerî re, rê û qedera van rêxistinan û siyasetmedarên ku vê dawiyê wê bibin romannivîs û nivîskar hêdî hêdî zelal dibû. Hinek ji wan berî wê demê û piraniya wan piştî wê demê berê xwe dan Binxetê, ji wir jî çûn Ewropa û Îskanîdavyayê. Gelek ji wan di girtîgehên dewleta tirk re derbas bibûn û serboriyeke siyasî ya têkçûyî li pey xwe hiştibûn. Piştî ku, di nav wan partî rêxistinên pir de, Partiya Karkerên Kurdistanê dest bi şerê çekdarî kir, bi derbasbûna demê re, ligel rêxistin û dezgeh û partiyên derd û dora xwe serkêşiya tevgera siyasî ya kurdên Bakur kir û heta niha, dema amadekirina vê lêkolînê. Ew rêxistin û partiyên bakurî yên din, yan biçûk bûn, yan jî hiliyan û bêhêz û bêkes man, yan jî serok û rêberên wan bûn xwedî malper, bûn rojnameger û nivîskar. Wisa jî di 26‟ê adara 1985‟an de, li dijî hêzên gerîlayên kurd, dewleta tirk hêzên cerdevanên (Kurd) ava kir û kurdên xwe berdan pêxêla kurdên azadîxwaz. Pê re jî, di qada wêjeyî û rewşenbîrî de, dest bi amadekirina zemîna çêkirina (Kurdên spî) kir. Tabloya siyasî ya wê demê li Bakur ev bû. Vê yekê çi bi xwe re anî? Çi têkiliya vê kurteşîroveya siyasî bi romana kurmancî re heye? Ez ê bêm ser bersiva van pirsan. Di nav salan de, bi taybetî piştî salên 90‟î li Tirkiyê û li bakurê Kuirdistanê, di dîmena wêje û romana kurdî de tenê Mehmed Uzun hate xuyakirin. Ne dîrok ji romana kurdî re ma, ne jî nûnerên ziman û wêjeya kurdî man. Ji bilî çend navên “mirî”, ne kesek berî Mehmed Uzun hebû û ne jî kesek piştî wî. Gelo ev rewş çawa hate holê? Bi rastî rewş wisa bû?, yan jî ev rewş aliyekî rastiyê bû, ku bi dilê hin aliyan bû û aliyên din yên vê

rewşê bi israr dihate binaxkirin û veşartin? Çend gotinên giştî di der barê romanên Mehmed Uzun de: Mehmed Uzun heft romanên kurdî li pey xwe hiştin.(Tu-1984, Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê-1987, Mirina kalekî rind-1989, Siya evînê1991, Bîra qederê-1995, Ronî mîna evînê, tarî mîna mirinê-1998, Hawara Dîcleyê-2001-du cild.) Di nav nifşê xwe de, siyasetmedarê herî zêde guh da aliyê xwe yê nivîskariyê. Yê xwedî hejmareke herî pire ji romanan. Piraniya romanên wî biyografîk in, anku jiyana kesayetiyên naskirî yên dîroka kurdan in. Mîna Celadet Bedirxan, Memdûh Selîm Beg, Evdalê Zeynikê, dengbêj û her wisa. Wekî tê zanîn, ev şêwe, nivîsandina romanan li ser jînenî kesaye dîrokî û naskirî, hêsantirîn şêwe ye. Ev hêsanî pala xwe dide van her du sedeman. Yek jê ew e ku ev kesayetên navdar li cem xelkê gelekî hezkirî û naskirî ne, wiha jî her kes mereqa jînanîgariya wan dike. Di nav xelkê de, berî ku bêne nivîsandin, xwendevanên van romanan hazir in. Navekî wekî yê C.Bedirxan, yan jî Evdalê Zeynikê bi serê xwe dikare bibe sedema bidestxistina romanê. Nexasim li cem kurdan û di vê dema hişyariya neteweyî û bilindbûna asta tekoşîna siyasî de ku tîbûneke mezin ji naskirina dîrokê re bi xwe re anîbû. Sedema din jî ew e ku, ji bo nivîskarê romanê meteryal û melzeme hema hema li ber dest hazir in. Piştî lêkolîneke biçûk mirov dikare bibe xwedî agahî û zanebûnên berfireh li ser tevna romana ku tê nivîsandin. Anku mijar û melzeme amade ne, nivîskar bi hesanî dikare wan bîne cem hev û romaneke (qalind) binîvisîne. Dema mirov van romanan bi hûrbînî dixwîne, mirov bê kedeke mezin li dehên şaşîtî û kêmasiyên girêdayî naveroka romanan, wisa jî li likumandinên mezin di awayê honandina tevnên van romanan yên sist û dirêjkirî û jihevvezilandî, rast tê. Lê, heta mirov li paşxaneya siyasî ya vê mijarê nekole, mirov nikare bigihêje bersiveke zelal ji wan pirsên me yên ku me li jor kiribûn re. Ev paşxaneya siyasî hem xwe dispêre kesayetiya Mehmed Uzun û xisletên wî yên takekesane û helwestên wî, hem jî xwe dispêre pirojeya demdirêj ya dewleta tirk û bandora dewletê di çêkirina zihniyeta kurdan a siyasî de. Bi awayekî ku tevgera kurdan a siyasî, bi taybetî di mijara ziman û wêjeyê de, dibe kopiyeke berevajî ji zihniyeta wê dewleta ku li hember wê şer dike.

3: Qeyikên romana kurmancî di nav pelên siyasetê de Romannivîsên ku di qonaxa 990 – 2000 de derketin Ez dixwazim di destpêkê de, li Bakur û Rojava, dîmenekî giştî ji rewşa siyasî re, ragihînim. Ew dîmenê ku di pencereya ziman, çand û wêjeya kurdî re, tê dîtin. Li bakurê Kurdistanê û Tirkiyê, di van salan de, pêşketinên dîrokî hatin holê. Pêşketinan di dema Ozal de û piştî rakirina qedexeya li ser kurdî, bi awayekî berbiçav rûdan. Heta radeyekê be jî, lê têkoşîna kurdan ji bo bidestxistina mafekî bingehîn ji mafê mirovan, bi vê yekê encam da. Rojnameya heftane "Welat" di 22'ê reşemiya 1992'an de, bi kurdî hate weşandin, bi "Welatê me" berdewamkir û "Azadiya Welat" wekî yekemîn rojnameya rojane 15'ê gelawêja 2006'an de dest bi weşanê kir. Dezgehên kurdan yên mîna Enstîtu û navendên çandê hatin vekirin. Kovarên mîna Rewşen, Jiyana Rewşen û Rewşenname derketin û bi derxistina kovara W'yê berdewamkir. Weşanxaneyên kurdan dest bi weşandina pirtûkên kurdî kirin, li Stenbolê destpêkir û li Amedê dewam kir. Tevgera Ziman û Perwerdeya Kurdî (TZPKurdî) hate damezrandin û ji bo kurdî bibe zimanê perwerdeyê kurd daketin meydanan. Li derveyî welêt jî yekemîn televizyona kurdî ya satelit MedTV di 15 gulana 1995'an de, dest bi weşanê kir, bi MedyaTV, MezopotamyaTV û bi Roj berdewam kir. Ji bilî vê tevgera medya û weşanê ya organîzekirî, bi dehan kovar û rojname û çalakiyên ziman û çanda kurdî hatin holê. Ev aliyekî meselê bû. Li aliyê din jî, ev hemû hewildan di warê guherandina zimanê siyaseta kurdan ji zimanê serdestan ber bi kurdî de, biserneket û di qada siyaseta kurdan de, ew zihniyeta ku zimanê serdestan dide pêş her û her ma desthilatdar. Li aliyê dinî sînor, li Rojavayê Kurdistanê û Sûriyê tevgera siyasî roj bi roj dibû piçik û parî. Her partiyeke kurdan bû du û sê û çar partî. Zimanê siyasetê yê nivîskî erebî bû, lê geşbûneke berbiçav di derxistina kovarên kurdî de çêbû û hêdî hêdî vê geşbûnê cihê xwe da çilmisandin û sistbûnê. Bi awayekî fermî Zimanê Kurdî qedexe mabû û pirtûkên kurdî, bi çapeke xerab, bi dizî û bi zehmetiyên mezin dihatin çapkirin û belavkirin. Li her du aliyên sînor dijwarî li dar bû. Li Bakur şerê çekdarî, gihişte asta xwe ya herî bilind û bi avakirina rêxistinên çete û kujerên rewşenbîr û welatperwerên kurd re dewletê rûyê xwe yê herî qirêj û gemar diyar kir. Li aliyê din ê sînor jî jenosîda spî di asta xwe ya herî bilind de bû. Bi bilindbûna asta berxwedana kurdan ya dijî dagîrkerên welatê wan re, asta

berhem û karê wêjeyî yê kurdî, roman jî di nav de, kete asteke din û nîşanên xwe avakirin û pêşdeçûnê li ber çavan zelal bûn. Mirov nikare vê qonaxê wisa bi temamî ji qonaxa berî wê cuda bike, ne jî ji ya piştî wê. Piraniya romanivîsên ku di van salan de derketin, bi taybetî yên di salên dawiya vê qonaxê de, bi awayekî çalak beşdarî berhemdayîna qonaxên pêşiya me bûn, wisa jî berdewam dikin. Mebesta me ji vê dabeşkirinê, danasîn û destnîşankirina xalên hevbeş yên van nifşên romannivîs yên ku beşdarî pêşdebirina pêvajoya romana kurdî bûne. Ez dixwazim destpêkê, wekî danasîn, navên hemû romanivîsên ku di vê qonaxê de derketin, ligel navên berhemên wan û sala weşandina berheman, li gor demê, rêz bikim: 1-Azad Ehmed (Bavê Şîhîn) 1- Yên Perîşan – Beyrût – 1991. 2- Berxikê kesk - Semakurd-2008 2-Medenî Ferho 1- Berxwedan Jiyan e – AbeCe - Belcîka-1994 2- Mîza Mihemed - Nûdem-1995 3- Xaltîka Zeyno - Doz-1998 4- Marê di tûr de - Pêrî-1999 5- Xewnên pînekirî – pêrî – 2001. 6- Dora Bacinê bi dare - Tevn – 2007 7- Çîroka me - do – 2009. 3-Bûbê Eser 1- Gardiyan - Roja Nû-1994 2- Jiyanek- Bajar – 2004. 4 - Hesenê Metê 1- Labîrenta Cinan – Welat-1994. 2- Tofan -Apec - 2000. 3- Gotinên gunehkar - Avesta – 2007. 5-Xurşîd Mîrzengî 1- Sînor – Jîndan-1995. 2- Ristemê Zal – Rewşen – 1999. 3- Belqitî - Komal - 2004 6- Mihemed Dehsiwar 1- Çirîskên Rizgariyê – Newroz-1995 7-Ihsan Colemergî 1- Cembelî Kurê Mîrê Hekarî - Apec-1995

8-Silêman Demîr 1- Sorê Gulê - Nûdem-1997 2- Koç - Roja Nû-1998 3- Piştî bîst salan - Doz – 2007 4- Kassandra – Avesta – 2010. 9-Mustafa Aydogan 1- Pêlên Bêrîkirinê - Nûdem-1997 10- M Beşîr 1- Sofî Remo – Medya-1999. 11- Lokman Polat 1- Kewa Marî - Helwest-1999 2- Fîlozof - Helwest-2002 3- Rojnamevan – Pêrî – 2002 4- Robîn – veng – 2004. 5- Kodnav viyan – Helwest – 2006. 6- Parola operasyonê – Helwest- 2008. 12- Zeynel Abidîn 1- Binefşên Tariyê – Doz-1999 2- -Girava stêrkên vemirî – Evra Velag-Berlin – 2004. 3- Bigrî heval- Evra Verlag-Berlin- 2007. 13- Îbrahîm Seydo Aydogan 1- Reş û Spî - Doz-1999 2- Leyla Fîgaro - Mîr-2003 14- Fêrgîn Melîk Aykoç 1- Mamosteyê Zinaran – Rewşen-1999. 2- Dîlên li ber pûkê – rewşen- 2002 3- Rondikên Hêviyên Wenda-Do-2009 4- Siya Dema Borî- Do-2009 15- Laleş Qaso 1- Se şev û sê roj - Nûdem-1999 2- Wêran – Pelda- 2002 3- Xezeba Azadiyê - Pelda-2000 4- Ronakbîr - Pelda-2003 16- Helîm Yûsiv 1- Sobarto – Avesta-1999. 2- Tirsa bê diran – Avesta- 2006 3- Gava ku masî tî dibin – Lîs- 2008.

17- Bavê Nazê 1- Çiyayên bi xwînê avdayî – 1978 2- Stockholmê te çi dîtiye bêje - Förtattores Bokmaskin-1987 3- Dara pelweşiyayî – Duhok 2002- Lîs 2010. 4- Miriyê heram - Lîs - 2009. 18- Şahînê Bekirê Soreklî 1- Wendabûn - Instituya Kurdî Beşê Elmanî-1987 2- Veger - yekîtiya nivîskarên Duhokê – 2006 Ji bilî Mehmed Uzun û Mehmûd Baksî ku her du çûne ber dilovaniya Xwedê, berhemên Bavê Nazê û Şahînê Bekirê Soreklî, li kêleka çîrokê, di warê romanê de jî berdewam kirin. Ji ber vê yekê, me navên wan jî li navên vê demê zêde kirin. Wisa jî, ne bi navê Nûrî Şemdîn, ne jî bi navê Birîndar nema tu roman derneketin. Taybetiyên vê qonaxê di pêvajoya romana Kurdî de - Romana Kurdî ji qonaxa ku mîna alaveke siyasetê be, derbasî qada wêjeyê bû. Bi her awayî ber bi xweseriyê de çû. Ji nav lepên mijarên siyasî û jînanîgariya kesayetên dîrokî xwe berda qada civakî û derûnî ya kurdan. Ji siyasetê naveroka xwe ber bi rengîniya jiyanê ve ajot. - Ji hêla teknîk û honandinê de, cudayî û sûdwergirtina ji teknîka romana nûjen ya zimanên din, hêdî hêdî, diyar dibû. - Piraniya nivîskarên vê qonaxê hewldan ku nebin qurbanên siyaseta dewletên dagîrker, wisa jî nebin alavên piropagandaya siyaseta kurdan. - Zimanê romanê ber bi resenî û asteke bilindtir de çû û bi demê re, kêm zêde dikarîbû li ser Kurmanciyeke Standard bê axavtin. - Her çendî hinek ji van nivîskaran berdewamiya qonaxa berî xwe bin, hinekên din jî bi awayekî çalak beşdarî qonaxa ku wê bê de bûn. Vê yekê rê, bi temamî, li ber wan dîtinên ku romana kurdî nedidîtin, girt. Roman Kurdî bû rastiyeke wêjeya kurdî ku, hêjayî nirxandin, rexnekirin û diyarkirina astên cihê û cudaye. 5: Qeyikên romana kurmancî di nav pelên siyasetê de Romannivîsên qonaxa salên 2000 heta 2010'an Ji bo binavkirina nifşekî, mirov nikare wî di nav deh salan de asê bihêle. Dibe ku dabeşkirina navan û berheman li gor demê, an ku di hûndirê deh salan de, alîkariya me ji bo pêvajoya lêkolînê û zelalkirina danasînê bike, lê ji bo binavkirina nifşê nû yê romana kurmancî, divê mirov nav û berhemên her du qonaxên dawiyê bîne cem hev:

1-Adil Zozanî 1. Kejê (Pêrî-2001) 2. Mişextî (Lîs-2009) 2-Reşad Akgül 1. Veger (Rewşen-2001 ) 2. Evdalkovî (Mezopotamya- 2004 ) 3-Newroz Saîdpour 1. Viyan ( Sî-2002 ) 4-Remezan Alan 1- Saturn (Avesta-2002) 2- 36. Perwîz Cihanî 5-Mezher Bozan 1. Av zelal bû (1-2-3-4, Pêrî-2002 -2004- 2006-2008) 2. Zêna (Nûbihar - 2007) 3. Zarokên me (Pêrî - 2005) 4. Asim (Pêrî - 2007) 6-Torî 1- Mendik (Berfîn-2002) 7-Kemal Orgun 1-Li Qerexa Şevê Hîvron ( Sî-2002) 8-Omer Dilsoz 1- Hêviyên Birîndar (Aram-2003) 2- Bêhna axê (Berçem - 2005) 3- Neynika dilî (Aram - 2009) 9-Jîr Dilovan 1- Zenga Zêrîn (Mezopotamya-2003) 10- Menaf Osman 1- Girê Şêran “Serhildan” (Aram-2003) 11- Eyup Kiran 1- Dewrêşê Evdî (Mîr-2003) 2- Pilingê Serhedê (Elma, 2005) 12- Jan Dost 1- Mijabad (Belkî - 2003) 2- 3 gav û 3darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de. (Avesta-2007) 3- Mîrname (2008. Avesta)

13- Abbas Abbas 1- Xewnên siyarî (Pêrî - 2004) 2- Şivanê berxan (Pêrî -2004) 3- Dengbêjê picûk (Pêrî - 2005) 4- Helbestvan (Pêrî - 2005) 5- Neviya ciyayekî (pêrî - 2006) 14- Mîran Janbar 1. Ardûda (Lîs - 2004) 15- Riza çolpan 1. Serhatiyên Rustem û nemerdiya namerdan (Veng - 2004) 16- Lokman Ayabe 1. Jar lê Sermest (Belkî - 2004) 2. Gava jiyan (Belkî - 2007) 17- Mehdî Zana 1. Ay dayê (Tevn - 2005) 18- Yaqob Tilermenî 1- Kitim-Sêbareya Mêrdînê 1 (Lîs - 2005) 2- Qerebafon- Sêbareya Mêrdînê 2 (do - 2009) 3- Bavfileh- Sêbareya Mêrdînê 3 (do - 2009) 19- Dilawer Zeraq 1. şevên winda wêneyên meçhûl (Lîs - 2005) 20- Firat Cewerî 1. Payiza Dereng (Nûdem - 2005) 2. Ez ê yekî bikujim (Avesta- 2008) 21- Atilla Barişer 1. Mandalîn (Elma 2005) 22- Sabrî Akbel 1. Evîna Pînhan (Nûbihar - 2006) 23- Diyar Bohtî 1- Gul bişkivîn (Mezopotamya - 2006) 2- Mexmûr (Mezopotamya - 2007) 3- Soryaz (Do - 2008) 24- Serkan Birûsk 1. Sê Terîş (Apec - 2006)

25- Nesîp Tarim 1. Xezal (Belkî – 2007) 26- Yunus Eroglu 1. Nameyek ji Xwedê re (Lîs - 2007) 2. Otobês (Lîs - 2010) 27- Arîn Zîn 1. Ez stêrka sîpan im (Bercem – 2007) 28- Aram Gernas 1. Toqa Lanetê (Doz - 2007) 29- Îlhamî Sertkaya 1. Kilama Sîlanê (Pêrî - 2007) 30- Îbrahîm Osman 1. Evîna mêrxasekî (Lîs - 2008) 31- Edîb Polat 1. Ristemê Zal (Evresel - 2008) 32- Mîr Qasimlo 1. Wêneyên keserê (Pêrî - 2008) 2. Giyanên bahozî (Do - 2009) 33- Şener Ozmen 1- Rojnivîska Spînoza (Lîs - 2008) 2- Pêşbaziya çîrokên neqediyayî (Lîs - 2010) 34- Hesen Huseyin Deniz 1. Hêvî herdem heye (Do - 2008) 35- Zarife Demir 1. Kela Bilind (Apec- 2008) 36- Ali Huseyn Kerim 1. Şopa Rojên Bihurî (Rewşen - 2008) 37- Hesenê Alê 1. Sêwiyên Rojhilat (Stil-offset- 2009) 38 - Newaf Mîro 1. Keleşê reş (Pêrî - 2009) 39- Cîhan Roj 1. Gîtara bê têl (Do – 2009)

40- Abdullah Pertev Işik 1. Mirinên bêwext (Astare - 2009 -Istanbul) 41- Mehmet Yilmaz 1. Doktor Dîno (Ava - 2009) 42- Ozgur Kiyak 1. Rêwîyên Bêwelat (Do - 2009) (32) 43- Yusuf Bilgiç 1. Evîna me Welatê Birîndar-HAN-Grafik Verlag-2010 Di nav van her du qonaxên derbasbûyî de, hin nav û berhem hene ku wê bandora xwe li pêvajoya romanê ya salên pêşiya me jî bikin. Dijwariya karê vî nifşî, ligel tunebûna piştgiriyê, rewşa wî nêzîkî rewşa bêjiyan kiriye. Nifşê ku bi keda xwe ya takekesane, bi tenê, bêxwedî, bêpişt, bê „çapemenî", bêreklam, bêwerger, bêpere, bêxwendevan, bêdewlet, bêxwedî û bêxwedan, rahiştiye barê pêşxistina wêjeya miletekî parçebûyî û bê dewlet. Her wisa bilindkirina asta zimanekî qedexekirî ku bi hêzên çar dewletên pişaftinkar hatiye dorpêçkirin, ji xwe re kirine mijûlî û erk. Taybetiya vî nifşî ya sereke ew e, ku bi zimanên dewletên serdest, pêzanînên xwe yên di derbarê romanê û çawatiya nivîsandinê bidest xwe ve anîn û bi zimanê xwe -kurmancî- nivîsandin. Ne derfet hebû ku bi kurdî pirtûkên li ser teoriya romanê, şêwe û metodên teknîkî yên nivîsandinê û dîroka pêvajoya wê, bixwînin. Ne jî romanên kurdî, yan bi kurdî, bi wê hejmara ku tê xwestin, li ber destan hebûn, ku xwe bi zimanê xwe ava bikin. çend navên girîng, di wê navê re, bên mal û milkê zimanên serdest. Ji bilî peyva "regezkurd" ku di vê çarçoveyê de ji danasînê pê ve tiştekî nabêje, nikaribû li ser van romanivîsan bê gotin. Ew jî tiştekî li wêjeya kurd zêde nake. Mirov dikare vê rewşa neasayî ya romannivîsên kurd bi du awayan şîrove bike. Aliyê erênî ew e, ev nivîskar ên ku bi zimanekî din xwendin û bi zimanê xwe nivîsandin, man dilsozê zimanê dayikê û bi fedakarî û kedeke mezin xwe gihandin radeya romanivîsandinê. Wisa, ji bo berhemê bixwe jî, zemîna serkeftinê hate amadekirin. Di romanên li ser rewşa kurdan de, zimanê resen yên kesên romanê bixwe kurdî ye, wisa jî di dema nivîsandinê de, kurdî dimîne. Vê reseniyê, rê li ber bidestxweveanîna kûrahiya rihê civaka kurd û êşên wê yên xedar de jî, vekir. Di romanên ku bi erebî, yan bi tirkî, li ser kurdan têne nivîsandin, nivîskar bixwe neçarî wergera zimanê kesên xwe yên romanê dibe û ev yek bandoreke xerab li asta romanê û ya karekter û zimanê wê

dike. Ji bilî wê, romanivîs bixwe dibe şirîk û hevparê talankirina çanda xwe û guheztina hin taybetiyên civaka kurd ber bi zimanê serdestan ve ku di encamê de ji wêjeya wan re dibe mal. Aliyê neyênî yê vê rewşa "duzimanî" ew e, ku nivîskarê kurd nikaribe xwe bi temamî ji bin siya zihniyet û mentelîteya zimanê dewleta serdest rizgar bike. Forma zimên û awayê avakirin û sazkirina hevokan ya zimanê din, carinan ji bo zimanê romanê yê kurdî dibe sedema zirareke mezin. Bi vî awayî, roman mîna romaneke wergerandî tê xuyakirin. Carinan jî vê bandorê xwe berdida kûrahiya mejî û ramanên nivîskêr. Her çendî nivîskarekî wiha, bi kurdî binîvisîne, lê dîsa jî bi hişmendiya dewleta xwediya zimanê xwendina xwe, tevdigere. Vê bandorê xwe di hin mînakan de nîşan dida, wekî biçûkxistina ziman û wêjeya kurdan, reva ji binavkirina Kurdistanê û xwepêşkêşkirina wekî nivîskarekî pirzimanî an jî niştimanî. Ango bi kurdî dibin alîkarên pilanên dewletên ku kurdî qedexe dikin. Tevlihevkirina mijaran û pêdiviya têgihiştinê: Yek ji sîmayên vê rewşa me behs kir tevlihevkirina mijaran e. Mînaka wê, di danûstendinên li ser romanê de, diyar dibin. Li cîhanê, piştî şerê cîhanê yê duyem û bi avakirina dewletên neteweyî re, danûstendinên li ser romana berî û piştî dema dagirkirin û kolonyalîzmê dest pê kirin. Pêre jî romana nûjen, modern û vê dawiyê jî "postmodern" û piştî wê û her wisa... Bi hevgirêdanek di navbera naverok û formên romanê de hebû. Bi taybetî li cîhana Rojava ku roman wekî serencama "bajaran" û pêşdeçûna çîna birjuwaziyê ve hate girêdan. Şaşîtiya mezin di qada wêjeya kurdî de, ew bû ku kesên hatin û behsa romana kurdî kirin, ew nirxandinên ku li ser romaneke din hatibûn holê, ji xwe re kirin pal û pişt. Kesên ku xwestin behsa romana kurdî bikin, hatin û behsa çend klîşeyên hazir kirin û her ew klîşe hatin dubarekirin. Geh qala tunebûna romana kurdî dibû, geh jî rastiya rewşa romanê dibû qurbana nirxandinên kesên bê agahdarî ku piraniya wan romanan nexwendine. Di vê der barê de, divê mirov çend xalên girêdayî taybetiya pêvajoya romana kurdî bibîr bîne: 1- Di demekê de ku li her deverê behsa qonaxên piştî dema dagirkeriyê “kolonyalîzmê" dibû, Kurdistan, wê çaxê û heta niha jî, mêtîngeheke “koloniyeke" di nav dewletan de, parçebûyî ye. Jixwe, wê ev rewş bi her awayî ji welatên din cuda, siya xwe bavêje ser romana kurdî jî. 2- Her çendî roman wekî berhemeke “Burjuwaziyê“ an "bajarvaniyê" û li Rojava ji dayik bûbe, lê dîsa jî ji bo hemû mirovayetiyê bûye mal. Ro66

mana nûjen, modern, xwe nema dispêre wan mercên destpêkê yên ku roman derxistin holê. Bi vî awayî, roman ji bo her miletî çi be, ji bo kurdan jî ew e. Bindestî û parçebûna kurdan û welatê wan, wisa jî qedexekirina zimên, di riya nivîsandina romaneke kurdî ya nûjen de ku di asta romana zimanekî, an miletekî din de be, nabin asteng. Berevajî wê, rewşa aloz ya kurdan, dikare bibe çavkaniyeke dewlemendiya mijaran, wisa jî ji bo afirandina romanê, bibe zemîneke alîkar. 3- Balkişandina ser taybetiya pêvajoya romana kurdî, nayê wê wateyê, ku romana kurdî ji derveyî pêvajoya romanê ya cîhanê ye. Balkêş e, her gava ku beramberiyeke wisa çêdibe, bi her awayî, wêjeya kurdî, romana kurdî, pêre jî romanivîsên kurd, têne biçûkxistin. 4- Divê ev her du alî ji nav hev du bêne derxistin, aliyek ev e: paşdemayîn û bindestiya kurdan, parçebûna welêt û tunebûna dewleteke neteweyî, bi yek peyvê “paşdemayîn"a civakî û siyasî. Aliyê din jî ev e: Rewşa romana kurdî. Ango paşdemayîna kurdan nayê wê wateyê ku romana kurdî jî paşde bimîne. Têkilî heye, lê dibe têkiliyeke berevajî be. Civakeke paşdemayî dikare bibe xwediya wêjeyeke "pêşdeçûyî". Divê ev rastî, bi awayekî zelal, bêne fêmkirin. Dewletên dagirker dikarin rê li ber hemû projeyên siyasî û civakî yên kurdan bigrin, lê tu artêş û dewlet nikarin rê li ber nivîsandina romaneke xweşik bigrin. Siyaseta kurdan, heta niha, bi girîngiya wêjeya nivîskî nehisiyaye û bi awayekî ku tê xwestin, dest dirêjî ziman û wêjeya kurdî nekiriye. Vê dawiyê, dewlet, bi girîngiya vê meselê hesiyane û dest avêtin qada ziman û wêjeya kurdî. Hem hewildan ku "nivîskarên xwe yên "kurdînivîs" çêbikin, hem jî mentelîteya xwe, bi kurdî, derbasî wan deverên civaka kurd bikin, ewên ku bi hemû hêza çek û zordariya xwe ya giran nikarîbûn xwe bigihînin wê derê. Yek ji sedemên girîng yên bêjîbûna nifşên nû yê wêjeya kurdî jî xwe dispêre vê bêtalihiya siyaseta kurdan û birêvebirina vê siyasetê bi zimanê dewletên dagirker. Dewleta kurdan nîn e. Gelo kurd û tevgera wanî siyasî, ji bo geşbûna romana kurdî, çi dikin? Pirseke bi vî rengî, hinekî komedî û hinekî jî bi mirov xerîb tê. Ji ber ku tiştek bi vî navî "Romana kurdî" di nav kar û bar û pilan û mijûliyên

siyaseta kurdan de, bi hemû dezgehên xwe ve, tune ye. Girîngtirîn xal, di vê der barê de, tunebûna projeyan e. Anku, dema pilan û pirojeyên "çand û hûner û kultûrê" têne danîn, raman û xeyalên birêveberên siyaset û dezgehên kurdan ji lidarxistina festîvalan, her ji çend salan carekê, an çend rojên ji bo semîner û xwendinên wêjeyî, an jî konferansekî zimên bi wêdetir naçe. Du, sê rojan, bi dehên nivîskar û wêjevanan têne cem hev. Yan di nav xirecira muzîk û stiranan re dengê wan naçe tu kesî, yan jî wan çend rojan hev du dibînin, biryar û ramanên xwe ji hev re dibêjin û vedigerin malên xwe û çalakî li wir diqede. Heta niha haya min jê tune ye ku "butçeyek" biçûçik be jî ji bo romaneke kurdî hatiye veqetandin. Ne ji bo nivîsandinê, ne ji bo belavkirinê, ne jî ji bo wergerandina bo zimanên din. Heta niha xelateke binirx ji bo wêjeya kurdî, ne li çar parçeyên Kurdistanê, ne jî li derve, nehatiye terxankirin. Hemû xelatên ku di rojên wêjeyê de têne belavkirin, yan kaxet maxetin ji bo dilxweşkirinê ne, yan jî tiştik miştikên sembolîk û erzan in. Ev yek jî nîşaneke berbiçav e ji nirxdayîna kurdan ji bo berhemên wanî wêjeyî. Di vê der barê de, ji bilî hewildanên "donkîşotî" yên romannivîsên kurmancî, tiştek li meydanê nayê dîtin. Bi keda xwe, bi îmkanên xwe yên takekesane, romanivîsê kurmanciyê, mîna bêjiyekî, di nav civakeke ji ziman û rihê xwe yê resen hatiye dûrxistin, li ber xwe dide û bi zimanê dayika xwe yê qedexe dinîvisîne. Her "bêjiyek" bi tena serê xwe, li deverekê romana xwe, bi kedeke mezin, digihîne ber destê weşangerê kurd. Bi vî awayî "bêjiyek" li vir, "bêjiyek" li wir, bi dilsoziyeke mezin, her yek ji hêla xwe de, taseke av ber dide cihoka romana kurmancî, ya ku êdî rê li ber herikandina ava wê nema dikare bê girtin. Ji 1995'an û vir de, ew "bêjî" yên belawela, dikarin mîna nifşekî nû, bêne dîtin. Ew cihoka romana kurmanciyê, hêdî hêdî, dibe çem. Ew çem, roj bi roj, ber xwe fireh dike û berê qeyikên romana kurdî ber bi deryaya mezin ya wêjeya cîhanî ve dajo. Çend encamên giştî: - Sal bi sal, hejmara romanivîsên kurmanc zêde dibe. Nîşanên vê yekê jî, hejmara romanivîsên her qonaxekê ji qonaxên ku me behskirine. Diyar e ku wê ev hejmar, di salên li pêşiya me de, hîn zêdetir bibe.

- Zêdebûna hejmara berheman, zêdebûna teknîk, şêwe û awayên honandinê bi xwe re anîn. - Bi giştî, ev roman nebûn fîlm û rêzefîlm. Derfeta belavbûna berfireh ya van romanan, heta niha, çênebûye. Hem ji girseyên mezin dûr mane, hem jî, dûrî rexne û nirxandinên berfireh man. Nimûneyê awarte hebin, dîsa jî pir hindik in. Wekî mînak, divê meriveke yê romannivîs di asta jina serokomar de be, heta ku romana wî bibe fîlm. Li Başûr, bi îmkanên keça Îbrahîm Ehmed, Hêroxan, ku xanima Serokê Yekîtî Niştimanî Kurdistan (YNK) û serokomarê Iraqê C. Talabanî ye, romana bavê wê "Jana gel" wekî fîlm hate kişandin. - Hema hema tunebûna jinên romanivîs di kurmanciyê de, ji bilî navekî yan diduyan, nîşaneke ji nîşanên rewşa xerab ya civaka kurd û rewşebîriya wê ye. - Tev hemû guhertinên ku rewşa cîhanê ya nû, ji piştî salên nodî de, bi xwe re anîn. Tev hilweşandina kelehên îdeolojî û ramanê li seranserê cîhanê û eşkerebûna girîngiya ziman û wêjeyê ji bo her miletî, dîsa jî nivîskarê kurd bi hewildanên xwe yên şexsî û takekesane re, bi tenê, hate hiştin. Romannivîsê kurd jî bi romana xwe ya ku (nayê) xwendin û (nayê) firotin re tenê ma. Wekî mînak, hemû karên ji bo pêşdebirina ziman û wêjeya kurdî, li benda biserketina sosyalîzmê diman. Bawerî ew bû ku wê sosyalîzm hemû pirsgirêkan çareser bike û her wiha, li şûna wê niha "demokrasiyê" cih girtiye... - Di vê dinyaya global de, ji berê bêhtir, berjewendiyên dewletên dagirker bi hêzên mezin, wekî Amerîka û Ewropayê, re dibin yek. Dibe ku kurd, di eniya pêşdebirina ziman û wêjeya xwe de jî, hemû dinyayê li hember xwe bibînin. Pencere, li her derê li hewildanên pêşdebirin û vejandina ziman û wêjeya kurdî bêne tengkirin. Wekî mînak, demekê Yekîtiya Sovyetê pencereyek bû, demekê jî hin dewletên Ewropa û Îskadînavya, lê niha...dibe ku dewletên Ewropayê ji bo kurdî, mîna Tirkiyê û Sûriyê tevbigerin. Ev yek li şûna ku kurdan bitirsîne, divê wan li zimanê wan, wêje û çanda wan, germ bike. Kurd, ji bo ziman, wêje û çanda xwe çi bikin, ew e. Ev rastiya giştî, ji bo romanê jî derbas dibe. - Tev hemû astengiyan, ew deriyê romana kurdî ku li gor rewşa siyasî, geh vedibû û geh jî dihate girtin, ji niha û pê de dê vekirî bimîne û wê tu rewşên siyasî nema karibin wî derî li afirandin û nûkirinê kilît bikin. Ev yek ji bo romanivîsên kurd ezmûneke giran e. Serkeftina di vî warî de ji bo wêjeya me pêdiviyeke bilez e.

Ji bo dîmena romana kurmancî, bi temamî zelal bibe, pêdivî bi agahiyên li ser rewşa vê romanê di nav kurmancên rojhilatê Kurdistanê û kurdên Sovyeta berê de, heye. Her wisa romanên herêma Behdînan li başûrê Kurdstanê. Ev jî mijarên lêkolîneke taybet in, ku wê piştî demekê encam bide. Zelalkirina mijarê: Ji 1984‟an de têkoşîn û berxwedana kurdan, sal bi sal, dewleta tirk ber bi dîtina gihayê rastiya kurdan yê di bin kevirê kolonyalîzmê de, ajot û ew neçar kir ku piştî salên 1991‟ê hebûna kurdan, wekî kurd, bi awayekî “dekorîstîk be jî” bipejirîne. Vî rêzefilmî ji wir dest pê kir û wisa dewam kir, - Kurd hene, lê zimanê wan tune ye - Zimanê wan jî heye, lê devoke û ne zimanê nivîsandinê ye - Zimanê wanî nivîsandinê jî heye, lê yê dema Osmaniyane û çend kilasîkên wan hene ku ew kilasîk jî yên me, yên “Turkiyê” ne. “Vê dawiyê serokwezîr û serokê dewleta Tirk jî doza xwedîderketina li Ehmedê Xanî jî kirin” - Bi berdewamiya berxwedanê re, di vê dema me ya destnîşankirî de, gihîştin vê pêpelûkê ku bibêjin, dibe ku zimanê wan ê nivîskî û wêjeya wan jî hebe, lê dîsa jî dikarin van romanên xwe yên hemdem bi zimanê dewletê bixwînin û mînaka vî zimanî û vê wêje û romana modern jî Mehmed Uzun ê ku “Yê Turkiyê hemûyî ye.” Çima Mehmed Uzun ? Bê guman, berhemdarî û xwedîderketina li romanê û berdewamiya di nivîsandina wê de, yek ji faktoran e. Eger mesele li cem sînorê romana kurdî bimaya û rê li ber bikaranîna wî ya ji bo projeyê dewletê bihata girtin, dê niha nirxandinên me jî ji wî û ji helwestên wî re û ji paşxaneya siyasî ya berhemên wî re, bi awayekî din bûya. Di van salên “dijwar” yên dewleta tirk de, ku şerê çekdarî yê kurdan berfireh bûbû, pê re tevgera siyasî ya kurdan xurt û berfirehtir bûbû.  Ji bo sererastkirina agahiyên di der barê romanivîsan û berhemên wan de, daxwaz ji hemû xwendevan û nivîskaran ew e ku alîkariya me bi sererastkirina agahiyên şaş bikin, her wisa agahiyên nû heta dawiya 2010'an, eger hebin, ji me re bişînin.

Li aliyê din, rewşa siyasî ya cîhanê hate guhertin û hewildanên Tirkiyê jî ber bi ketina nav Yekîtiya Ewropayê re germ bûn û bi her awayî dewletê dixwest ku xwe ji kirîterên “Ewropayê” nêzîk bike.Ji ber têkilbûna berjewendiyên aborî, dewletê karîbû bi Ewropayê jî tevgera kurdan ya siyasî wekî tevgereke terorê bide qebûlkirin û wisa binav bike. Êdî, kurdbûn nema dibû sûc. Li şûna wê, têkiliya bi tevgera kurdan ya siyasî re bû sûc. Anku tu dikarî kurd bî, bi kurdî biaxivî, binîvisînî, lê dijberî û dijminayiya “Terorê” şert e. Di vê çarçoveyê de, pirojeyê “spîkirina” kurdan berdewam kir. Ji lew re, derdorên dewleta tirk yên birêveber û çêkerên “Kurdên spî”, ev yek ji xwe re kirin armanc, bihêzkirin û qezenckirina “rewşenbîr û nivîskarên” ku yan têkiliya wan bi tevgera “terorê” re tune be, yan jî dijberî wê tevgerê bin. Xala giring ev bû, ji ber wê jî eger ev derdor ji nav girtiyên siyasî yên berê bin, yan jî ji bermayiyên rêxistin û partiyên biçûçikmayî û heliyayî bin, dîsa xemnake. Bi vî awayî nivîskar, rewşhenbîr, çapemenî û dezgehên tirk ketin dewrê. Yek ji taybetmendiyên balkêş yên vê dewletê ew e ku li hember azadî û serxwebûna kurdan hemû alî û derdorên neteweya tirk bi çep û rastên xwe, bi general û sivîlên xwe, bi dezgeh û çapemeniya xwe, bi nivîskar û rewşenbîrên xwe, dikevin nava tevgereke harmonî. Ji bo vê armanca pîroz, rêlibergirtina azadiya kurdan, hemû dibin yekdest û yekdev û yekbawerî. Ji bo xurtkirina eniya kurd ya dijberî “tevgera terorê” li xelekên qels geriyan. Yek ji wan xelekên pêdiviya dewletê pê hebû dikarîbû bi hesanî di nav kurdên li Siwêdê de bê dîtin. Baştirîn nivîskarê ku ew kirasê spî li bejn û bala wî dihat, li gor derdorên dewletê, “Mehmetçîk”Uzun bû. Hem bi rastî nivîskarekî xwedî berhem bû, hem jî dilsoziya xwe ya bi dewletê re, di dema gurbûna şerê li dijî “Tevgera terorê” re ji Swêdê rê girt û hat bû “Mehmetçîk”, an leşkerî ji artêşa dewleta tirk re kir. (11) Herwisa ji rêxistineke têkçûyî û li ber helandinê“Rizgarî“ hatibû, ku bi her awayî dijberiya „tevgera terorê“ dikir.(12) Lê, her çendî ew ji hemû romanivîsên kurd çalaktir û zîrektir be û xwedî berhem be, lê dîsa jî divê di bin sîwaneke maqûl û cihê baweriyê de derbasî vî dergehê mezin yê wêjeya hemû Tirkiyê bibe. Ji bo bê şubhe karibe derbas bibe, pêdivî bi hinek tedbîran hebû. Divabû Yekîtiya Nivîskarên Tirk wî hemêz bike û wî xelat bike û hate xelatkirin. Divabû romanên wî bi tirkî û li weşanxaneyên mezin yên Tirkiyê bêne çapkirin û belavkirin û wisa bû. Divabû ku ew ji hêla xwe de, xwe wekî nivîskarekî

cîhanî û pirzimanî bide nîşandan ku milkê hemû Tirkiyêye û dijî teror û cudaxwaziyê ye û wisa bû. Ji bo balkişandina çapemeniya Tirkiyê û ya cîhanê divabû ku ji bo romaneke kurdî doz lê bê vekirin û dûre jî, ji bo ku isbat bibe ku Tirkiyê wekatekî nêzîkî kirîterên Ewropayêye, divabû dozê qezenc bike û ji ewropiyan re diyar bibe, bi zimanê kurdekî ku, Tirkiyê welatekî cihê azadiya raman û derbirînê ye û bi kurdî û ...her wiha. Ka em guh bidin çend helwestên Mehmed Uzun yên ku di 19.04.2002‟ yan de, ji dadgeha ewlekariya dewleta tirk re, dibêje: “Peywira min cihêxwazîkirin nîn e, pêkanîna yekîtiyê ye. Ji bo min tişta bingehîn ne dabeşkerî (cihêxwazî) ye, pêkanîna yekîtiyê ye. Ez dabeşkeriyê (cudaxwaziyê) ne tenê wekî ehmeqiyê dibînim, di heman demê de wekî ramaneke xetere jî dibînim.”(13) “Ne ji bo cihêtiyê biafirînim, ji bo tişta heyî dewlemend bikim, dinîvisînim.”(14) “Min mafên kêmnetewa tirk a Bulgaristanê parast û ji bo van mafan çi ji destê min hat, min hemû pêk anî..”(15). Ew dixwaze ...“ ..xwe bigihîne Tirkiyeke şareza, murefeh û demokratîk.”(16) Her wisa ew dibîne ku demeke dirêj di ser ketina Tirkiyê ya riya parastina wijdanê mirovan re, derbasbûye: “Tirkiyeya ku ji zû ve ye ketiye riya piyarî û wijdana mirovî... ”(17) Ev nimûneyeke ji dehên nimûneyan, bi taybetî di hevpeyvînên bi rojnamevanên tirk re, ku Mehmed Uzun xwe ji nivîskarekî kurd bêhtir wekî nivîskarekî ku bi gelek zimanan dinîvisîne ku yek ji wan zimanan kurdî ye dide pêşkêşkirin, wisa jî qala “integerekirina kurdên Tirkiyê“ dikir.!. Ew hêleke, ji hêla din de jî xwe wekî afirênerê zimanekî pêşkêş dikir. Dema ji bo peyva xwe ya “Min zimanek afirandiye” dikete tengasiyê, mebesta xwe, ne Zimanê Kurdî, lê wekî zimanê romanê şîrove dikir. Bi vî awayî jî rê li ber nivîskar û rewşenbîrên tirk vedikir, da ku ew nezanî û tunebûna agahiyên wan yên li ser ziman û wêjeya kurdî bibin derew û li her derê, wekî ku rastiyên dîrokî bin, belav bibin. Projeya dewletê jî, ji bo bê şubhe û bi selametî biçe serî, hewcedarî wergerandina van derewan bû. Berztirîn mînak di vê çarçovê de Yaşar Kemal e, ku li ser wêjeya kurdan û Tirkiyiyê her dem Mehmed Uzun wekî wêjevanê kurdan yê bi tenê pêşkêş dikir: “Li Tirkiyê gelek wêjenas derketin. Nazim Hikmet derket, Sait Faik derket. Gelek mirovên din jî derketin. Lê di kurdî de tenê Mehmedekî wê heye.”(18)

Derewên Yaşar Kemal yên li ser Mehmed Uzun û li ser romana Kurdî: “Îro Zimanê Kurdî bi Mehmed dest pê dike.”(19) Li vê derê mebest ji peyva “ziman” çibe bela bibe, mebest Zimanê Kurdî be yan jî zimanê romanê be, bi her du wateyan jî, ev gotin ji rastiyê dûr in. Yaşar Kemal, mîna her nivîskarekî din, di bîr û baweriyên xwe û di nirxandinên xwe de, azad e. Ew ji kê hez bike yan jî neke, ew derdekî wî ye. Lê, ne ew, ne tu nivîskar, ne xwediyên wî mafî ne ku, nirxandinan li ser romanivîsandin û wêjeya zimanekî bikin, ku ne bi wî zimanî dizanin, ne jî di der barê wêjeya wî zimanî de, xwedî agahî ne. Yaşar Kemal nivîskarê zimanê tirkî ye û kurdekî ku nizane bi kurdî bixwîne û binîvisîne, vî mafî ji ku tîne ku nivîskarekî bîne û wî bike yekem kesê ku zimanê me ji wî dest pê bike. Yaşar Kemal ê tirkînivîs vê wêrekiyê ji ku tîne ku derewek e wisa mezin, wekî rastiyeke dîrokî, ji me re pêşkêş bike? Jixwe bi vê qayîl nabe. Mîna ku ji hemû berhemên romana kurdî jî agahdar be, dîsa wî mafî dide xwe û romana Uzun wekî yekemîn romana kurdî, an jî “romana pêşî” binav dike: “Gava min romana Mehmed Uzun xwend ez şaş mam, çawa di zimanekî de romana pêşî ew qasî pêşketî, dewlemend û bi hosteyî dikarîbû bihata nivîsîn...”(20) Yaşar Kemal û pê re jî çapemeniya tirk û derdorên rewşenbîriya tirkan û kurdên spî bi hev re mîna “koralekê” ev derew dubare û dehbare kirin, hetanî ku bû baweriyeke hevbeş ya gelek kurdan jî. Vê yekê hinek ji nivîskarên nifşê nû jî xiste bin bandora xwe, wekî mînak, Yaqob Tilermenî, M. Uzun wekî maratonvanê bi tenê yê wêjeya kurdî bi nav dike ku ne li pêş û ne jî li paş wî kesek tune ye: “Mehmed Uzun, di qada wêjeya kurdî de maratonvanê tenya ye ku di pêşbaziya sed metreyî de, ne li nik wî, ne li pêşiya wî, ne jî li paşiya wî tu maratonvanên din tune ne.”(21) Yaşar Kemal li ser gora Uzun jî heman derew dubare kirin: “.. Kevirê yekemîn ê esasî yê Zimanê Kurdî daniye.”(22) Ev pêlên deryaya derewên ku bi her awayî li ser kurdan dihatin ferzkirin, nema rê didan qeyikên rastiya ku dema dihat gotin jî ne deng diçû kesekî, ne jî rê li ber wan dengan vedibû ku ev dîmenê çewt yê wêjeya kurdî

hinekî sererast bibe. Hetanî bi rexneyên cidî yên nivîskarên mîna Remezan Alan, bi her awayî dihatin paşguhkirin û ji hêla van derdorên siyasî hem yên tirk û hem yên kurd- vê dawiyê- tune dihatin hesibandin. Rexne carinan li zimên bû: “...wî bi domdarî digot: “Min ji bo romana kurdî zimanekî nû afirandiye, lê di eslê xwe de ew ji sînorên vegotineke çîrokbêjî derneketibû..”(23) Carinan jî van rexneyan wisa bal dikişandin ser çewtî û nenormalbûna rewşa pêşkêşkirina berhemên wî yên di kurdî de lawaz û bi tirkî bi awayekî din bûn: “...Yanê pirtûkeke ku di tama edebiyatê de pênc hevokên wê nîn in, bi nivîsên A.Omer Turkeş û Muhsin Kizilkaya rûspî dike, ya rast saziyeke wisan li pêşiya me ye ku bi van nivîsan, me amade dike...”(24) Berevajî wê, piştî 1999‟an û guhertinên ku destpêka sedsala nû di siyaseta azadîxwaz ya kurdên Bakur bi xwe re anîn, êdî ev dîmen bi destê tevgera kurdan ya siyasî hat rûniştandin û Mehmed Uzun ê nexweş, mîna qehremanekî ku serkeftinine mezin bi dest xistibin, li welatê xwe, li Amedê, hate pêşwazîkirin û hembêzkirin û bi temamî ev derewên ku bi salan e dewlet û rewşenbîrên xwe û kurdên xwe dixwestin bikin rastî û nikarîbûn, êdî ew armanc bi temamî pêkhat. Balkêş e ku hin der û dorên siyaseta kurdan bi dewletê û der û dorê wê re kete pêşbaziya spîkirina navê Mehmed Uzun û ketin nav hewildanan, da ku hin rastiyan bi kurdan bidin jibîrkirin û li hember nivîsên dijî projeyê dewletê di çapemeniya xwe de sansûr bikin, wekî mînak, kovara W‟yê, ku niha ji Weşanê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ye û berê bi alîkariya Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê derdiket, di hejmara xwe ya 13‟yan de, di dosyeya li ser Mehmet Uzun de, gotara Mahabad F. Arda ya ku vê diyardeya mijara me rexne dike, sansûrkir, ew neda weşandin û li şûna wê hejmarek tijî nivîsên ku ji tirkî hatibûn wergerandin li ser M. Uzun derxistin. Di vê hejmarê de 48 wêne û portreyên M. Uzun hatibûn bicihkirin. Arda di nivîsa xwe ya sansûrkirî de wisa nivîsandibû: “Birêz Uzun 10 sal li ser navê nivîskariyê ji swêdiyan pere wergirt ku ji bo li ser wêjeya kurd kar û xebat bike. Piştî deh salan eger pêwîst bê dîtin, deh salek din an demek kintir carek din tê dirêjkirin. Piştî ku Uzun fam kir dê êdî pere nedinê, di wê demê de „lîsteyek‟ derket ku PKK‟ê navê 200 kesî kiriyê ku dê 200 kesî bikuje û navê Mehmet Uzun jî di nav de ye. Di nav van „200 kesan‟ de, bi tenê navê Uzun hat zanîn û derket pêş û propoganda wî hat kirin. Wî bi xwe ji çapemeniya tirkan û swêdiyan re digot „navê min di lîsteyê de ye‟ di Roj TV de jî derdiket digot:

„masmedya swêd û tirkan derewan dikin‟. Heman tiştî di Ozgur Politikayê de jî nivîsand. Gelo bi nexweşketina Mehmet Uzun re ev dokument hemû winda bûn an jî ji bîr bûn?”(25) Ez ê li cem vê mînakê rawestim û vegerim ser nirxandinên Yaşar Kemal yên ji helwest û kirinên siyasî yên Uzun re, ku di dema koçkirina Uzun de gotibûn: “...Ev mirov di polîtîkayê de jî li ser xwe rawestiyaye. Li wir jî tu xeletî nekirine, herdem lanet li tundiyê aniye..”(26) Ez bawer dikim, mebesta wî bi “xeletî nekirine” ew e ku tu caran piştgiriya “tevgera terorê” nekiriye. Bi vî awayî, ew dîmenê ku li ser dihat karkirin û xebitandin, da ku bi her kesî bê qebûlkirin ev bû. Y. Kemal rola xwe heta dawiyê bicih anî. Ji wir û pê ve piroje êdî berdewam dike û “kandîdatên” nû têne amadekirin. Anku “kevirê esasî” yê romana kurdî, piştî M.U tên amadekirin. Pê re jî TRT 6 tê vekirin û dibe platformeke geş ji bo ku ew piroje ber bi serkeftinên din de here. Roman û dagîrkerî (kolonyalîzim) Gelo rast e ku M. U. ew “xeletî” nekiribû? Tev ku romana wî ya “Ronî mîna evînê, tarî mîna mirinê” li ser şerê li Kurdistanê û Tirkiyê bû. Anku çawa “xeletiyeke” wisa dikare nebe, tev ku nivîskarekî kurd romanekê li ser şerê di navbera artêşa dewleteke dagirker û şervanên azadiyê yên kurd de binîvisîne. Ew “xeletî” bibû yan nebibû?. Ez ê hewl bidim piştî vê kurteşîroveyê, li gor xwendina xwe ya ji romanê re, hinekî nêzîkî bersivê bibim. Di dîroka wêjeya cîhanê de, mirov li gelek mînakan rast tê, ku welatê nivîskarê xwediyê romanê ji hêla artêşeke dagîrker ve hatibe bidestxistin û li hember wê artêşê şer tê kirin. Nêzîktirîn mînaka vê yekê romana “Bêdengiya deryayê” ya Vircor e. Ev roman li ser dema dagîrkirina naziyên elman ji Frensayê re. Nivîskarê romanê Jean Marcel Bruller e. Cara yekem romana wî di bin navê Vircor de, di sala 1942‟yan de derket. Vircor jî navê cihekî ye ku sembola berxwedana frensiyan bû dijî naziyên almanên dagîrker. Çîroka romanê bi kurtayî wilo ye, serbazekî artêşa dagîrker ya nazî bi navê Werner von Ebrennac dixwaze li cem malbateke frensî ku ji kalik û keçeke ciwan ku biraziya wî ye, pêk tê. Serbazê alman bi her awayî dixwaze têkiliyê bi keçikê yan bi apê wê re deyne. Roman hemû li der75

dora awayê berxwedana vê keçikê, an vê malbata ku welatê wê hatiye dagirkirine û li hember vê dagîrkeriyê bêdengî hilbijartine. Hemû rengên têkiliyê bi vî serbazê dewleta dagîrker re red dikin û xwediyên helwesta xwe dimînin. Serbazê alman dixwaze xwe ji wan nêzîk bike û bi xwe re diaxive ku ew dixwaze her du çand, ya firensî û ya elmanî, bi hev re bijîn û...lê ji ber ku ew serbazê artêşa dewleteke dagîrkere, hemû gotinên wî li hewa dimînin û têne redkirin. Ev helwest dibe sedem ku yê serbaz di xwekuştinê de bifikire û ...heta dawiyê. Em niha vegerin ser romana „Ronî mîna evînê, tarî mîna mirinê“, di nav romanên M. U. de ev tenê li ser şerê li Kurdistanê yê dijî artêşa tirk nivîsandiye. Di romanê de navê Kurdistanê derbas nabe. Ew wekî welatê çiyayan û Tirkiyê wekî welatê mezin têne binavkirin. Beramberiyeke biçûk: - Welatê ku hatiye dagirkirin: li wir Frensa ye – li vir Kurdistan e“ nayê binavkirin” - Artêşa dewleta dagirker: li wir artêşa alman e – li vir artêşa tirk e. - Serbazê artêşa dagirker: li wir Werner von Ebrennac e- li vir Baz e. - Jina ku yê serbaz dixwaze pêre têkiliyê deyne: li wir keçikeke frensî, bi apê xwe re dijî.- li vir keçeke kurd e, şervaneke bi navê Kevokê ye. - Stûnê bingehîn yê romanê: li wir awayê têkiliya serbaz û keçika frensî ye. - li vir awayê têkiliya yê serbaz û keçika kurd e, ji hev du hezdikin û roman çîroka evîna wan vedibêje. Encam: Nivîskarê frensî M. Bruller, keçekê ji welatê xwe yê dagirkirî tîne û li hember serbazekî artêşa dagirker ya alman wê bêdeng dike. Bêdengiyeke wisa ku mîna bêdengiya deryayê ye, ji derve de hêdî û ji hûndir de tijî qêrîn û protestokirin û redkirina dagirkeriyê ye. Nivîskarê Kurd M. Uzun, keçeke şervan ji welatê xwe yê dagirkirî tîne û li hember serbazekî artêşa dagirker ya tirk dixîne deryaya evîneke kûr. Şervana keç ya kurd dike Kevok û serbazê artêşa tirk dike Baz û wan ber dide nav pêlên hezkirin û evînê. Tev ku serbazê alman nerm e, kulturhez û diltenik e, lê dîsa jî, ji ber ku dagirkirina welatê wê li wê navê ye, ji hêla keçika frensî ve tê redkirin. Serbazê artêşa tirk yê M. Uzun xwînmij, kujer û qesasê serê şervanên kurd e. Dîsa jî keçika kurd dibe evîndara wî û ew evîn dibe mijara roma76

na M. Uzun ya ku ew bi tenê li ser dagîrkirina Kurdistanê û şerê azadiya kurdan ku heta niha lidare nivîsandibû. Hêjayî gotinê ye ku ev “serkeftinên M. Uzun yên di warê romannivîsandinê de ku berî her tiştî yek ji encamên wî projeyê demdirêj yê dewleta tirk e, wisa jî ji hêla tevgera siyasî ya kurdên bakur re hate qebûlkirin û “efsane”kirin, bûn sedem ku ji bo hin “nemzetên”din yên vê “rol”a nepîroz bidin ser riya wî. Bi hêviya ku teqlîdkirina wî, wan jî bigihîne wê radeya M. U. xwe gihandê. Çavkanî: 10) Hinek agahiyên li ser nav û dema weşandina romanan, yên di van nivîsan de derbas dibin, ji lîsteya romanên kurmancî ya ku Ibrahîm Seydo amadekiribû, hatine girtin. 11) Di salên 90‟î dema herî xerab de ku gund dihatin şewitandin, her roj mirov dihatine kuştin, serîhildan dibûn û qiyamet bû... Birêz Mehemed Uzun 15.000 ewro pere da dewleta tirk û bi ser de jî çû mehekê li Egeyê eskerî kir. Ji malbata wî bi xwe jî şehîd ketin, ew qasî felaket bi serê kurdan re hatin. Ev helwesta Uzun bû skeç (şano) û di Med-TV de hat lîstin. Mahabad F.Arda: ji amidakurd.com/15 çile 2007. http://www.amidakurd.com/kevin/modulesc420.html?name=Niviskar&o p=viewarticle&artid=489. 12) Weku têbîniyekê li ser çûna Mehmed Uzun ya leşkeriya Turkiyê, ez dixwazim vê xalê zelal bikim. Eger M. U. li Turkiyê an li bakurê Kurdistanê bûya, bê guman wê nirxandina çûna wî ya leşkeriyê jî bi awayekî din bûya. Anku ev rexne nikare bi vî awayî li nivîskarekî Kurdî ê din bibe ku ji neçarî, ji ber mana li welêt, biçe leşkeriyê. Mesele ew e ku ji Siwêdê, bi qîm û reza xwe, rê bigre û here ji artêşa Tirk re bibe leşker. 13-17) pirtûka planet ya Bienalle 2009, rûpel 23 – 30. 18-19) Kovara W, hejmar13, zivistan-2007. Rûpel 91. 20) Romana Ronî mîna evînê, tarî mîna mirinê, avesta 1998, rûpel 351. 21) Kovara W, hejmar 13, zivistan-2007. Rûpel 28. 22) Ji A.Welat 14.10.2007 http://www.rojaciwan.com/haber-29086.html 23-24) Bendname, Remezan Alan, Avesta-2009, rûpel 14. 25)Jiamidakurd.com-15.çile.2007. http://www.amidakurd.com/kevin/modulesc420.html?name=Niviskar&o

p=viewarticle&artid=489 25) Mahabad F.Arda: ji amidakurd.com/15 ç ile 2007. 26) Ji A.Welat 14.10.2007 http://www.rojaciwan.com/haber-29086.html ***

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de digre, ji vî cîhê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bighîne wan? Lokman Polat: Romana kurdî ji bo ku nû ye, îzm û ekolên edebî yên navnetewî hêj nû bandora xwe danîne ser edebiyata kurdî. Derengmayin bi xwe re dezevantaj aniye. Şans û bêşansiya kurdan jî ji ber konjuktura welat û rewşa civakî ye. Heger dewleta kurdan heba, kurd azad bana û di dibistanan de bi kurdî perwerde pêk bihata, dê rewşa edebiyata kurdî cudaba û dê gelek pêşketî ba. Îzmên curbecur di nav edebiyata kurdî de bi şêweyeke xurt bi cih nebûne. Lêbelê berhemên kurdî yên edebî herweke çîrok, helbest û romanên kurdî li gor ”îzmên” edebî hatine afirandin. Wek mînak, romanên kurdî yên li gor realîzmê, romantîzmê, modernîzmê, post-modernîzmê, sembolîzmê, naturalîzm û hwd, hatine afirandin hene. Ji bo xwe gihaştina wan, pêwîst nake îla em bigîşin wan. Weke hejmar weşandina hejmara çîrok, helbest û romanên kurdî nemimkûne ku bigîşe wan. Lê, wek naverok, kalîte û hemû cure nirxên edebî, berhemên ku nivîskarên kurd diafirînin bi qasê gelekên wan hene. Rûkiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serketî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi coreyekî din, postmodern, çend pîvanên ferz binav bikin? Lokman Polat: Edebiyat bi hemû şaxên xwe ve dewlemendiyek e. Çawa ku gelek şaxên edebiyatê hene, herweha gelek cureyên romanê jî hene. Gelek roman li gor ekolên edebî yên navnatewî têne binavkirin. Di nav hemû ekolên edebî de romanên baş û serketî jî hene û yên qels jî hene. Başî û serketina romanan ji alî rexnegirên edebî ve li gor zanîstiya wêjeyî

têne nirxandin. Ji bo romaneke baş û serketî nêrîna xwendevanan cuda ye. Romaneke ji bo xwendevanekî baş be ji bo yekî din nebaş e. Hinek xwendevan ji romanên realîst û hinek ji romanên post-modernîst hez dikin. Pîvanên ferz yên ji bo başî û serketina romanê, di encama nirxandin û analîza rexnegirê edebî de derdikeve holê. Zimanê romanê, lihevûdu honandina wê, skruktur û estetîka wê, teknîka nivîsînê û asta berhemê tê ravekirin û encama başî û serketina berhemê derdikeve holê. Rûkiye Ozmen: Romana kurdî jî û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji awureke bervaja û belkî hevdû temamkir, roman çawa bi pêş dikeve? Lokman Polat: Edebiyata kurdî ya devkî kevnare ye, qedîm e û gelek dewlemend e. Çîroka kurdî a devkî jî xwedî dîrokeke dûrûdirêj e. Lê edebiyata kurdî a nivîskî û bi taybetî roman û çîroka kurdî ya modern a nivîskî hêj nû ye. Ji bo pêşketina romana kurdî di serî de kar û xebat û keda nivîskaran pêwîst e. Hebûn û pirbûna xwendevanan pêwîst e. Di hêla aborî de jî pêkanîna rewşeke baş pêwîst e. Heger nivîskarên kurd berhemkar bin, pir bixebitin û baş bixebitin, berhem biafrînin, heger weşanxaneyên kurd bikaribin romanên romannivîskarên kurd biweşînin û heger xwendevan romanên kurdî bikirin û bixwînin, dê rewşa romana kurdî baş bibe û pêş bikeve. Rûkiye Ozmen: Dema ku berhemek tê weşandin carna nîqaşa ew berhema çîrok e an jî roman e, tê kirin, cudahiya romanê ji çîrokê çiye? Lokman Polat: Di navlêkirina berhemên edebî yên kurdî de hinek tevlihevî heye. Ez bawerim ew jî dê di pêşerojê de ji holê rabe. Belê hinek pirtûkên kurdî neroman in, lê li ser berga wan wek roman hatiye nivîsîn. Hinek roman in, lê nivîskar cesaret nekiriye û li ser bergê tiştek nenivîsiye û pirtûk çi ye, çi nîne, li benda xwendevanan hêştiye ku xwendevan wê binav bikin. Hinek pirtûk jî hene ku roman in, lê li ser novel hatiye nivîsîn. Di pirtûkên teorîk yên li ser edebiyatê de, di analîz û nirxandina pirs û pirsgirêkên edebiyatê de cudahiya roman û çîrokê hatine ravekirin. Di van pirtûkên analîza peyv û berhemên edebî de roman çi ye? Çîrok çi ye? Û hwd, bi zanistiyeke edebî ji xwendevanan re hatine pêşkêşkirin. Her çiqas bi kurdî pirtûkên weha tunebin jî, di zimanên din de gelek pirtûkên weha hene. Divê kurd van pirtûkan bixwînin û fêr bibin bê cudahî çi ne.

Tevliheviya navlêdana pirtûkên kurdî yên curbecur bi fêrbûnê, bi zanînê dikare ji holê rabe. Bêşansiya edebiyata kurdî yek jê ev e ku; Bi qasê ku ez zanim di nav edebiyatzanên kurdan de li ser edebiyata kurdî a nivîskî û di derbarê tesnîf û hilçinandina berheman de, kîjan berhem romane kîjan nîne? Kîjan çîrok, helbest û şano ne, kîjan nînin? Analîzekî zanîstî nehatiye kirin û di derbarê vê mijarê de şîroveyên berfireh nehatine weşandin. Şîroveyên ku li ser berheman hatine kirin, analîzên edebî nînin. Lewre jî di nav edebiyata kurdî de û di navlêdana berhemên edebî de keyfiyeteke pêk hatiye. Dilê kê çi xwestiye ew tiştî bi berhema xwe ve kiriye. Nivîskarekî ji xwe re çîrok nivîsiye û li ser berga wê gotiye roman e. Yekî roman nivîsiye û li ser berga wê gotiye novel e. Yekê çend diyalogên di navbera çend kesan de nivîsiye û bê beş, bê perde, bê sahne, navê şanoyê lêdaniye û gotiye ev şano ye. Yekê pexşan nivîsiye û li ser berga pirtûkê gotiye helbest. Hinek pirtûkên şanoyê şano nînin, lê wan gotine şano. Gelek nivîsên nivîskarên helbestvan, gelek pexşan wek helbest hatine pêşkêşkirin, lêbelê helbest nînin. Zilam satîr dinivîse, yan jî bi şêweya ceribandinê vegotin û gotar dinivîse û dibêje ev helbest e. Xwezî rojeke edebiyatzanekî yan jî lêkolînvanekî jîr derbiketana û tasnîfa berhemên edebiyata kurdî bikirana. Hinek xwendevanên kurd dizanin ku bi rastî kîjan berhem roman e, kîjan çîrok e, kîjan helbest e û kîjan şano ye. Lêbelê ew vê zanebûna xwe nanivîsin. Loma jî divê lêkolînvanekî edebiyathez û edebiyatzan dest biavêje vê mijarê. Rûkiye Ozmen: Di navlêdana berheman de jî tîştên seyr hene, ne wisa ye? Lokman Polat: Belê, wisa ye. Hinek navên pirtûkan ecêb in. Hinek nav bala mirov dikşînin. Min li Stenbolê romaneke xwerû bi kurdî kirî, navê wê” Mandalîn bû.” Di navlêdana navê pirtûkan de carna tiştên ecêb derdikevin holê û navên ecêb li pirtûkan datînin. Nivîskar yan jî weşanxane navekî li pirtûkê datîne, ew nav yan herêmîye yan jî navekî wisa ye ku kes bi maneya wî navî nizane. Li navê pirtûka Serkan Birûsk binêrin. Navê wê ”Mextel” e. Mextel çi ye kes nizane. Min ji deh nivîskar û bîst xwendevanên kurd pirsî ku peyva ”Mextel” çi ye û tê çi maneyê? Wan nizanibûn. Min bi xwe jî ev peyv qet nebihistibû. Ez çûm di nav behra zanîstê de, an ku di înternetê de, min li malpera ”Ferhenga Kurdî” mêze kir, di ferhengê de jî peyveke weha tûnebû. Di Ansiklopedia Wîkîpediyê de jî ev pirtûk weke roman hatibû binavkirin. Lê min ev pirtûk xwendibû û li gor min ew roman nebû. Di naveroka pirtûka ku navê wê ”Mextel” e

de çîrok, helbest, vegotin, pexşan û hwd, tişt hene. Pirtûk bi naveroka xwe tevlihev e. Di berhemek de helbest, çîrok – novel – û nexşên kurteromanê hebin, ew berhem dibe çi? Pirtûka bi navê ”Mextel” jî dibe ew tişt. Rûkiye Ozmen: Pêwendiya roman û destanê li ser çi astêye? Lokman Polat: Di edebiyata kurdî ya devkî û ya nivîskî de destan kevn e. Destana Mem û Zîn sêsed sal berê hatiye nivîsîn. Çîroka Siyabend û Xecê, Evdalê Zeynikê, Derwêşê Evdî, Şêxê Senan, Adûle û gelekên din jî di nav zargotina kurdan a gelêrî de weke çîrok û weke destan jî têne gotin. Edebiyata kurdî a nivîskî ya nûjen ji edebiyata kurdî ya klasîk sûd werdigre. Romannivîser dikarin ji ber destanên kurdî romanên baş û serketî biafirînin. Hinek nivîskarên kurd romana Derwêşê Evdî, Siyabend û Xecê, Ker û Kulîlk, Binevşa Narîn û yd, nivîsîne. Dema mirov li edebiyata cîhanê jî dinêre, gelek romanên modern li ser bingeha naveroka destanên qedîm yên cîhanê hatine afirandin. Bi min divê kurd jî destanên kurdî – ku hinek jê gelek varyantên wan hene – weke roman binivîsin. Rûkiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de binav bike çi ne ev qonax? Lokman Polat: Romana kurdî di çend qonaxan de derbas bûye? Heger mirov romana kurdî ya bakurê Kurdistanê, ya li Swêdê û ya kurdê Kafkasyayê bi hevre bigre û binirxîne dikare behsa sê qonaxan bike. Di derbarê rewşa romana kurdî ya li başurê Kurdistanê û ya li rojhilatê Kurdistanê de zêde zanîna min û agahdariya min tune. Bi qasê ku ez zanim li van herdu parçeyên Kurdistanê jî romana kurdî qels e. Niha jî romana kurdî li bakurê Kurdistanê ji hersê parçeyên din yên Kurdistanê pêştetire û wek hejmar jî ji wan pirtir e. Digel ku li başurê Kurdistanê rewşeke azad pêkhatiye û ji berê ve bi soranî di dibistanan de perwerde pêk hatiye jî, romana kurdî bi qasê bakur pêş neketiye. Wek hejmar jî romanên bi zaravayê soranî bi qasê yên kurmancî tunin. Destpêka romana kurdî di nav kurdên Kafkasyayê de (Sovyeta berê) dest pê kiriye. Romana kurdî a yekem jî romana Arebê Şemo ye. Digel Arebê Şemo, gelek nivîskarên kurd yên li Ermenîstanê û tevahiya welatên Kafkasyayê bi kurdî roman nivîsîne û hêj jî dinivîsin. Dema min bersîva van pirsên Xanim Rûkiye Ozmenê dinivîsand ez pê hesiyam ku nivîs44

karekî kurd ê Azerbeycanê bi kurdî romaneke nivîsiye û weşandiye. Roman û pirtûkên nivîskarên kurd yên Kafkasyayê, herweke roman û pirtûkên Areb Şemo, Eliyê Evdirahman, Eskerê Boyik, Heciyê Cindî û gelekên din li bakurê Kurdistanê ji nûve hatine weşandin û hinekên din jî li dorê ne ku werine weşandinê. Li Swêdê jî gelek romanên kurdî hatin weşandin. Bi dehan romannivîserên kurd yên ku li Swêdê bi cih û war bûne, her yek sê, çar heta hinekan heft, heşt roman nivîsîne. Hêj jî wek hejmar piraniya roman, çîrok û cure pirtûkên kurdî ji alî nivîskarên kurd yên ku li Swêdê ne, têne nivîsîn û weşandinê. Di van deh, panzdeh salên dawîn de romannivîserên kurd yên li Kurdistanê û Tirkiyê jî gelek romanên kurdî nivîsîne û dinivîsin. Niha her diçe hejmara romannivîserên kurd yên li welêt zêde dibe. Bi min qonaxa yekem a romana kurdî weşandina romanên kurdî yên li Sovyeta berê ne. Qonaxa duyem weşandina romanên kurdî yên li Swêdê ne. Qonaxa sêyem jî weşandina bi sedan romanên kurdî yên li Tirkiyê – Stenbolê – û bakurê Kurdistanê –Amedê– ne. Niha em di vê qonaxa sêyem de ne. Rûkiye Ozmen: Dema gotin li ser romana kurdî ye, hinek behsa zaroktiyê dikin, hin dibêjin hê bi çar lepikan diçe, hinên din tenatena dibêjin, hinek jî êdî zarok hesab nabe, zaroktî di temen û di aliyê biyolojîk de tê zanîn kêm zêde, belê dema rewşa romanê bi îfade û tesbîtên li jor tê diyarkirin mebest çi ye, hûn çi dibêjin, çawa dibînin, romana me di rewşa kîjan kategoriyê ji van kategoriyan de ye û kîjan li rastiyê nêzîk e? Lokman Polat: Di pêvajoya edebiyata cîhanê de jî diyare ku hinek nivîskar di bin bandora nivîskarên din de dimînin û teqlîda wan dikin. Hinek nivîskarên kurd jî di bin bandora nivîskarên cîhanê de dimînin û teqlîda wan dikin. Teqlîda ku hinek nivîskarên kurd dikin, teqlîdeke beloq e. Ew bi teqlîdeke nebaş dibine wek karîkatur û kopîyeke xirab. Dema ew bi ser nakevin, zimandirêjiya berhemên kurdî dikin û romanên kurdî naecibînin heta bi êrişeke heqaretî romanên hinek romannivîserên kurd bi sîfetên nebaş tawanbar dikin. Heqareta herî dawî ya ji bo hinek romanên kurdî, navlêkirina “romanên beredayî” bû. Helbet herkê li gor xwe rewşa romana kurdî dinirxîne. Hinek wê dikine zarok, hinek dikine ”beredayî” û hinek jî dikin mirî û dibêjin romana kurdî tune. Wana nirxandinên zanîst û objektîv nînin, nirxandinên tewş in. Psîkolojiya wan a nebaş û ruhiyeta wan a hest û ruhê koletiyê, menta45

lîteya xwebiçûkbûnê wan dixe rewşeke nebaş û lewre jî di derbarê romana kurdî de nirxandinên nebaş û tewşomewşo dikin. Kurd ji neteweyeke vê cîhanê ne û ew jî wek însanên dinê insan in. Kêmaniya însanekî kurd ji yên din tune û wek însan, ne ji însanên din nizimtir e, ne jî bilindtir e, ji wan ne baştir e û ne xirabtir e. Nivîskarên kurd jî wek nivîskarên cîhanê nivîskar in û heryek li gor xwe berhem diafirîne. Çawa ku nivîskarên cîhanê berhemên edebî diafirînin, herweha nivîskarên kurd jî berhemên edebî yên li gor xwe diafirînin. Helbet hinek berhemên wan baş in, serketî ne û hinek jî qels in. Car heye nivîskarekî hem berhemeke baş û hem berhemeke qels diafirîne. Ev rewş ji bo nivîskarên cîhanê jî derbas dibe. Yanî bila kurd xwe biçûk nebînin û li pêşberê nivîskarên cîhanê xwe nizim nekin, xwe netewînin û nekevine haletê ruhiyeta mentalîteya xwebiçûkbûnê. Zilam heyranê ewropiyan e, teqlîda wan dike, li pêşberê hinek nivîskarên fransî diçe secdê, navê pirtûkek xwe dişibîne navê pirtûka nivîskarekî ewropî, navê pirtûkek xwe ê din weke navê rojnameyeke ewropî binav dike, teknîka nivîsîna hişmendiyê kopiye dike û berhemeke teqlîdî weke qarîkaturekî kopîyeyî ê xirab diafirîne, li ezameta berhemên nivîskarên ewropî dinêre û xwe li pêşberê wan ditewîne û di masmediya kurdan de pesnê wan dide û hinek romannivîserên kurd sucdar dike, wan bi gotinên bêedeb tawanbar dike. Nirxandinên kesan yan jî kesekî weha tu feydeyeke nagişîne edebiyata kurdî. Romana kurdî di rewşeke zaroktiyê de nîne, mezin e, temam e û her diçe dikemile. Bila kesên biçûk romana kurdî biçûk nebînin. Rûkiye Ozmen: Di nav romanên cîhanê de tu hez ji kîjan romannivîsan zêdetir dikî, ji bo kesekî romanxwîn û evîndarê romanan çend nav wê ne hesan be, belê herî zêde û di nav yên kurdî de? Lokman Polat: Ez ji berhemên romannivîserên klasîk yên cîhanê û bi taybetî jî ji yên Rusî û Fransî hez dikim. Herweha ez gelek pir ji şanoyên Shakespeare hez dikim. Min du pirtûkên Shakespeare bi wergera kurdî weşand. Min sê pirtûkên wî jî wergerandiye kurdî lê hêj neweşandiye. Herweha ez ji romanên Dostoyevskî, Tolstoy, Hugo, Zola û Balzac hez dikim. Di nav romannivîserên kurd de jî ez ji romanên gelek nivîskarên kurd hez dikim. Lêbelê ez naxwazim navên wan bidim. Ez navên hinekan bidim û yên din nedim, dibe ku dilê wan ji min bimîne. Loma jî pêwîst nake ez nav bidim. Lê, ez vê bibêjim, bi rastî jî ez ji gelek romanên kurdî hez dikim. Dema ez wek xwendevanekî romanên xwe dixwînim, ez ji wan jî hez

dikim. Piştî ku romaneke min tê çapkirin û belavkir in. Ez jî wek xwendevanekî kurd yekê dikirim û bi çavên xwendevanekî dixwînim. Di encama xwendinê de romanê –li gor zanîna xwe ya edebî – dinirxînim. Ji hêla hezkirinê ve jî, bi rastî jî ez ji romanên xwe hez dikim. Rûkiye Ozmen: Werger çendî ziman, stîl û formûlasyonêan bi pêş dixe? Lokman Polat: Yê ku ziman û edebiyata nivîskî dewlemend dike, yek jî jê wergere. Ji bo pêşketina edebiyatê û dewlemendiya zimên werger xwedan roleke girîng e. Gelek zimanên qels, ji xêra wergerê re dewlemend bûn, pêş ketin. Li Tirkiyê piştê damezrandina komarê nivisîngehên wergerê yên fermî hatin damezrandin, bi navê “Tercume Burosu – Nivisîngeha Wergerê” vekirin û dest bi wergerê kirin, edebiyata cîhanê ya klasîk hemû wergerandin zimanê Tirkî. Hêj jî ji aliyê dewleta tirk ve her sal bi sedan pirtûkên klasîk û yên modern dihêne wergerandin. Tirkan ji xêra wergerê re zimanê xwe pêşve birin, dewlemend kirin. Rûkiye Ozmen: Romanên hatine wergerandin çendî serketî ne, Zimanê Kurdî çendî di bin barê wergerê de radibe. Lokman Polat: Di serîde ez vê bibêjim, Zimanê Kurdî zimanekî dewlemend e û bi hêsanî dikare di bin barê wergerê de rabe. Heger wergêr jîr be, zana be, erbabê karê xwe be û bi rastî hûnera wergerê bizanibe dikare romaneke bi hêsanî wergerîne kurdî. Hinek berhemên edebî yên ji edebiyata cîhanê li kurdî hatine wergerandin û ew werger gelek baş in. Wek mînak wergêra pirtûka Shakespaere ya bi navê “Romeo û Julîet – Weşanên Helwest” , romana Xelîl Cibran ya bi navê “Baskên Şkestî – Weşanên Helwest” û gelek pirtûkên din ku bi kurdî hatine wergerandin gelek baş in. Rûkiye Ozmen. Werger çiqasî cewhera berhema ku tê wergerandin diparezê. Lokman Polat: Heger wergêr di berhema ku werdigerînê de tehrîfat çêneke, guhartinên biloq pêk neyne, dikare cewhera berhema ku werdigerîne biparêze. Lê, çi heyf ku hinek wergêr li gor dilê xwe di wergerê de guhertin çêdikin û cewhera berhemê naparêzin, wê xirab dikin. Ev jî tişteke nebaş e. Werger bi serê xwe hûnereke û yê ku vê hûnerê bizanibe dikare wergerên baş bike. Werger divê li gorî qaîde, rêziman û rastnivîsîna wî zimanî be. Xweşî û başiya wergerê û her weha pêdiviya wergerê gelek heye. Werger zanîna mirov zêde dike, zimanê mirov dewlemend dike.

Rûkiye Ozmen: Hûn bi xwe hez ji kîjan celebê romanan dikin, nivîskarekî romanan bêşik hezkirina wî wê fireh be, wê bi kategorî û çend kategoriyan ne sînorkirî be, belê cardî jî meyla mirov zêdetir bi ser hinan e, hûn xwe di kîjan kategoriyê de dibînî, nêzîkî kîjanê ye ji wan ? Lokman Polat: Ez ji romanên evînî, romantîkî, dîrokî û kelecanî – macerayê – hez dikim. Wek qategorîya ekolên edebî jî ji berhemên realîst û surrealîst hez dikim. Navbera min û berhemên post-modernîst ewqas tune. Min xwendina gelek romanên post-modernîst nîvco hiştiye. Romanên post-modernîst zêde bala min nakşînin ser xwe û xwe bi min nadine xwendin, lewre jî ez nikarim xwendina wan temam bikim û ez nîvco dihêlim. Ez xwe di kîjan kategorî de dibînim? Yan jî berhemên min aîdê kîjan kategorî ne? Ez bi nav nekim. Ev karê analîzker û rexnegirên edebî ne. Bila ew bibêjin ku berhemên min aîdê kîjan kategorî ne yan jî nînin. Rûkiye Ozmen: Roman rolekî çawe ji bo civakê dileyîze. Lokman Polat: Roman û bi taybetî edebiyat roleke sereke ji bo guhertin û pêşveçûna civakê dilîze. Ziman, çand û edebiyata neteweyekî hebûna wî neteweyî ne. Neteweyek ku zimanê xwe, çanda xwe, edebiyata xwe wenda bike, ew bi xwe jî wenda dibe, di nav neteweyên din de dihele, asîmîle dibe. Yên ku neteweyan li ser lingan dihêle ziman, çand û edebiyata wî neteweyî ye. Di dema ronasansê û reforman de çanda gelên rojava bi romanê formeke nûh stend. Roman bi vê forma xwe ya nûh bû haceta guherandina civakê. Roman bû xwediyê fonksiyoneke girîng. Ev fonksiyona wê ya girîng hêj jî didome. Weke ku romannivîser Marîo Vargas jî dibêje: ” Hesasiyet û azadiya cîhana pêşerojê girêdayî edebiyatê ye. Edebiyat garantiya azadiyê ye, ji ber ku ew weke her tiştê din nikare were birêvebirin û kontrol kirin. Edebiyat bingeheke hem ji bo zindîhiştina rexneyan li hemberî rastiya cîhanê û hem jî ji bo nûkirin û parastina ziman e.” Rûkiye Ozmen: Hayê we çendî ji romanên perçe û zaravayên din yên kurdan heye? Lokman Polat: Ji bo ku li başurê Kurdistanê û li rojhilatê Kurdistanê alfabeya Mihemedî anku tîpên arebî / farisî bikar tînin û ez bi vê alfabeyê nizanim, lewre jî zêde hayê min ji romanên kurdên başur û rojhilat ewqas tune. Dema romanên wan bi kurmancî û bi alfabeya latînî/kurdî têne

weşandin ez dikirim û dixwînim. Bi qasê ku ez zanim di wan herdu parçeyên Kurdistanê de romana kurdî (çi soranî çi kurmancî) bi qasê romana kurdî (kurmancî û zazakî) ya li bakurê Kurdistanê pêş neketiye. Ji bo ku kurdên binxetê (başurê biçûk ê rojavayê Kurdistanê) bi alfabeya latînî/kurdî dinivîsin haya min ji hemû berhemên wan yên edebî û bi taybetî haya min ji romanên wir heye. Ez weke xwendevanekî kurd romanên Helîm Yusiv, Bavê Nazê, Jan Dost û yd, dikirim û dixwînim. Min ji başurê Kurdistanê romana Hesen Silîvanî û ji rojhilatê Kurdistanê romana Rehîm Qazî xwendiye. Rûkiye Ozmen: Demek dirêj di ser berhemafirîniya romanê re derbasbûye, roman jî form û hûnandina xwe bidemê re diguhere gelo? Lokman Polat: Roman her diçe xwe nû dike. Form û teknîka romannivîseriyê tê guhertin, şêweyên nû derdikevin holê û di romanê de hertim pêşveçûn heye. Di romanê de pêşketin û guherînên nûh çêdibin. Dinya diguhire, roman jî diguhire. Teknîka nivîsîna romanê diguhire, nûjen dibe. Romanên Tolstoy, Dostoyevskî, Vîktor Hugo, Balzac û yên Susan Tamaro, Paulo Cuelho û Aleksandro Barîco ne wek hev in. Romanên berê her cîldê wê 300 - 400 rûpel bûn, yên niha bi piranî wek cîld nîn in û piraniya romanên niha ji 150 rûpelî nabûre. Hinek romanên nivîskarên Îtalî 100 rûpel in. Civak çiqas pêş bikeve, modern bibe, ji hêla îlîm û teknîkê ve çiqas pêşketin çêbibin di romanê de jî dê herweha pêşketin çêbibe. Yanê pêşveçûnên di Fîzîk, Astronomî û hemû şaxên îlmê de pêk tên, li ser ramanên felsefîk û dîtinên edebî tesîreke mezin dike. Dîtin û ramanên felsefî û edebî jî li ser civakê tesîr dike. Rûkiye Ozmen: Xelatata Nobel û dîroka destpêkirina wê gelekî ji dîroka romana kurdî kevintir e. Ji romannivîsên gelên herêma Rojhilata Navîn Necîb Mehfûzê Misrî, Orhan Pamûkê Tirk xelat girtin, rojeke xelatgirtin bibe dora me jî mimkûn e, pêşbîniyên we, fantaziyên we? Lokman Polat: Di dayina xelata Nobelê de helwesta siyasî roleke girîng dilîze. Gelek xelatgirên cîhanê ji ber rewşa siyasî û konjuktura welatê wan bûn xwedî xelata Nobelê. Di xelatgirtina Orhan Pamuk de jî rola siyasî pêk hat. Heger li Tirkiyê li Orhan Pamuk doz nehatana vekirin, ji alî hêzên tarî ve bi mirinê nehataba tehdîtkirin, wî beyanê qetlîama ermenî û kurdan neaniyaba zimên, lobiya cihuyan piştgiriya wî nekirana, tenha ji bo berhemê xwe wî yê nikaribûya xelata Nobelê bigirta. Bi min ji Orhan Pamuk pirtir xelata nobelê heqê Yaşar Kemal bû. Îro jî ji Orhan

Pamuk pirtir heqê Ahmed Altan e. Heger ji ber rewşa siyasî û konjuktura nû ya rojhilata navîn nivîskarekî kurd jî xelat bigre, divê mirov qet şaş nebe. Dema ez li hemû xelatgirên Nobelê dinêrim – ku min heryekê miheqeq pirtûkek wan xwendiye – li gor rewşa wan a wê dema xelatê ya siyasî û civakî na, lê li gorê berhemên wan mirov binirxîne, çend nivîskarên kurd hene ku berhemên wan jî bi qasê yên xelatgiran bi nirx in û di asta wan de ne û wan jî xelata Nobelê heq kirine. Rûkiye Ozmen: Pirsên me evbûn, zor spas! Lokman Polat: Spas xweş!

Rukiye Ozmen: Di dîroka romanê de qonax hene ku bi „îzmên“ corecor têne binavkirin û ev qonax ji destpêka xwe ber bi îro de bi hezaran roman di himbêza xwe de digre, ji vî cîhê derengmayî awantaj û dezawantajên me, şens û bêşensiya me, îro mirov rehet dikare xwe bighîne wan? Medenî Ferho: Romannivîsên Kurd; nikarin demjiyanên Robinson Crusoe bijîn. Robinson Crusoe, têkoşîna mirovekî bi serê xwe ye. Têkoşîna di himbêza xweza de... Di kesayetiya mirovekî de, ji bo tevahiya mirovahiyê têkoşîna serdestiya xweza. Alavên Robinson Crusoe, li girava bi tenê încil û çend alavên biçûk in. Mirov dikare berxwedana Robinson Crouse ya di nava 4 salan de wek macera jî bi nav bike. Lê cîhana global, demjiyana teknolojiya pêşketî, derfetên wiha nadê Robinson Crouseyan. Ji ber ku fatura jiyaneke kifş û plankirî radestî me nake. Fatura bihatir û girantir e. Bêhtirîn lîstik, bêhtirîn dîplomasî, bêhtirîn aborî û kolektivîzmê derdixe pêşiya me. Tenêtiya Robinson Crouse, nebûna jinê, nebûna evînê, nebûna lîstik û qîr teşqeleyên cîhanê, şer, kuştin, dagirkirin, kar û xebata romannivîs hêsa kiriye. Lê car din mirov dibîne ku, rojavayî, bi Robin Crouse fêrî xwendinê bûne. Bi xwe hatine. Hêviyên çînê burjuwazî bi hêz kirine. Di cîhaneke ku her şev, bi dehan stêrikên ezmanê gelê nivîskarên Kurd têne rijandin, mirov nikare behsa şans û avantajan bike. Belkî aliyekî avantajê heye, lê ji bo ku nivîskar dikarin avantajên demê û rijandina stêrikên ezmanê xwe bikarbîne. Alavên ku zarokên Kurd parçe dikin, ji încîl û çend alavên Crouse giringtir in. Tirsa nivîskarê Robinson Cruose Daniel Defoe, dojeh bû, ya nivîskarên Kurd xelasiya ji kuştin, koletî û dojeha abadanî ye. Daniel Defoe, încîl kire destê lehengê xwe; romannivîsên Kurd, ne dikarin Zend Avesta, ne

Qur‟anê, ne Tewratê na jî Încîlê bikin destê lehengên xwe. Zend Avesta afaroz-mahrimono bûye. Rûpelên Qur‟anê di serê şûrê dagirkerên Kurdistanê de çikandî ne, Tewrat ketiye xuloqa canê xwe, Încîl jî, hîna di çarmixê de ye û nikare xwe ji bawerî û hişkiya katolîktîzmê xelas bike. Di van baweriyên ku her hêzê, li gorî xwe „şerîet“ek sazkar kiriye û Xweda qewirandiye, cihê Kurdan nîne. Kurd têkoşîna cihekî, pêgiheke rûniştina di civata cîhanê de dikin. Kurd dibêjin, „ne rûniştineke çarmêrkî, li ser yek kabê jî, min qebûl e“. Di rewşeke wiha de, bi gelê Kurd re, nivîskarên Kurd jî hatine lanetkirin. Gotina Omer Xeyam ku dibêje; „tê bişewite, tê bişewite, tê temam bibe/ Tê di agirê dojeha ku te pêxistiye de bişewite...“ çiqasî li bejna me tê. Lê na, sîstema kapîtalîst ku berdewama xwe, di netew-dewletê de dîtiye û netew-dewleta li Rojhilata Navîn jî, li ser tunebûna gelê Kurd hatiye sazkar kirin, ne „şêrê ji kartonê ye“ û agirê ku gelê Kurd dişewitîne dadaye. Divê ku em xwe nexapînin. Yan dive ku, nivîskarên Kurd, bibin Çernîşevskî û awaza ciwanên Kurd biqîrin û program û stratejî-teoriyên têkoşînê biafirînin, yan jî bibin Şolohov û hêza neteweyî derbixin pêş, bibin malê gel û di herka şerê dijwar de, wek dilopên xwehdana dilê dayikan biherikin. Yan jî wê di lîsê xwe yê dirrî de bimelisin. Lê, dijmin dikare lîs jî xerab bike. Ez, ji bilî vê şansekî din nabînim. Ji ber ku qonax û demjiyanên edebiyata cîhanê, qonaxa îro ya nivîskarên Kurd derbas kiriye û jiya ye. Veger nîne. Êdî girîşên kultura gelên cîhanê, wek firazeya sudmendiyê ye. Ev qonax jî bi hêsanî ne hatine bidestxistin. Ne Shekespearê, ne Victor Hugo, ne jî Dostoyewsky û hwd. ji sergom û afaroz/mahrimono tirsiya ne. Em dikarin mînakên nivîskarên Emerîka Latînî jî bidin. Ji ber ku şans û avantaj, bêşansî û dezavantaj, li pêşiya wan jî hebû. Wan, bi berxwedana kolektivîzma civakên xwe serketin bidestxist. Cogrfaya xwe kirin doşek û ezmanê welatê xwe kirin lihêf. Ne mîna romanên sedsala navîn ku „evîn“ kirin şûrê têkoşîna li dijî statuko û tabûwên hişk şikandin. Di romanên demjiyana sedsala navîn de, evîn her tişt meşrû dikir. Ev li dijî despotîzma katolîktîzmê, şer bû û şerê edebiyatê yê li dijî „ola hişk“ bû. Gelo çima Em Ehmedê Xanî têra xwe nebînin? Yan jî destanên dirêj yên gelê Kurd, erotîzm, ilîsyonîzm, efsûn û aşûfteyî û karxezaliya exlaqê pîroz yê Seyrê, romantîzma Melayê Cizîrî ku bi hevrîşmê gotinan hatiye hûnandin, mîtolojî û qîrêna Promethous ku hîna li serê Çiyayê Zagrosê olan vedide... Her çirîska di bûyerên drametîk de dipekê dibine parçeyên „antrasît“ û dilê mirov parçe dikin, îro li cihê ku Promethous hate zincîrin dibine stêrik. Rewşa zarokên Kurd ya îro, bêndera ku heya şazdeh nifşan, nivîskarên Kurd li ser diraxeyan çêbikin û gêre bikin dike.

Jiyan bûye miştaxa bûyeran. Şans jî avantaj jî têkoşîn û berxwedana man û nemanê ye. Nivîskarên Kurd nikarin li bendeyî şans û avantajan rawestin. Li dijî huquqê demê, li dijî sîstema demê û li dijî statukoya li ser tunebûna gelê Kurd hatiye avakirin, têkoşîn mercê sereke ye. Ji şans bêhtir berxwedan. Duyemîn şans nîne. Di cîhana global de, nasnameya lawîran jî çêbûye û bûrokrasiya cîhanê jî ev pejirandiye. Lê dewleta Suriye, nasnameya gelê Kurd, ji destê wan standiye. Dewleta Tikriyê, hebûna Kurd qebûl nake. Êdî şans li ku dimîne? Nivîskarên Kurd, mecbur in du tiştan bikin. Yek: Nivîskarên Kurd, mecbur in romana xwendevanên romana xwe binivîsin. Du: Nivîskarên Kurd, mecbur in xwe bixwînin û romana xwe binivîsin. Rukiye Ozmen: Ji bo romaneke baş û serketî bê ku em bêjin dîrokî, psîkolojîk yan jî bi coreyekî din, postmodern, çend pîvanên ferz binav bikin! Medenî Ferho: Ez ne di wê baweriyê de me, ku pîvanên romanê hatine kifşkirin û nivîskaran jî li gorî van pîvanan dest bi nivîsandina romanên xwe kirine. Biqasî hejmara cûreyên romanê, pîvan û şîroveyên romanê hene. Pêşketin bandorê li romanê jî dike. Lê edeb-î û edebiyat: Edebiyat, ji edebê tê... Gotineke erebî ye û bedena mirov, mêjiyê mirov û hestên mirov terbiye dike. Di her beşên edebiyatê de ev xisletên pîroz hene. Romanên di reş û tarîtiya Ingilîstanê de hatine nivîsandin jî, „wampîr“ afirandine. Lê Shakespeare jî, Ingilîz e, bi ingilîzî nivîsî ye û gundiyên Ingilîstanê rakirine ser lingan. Yewnanîstan jî, hîna demjiyana „xetzêrîna Yewnana klasîk“ dijî. Kevnarî û klasîzm û nûjenî li hevûdin hûnaye, wek tevna her demê pêşkêşî cîhanê kiriye. Edebiyata Rus, gelê nexweş û xwedî pirsgirêkên parçebûyî, ji hevde-ketî aniye ziman. Freud, Dostoyewskî, li cihekî bi bêexlaqiyê gunehkar dike. Frensa, bi saya Balzac û Victor Hugo û hwd. gelê Frensa ji pejmurdetiya demsalên şermezariyê xelas kirine. Lewma roman, demjiyana xwe û hêvî, xeyal û xewngîriya dema xwe diragire. Dibe neynika dema xwe. Lewma pîvanên wê cûda ne û li gorî her nivîskarî, li gorî her rexnegîrî tê guhertin. Dostoyewskî psîkolojî girtiye destên xwe, lê Balzac bûye feylesofê sosyolojî... Xala sereke ku ez wek bingeh dibînim, exlaq e, sazûmakarî ye, kolektivîzm e... Nivîskar berpirisyarê dema xwe û paşerojan e; berpirsiyarê civaka xwe û tevgera civaka xwe ye. Binbarî û berpirsiyariya nivîskar ew e ku, li ser cografya xwe û dibin stuna ezmanê cografya xwe de, dikaribe rabe û rûne, bibeze, qarîşkêşiyê bike. Dikaribe rêkûpêkiye maqul ya paşerojan bi hêvî bike û bide. Her nivîskar utopyayek e. Ne senaryoyên ku dawiya wan bi

bextewariyê xelas dibin û ne jî, çîrokên efsûnbazî... Na, jiyana heyî, lê avaker û plansazê paşerojan, hevkar, dilsoz, keddar, dost û dilpenah. Da ku, civaka bi sedsalan e, di nava qîrûteşqeleyên hejandina dagirkerî de melûl û perîşan bûye, dikaribe bi xwe werê. Divê berî her endamê civaka xwe nivîskar, li xwe ewle be, li hespê kesayetiya serbixwe suwar be û qamçiyê xwe li nav serûguhên demjiyana bexîl û kujer bide. Di magazîna edebiyata Kurdî de, refên vala pir zêde hene. Ev hem şans e, hem jî bêşansî ye. Li gorî min şansek e. Mêrî çê, wê van refên vala dabigre. Dema ku li meydana tiratê suwar nebin, mirov dikare li gorî dilê xwe hespê xwe bibezîne û li gorî dilê xwe pîkolê bike. Lê dive ku pêşî suwar li xwe ewle be û dikaribe cîwaniya xwe sîqal bike. Mijareke bêşansiyê ew ku; cîhana global û pêşketî, hinek ji beşên pîroz yên edebiyatê kuştine. Wek nameyan. Namê neynika mirovan e. Ev neynika efsûnî, her aliyê mirov derdixe meydanê, lê mixabin edebiyata Kurdî, ji vê beşa pîroz bêpar maye û wilo xuya dike ku wê bimîne jî. Heya vê kêlîkê min, tenê pirtûka Bekirê Soreklî, ku name ji bavê xwe re nivîsîne dîtiye. Yan jî aliyê çavdêrî û hevpyevinên çavdêrî... Ev teva, şansên neyînî ne û li pêşiya edebiyata Kurdî asteng in. Nivîskarên Kurd, dema di malperan de rastî van cûreyên wêjeyî nayên, pêça xwe jî nadin wan. Gelek nivîskarên Kurd, tenê nivîskarên malperan e, bêşansiya mezin ev e. Ji afirgeriya berheman zêdetir, bi gotaran mijul in û nebûna derfetên weşanê didine berxwe. Gotar, qinyata dilê wan e, xwe mijul û miştixul dikin. Ev, zexelî û lewazî ye. Di demjiyana me de, mirov ne tenê bi xweza re şer dike. Mirov bi mirov re, bi teknolojî re, bi kujeriya ku sedsala navîn radestî dema kiriye re, şer dike û pêdiviya fantaziyan jî nabîne. Lîstik, entrîke, teşqele têra mirov dikin. Pêdiviya macerê jî nabîne. Nema serî li lîstika hingulîskê dide û çîroka Hêtim û xurtî û jêhatîbûna Behrûzê Eyar jî nizanibe, yan jî ne bihîstibe, herî hindik di Şahnameya Firdewsî de, destanê Rustemî Zal, yan jî Bîts-stûnî Ferhad dide. Dema ku mirov hewqasî ji xislet, nirx û pîroziyên civaka xwe dûr be, nîvê şansê xwe winda dike û kine-rê lêdide û dixwaze bigihe encamê. Dem ku mirov di vê çarçovê de li romanê binêre, nivîskar û vijdanê xwe, ji vijdan bêhtir, ew û hêza xwe dimînin. Lê min tucaran „postmodern“ qebûl nekiriye û naxwazim bikevim wê gerêneka xapînok jî. Post modernîzm, parçeyek ji lîstika sîstemê ye. Mirov dixirîne û mirov dike nava eniya li dijî exlaqê civakî. Roman bi xwe, karê ziman e, karê hûnandina bûyeran e. Roman bi xwe civak e. Bûyerên drametîk e... Di nava vê dra28

mê de, fantazî jî, evîn, eşq û meşk, exlaq, tore, folklor û hêvî, xeyal û utopya û daxwaz teva hene. Di postmodernîzmê de, ez teknîka bi têlên elekrtîkê ve girêdayî dibînim. Mekanîk û dejenerebûnek ku lîberalîzmê jî, dike bin piyan heye. Eger romannivîsên Kurd barnête‟kê li serê zarokên li kolanên Amedê bikin, yan jî klarnêtekê bikin destê şivanê Kurd, gelo wê dikaribin guhertineke modern pêkbînin? Hingî, wê Mamê Şivan bibê têbayê şevê û li ser sebeta sînga wan nivîskaran rûne û Dayika Ferxan jî, wê ji lîlandinê bêhtir destê xwe deynê ser devê xwe û mitxeyriya „pepû, pepû gidyano“ ji wan re bitewirîne? Nivîskarên Kurd nikarin pişta xwe bidin dewlemendiya xwe. Eger mirov ji firazeya bavûkalan qut bû, lingê wî li hewa dimînin û di xefka kujerî de, dîldikevê, dirize û pûç dibe. Di berhemên malbata mirovahiyê teva de, qutbûna ji paşerojan, ji binyata civaka xwe qutbûn nîne, çênabe. Kultur, girîşkirina nifşan û sedsalan e, lewma giring e û xezîna herî giranbiha, pîroz a civakan e. Gelê Kurd, bi saya vê kultura, bi binyata kûr û dûr, feylesofiyek bidestxistiye û wêjeya devkî jî xurt û bi hêz kiriye. Civaka Kurd, hem afirger, hem jî berhemê vê kulturê ye. Ev feylesofî û ev wêjeya devkî bûye keliha berxwedana hebûna gelê Kurd. Romannivîsên Kurd, biqasî bêşansiyê, xwedî şansin jî. Bê çiqasî bêşansiya wan diyar be, şansê wan jî diyar e û li ber çavan e... Şansê wan ziman e, kultura kûr û dûr e, feylesofiya civakî ye, folklor e, dîrok e, cografya ye, destanên dirêj in. Zend Avesta ye, Rastemî Zal e, Ferhad û Şîrîn e, Manî ye, Nuh e, Êzdayetî ye, Prometeush e, heriya kozmîk e, Lebşêrîna Êzda ye, Kawayê Hesinker e, tevnên hevrîşim û riya hevrîşim û Ksenefon e... Cengaweriya hemdemî û destanên xwedawendî ne... Kultura Kurdan, Tewrateke nenivîsî ye û bendeyî nivîskarên Kurd e... Rukiye Ozmen: Romana kurdî jî û çîroka kurdî herdû jî dereng ketine, sedemên dernegmayînê û heman pirs ji awurike bervaja û belkî hevdû temamkir, roman çawa bi pêş dikeve? Medenî Ferho: Gelê Kurd, sedsalek ku destîniyek/çarenûseke cografîk dijî. Gelê Kurd, ji dema Nuh û vir ve têkildarê „Xwedayê Semawî“ ye. Lê piştî ku olên „samîtîk“ hatin, gelê Kurd, ji her alî ve tengijandin. Pêşî fizîkî êrîş kirin... Xelas nekirin û rastî dijbeiriyeke tund hatin. Lewma riya duyemîn ya herî dijwar dane ber xwe û êrîşî mêjî û „Ferhenga Kurd“ kirin. Bawerî û hebûna gelê Kurd, bi ŞEYTAN recimandin. Di lîteretura edebiyata Kurdî de, di ferhenga Kurdî de gotineke wiha nîne. Felsefa herî

dînamîk ya herêmê, ku rojava jî ronî kir, di nava diranên çerxa emperyalîzma kurturê de, fetisandin. Çerxa empertalîzma kulturê, hewqasî dijwarbû ku, Kurdan bi tenêya serê xwe nikarîbûn bifikirn û biryareke bi serê xwe bidin. Dayika olan, Ezdayetî, yanî hebûna Xwedayê şevûrojê, hatibû kuştin û bi diranên çerxa emperyalîzma kulturî, qirkirina kulturî kirin pratîkê. Afirgerî û kesayetiya Kurd hate kuştin. Ji xwedûrbûnek çêbû. Di encamê de, kesayetiya Kurd, mêjiyê Kurd kete xizmeta dagirkeran, kete xizmeta olên dagirker. Xwedayê xwe ji bîr kir, bi Xwedayekî nû re rû bi rû hat û mecbûr ma, jê re secde bike. Niyaz û limêja bi ziman xwe berda, dest bi zimanekî wek şopa mîruwan kir. Ne fêm kir, ne têgihişt. NASekî ezbervan derkete holê. Di rastiya xwe de, ew Xwedayê nû jî, Xwedayê wî yê kevin bû, lê nav, yan jî „lugat/ziman“ hatibû guhertin û wek „NAS“ derkete holê. Mirov dikare bêje ku, hişmendî û hewngirîya Kurd ketibû çarçoveya bîrûbaweriya BERGSON ku dibêje; „hişmendî, zîrekîtiya tevgera li gorî demê ye“. Lê rastiya jiyanê ne wilo ye. Îro, berhemên Kurdan, lewendiya Kurdan teva bi hêzên dagirker re bûye yek. Lewma ez di gelek afirgeriyan de, gelê Kurd derengmayî nabînim. Derengmayin, di destpêka sedsala bîstan de, ku bextê jiyanê, lê hate qulibandin dest pê dike. Eger, dem û dewran bizîvirin, Gelê Kurd, bi rûmetdarî di nava malbata cîhanê de rûne, wê xuya bike ku, destpêka epopa cîhanê Exmedê Xanî ye û destpêka romantîzma cîhanê Meleyê Cizîrî ye. Hingî, cîhan wê rastî cîhaneke nû bibe û li ber ronahiya wê cîhanê govendê girêbide. Eger em li ser çîrok û romanê rawestin, pêwist e, em her du beşan ji hev cûda nekin. Çîroka Kurdî dereng nemaye. Her cûre çîroka Kurdî hatiye afirandin. Eger devkî jî be, çîrokên „fabl“, mîzaha reş, mîzaha spî, çîrokên mîtolojîk û serpêhatiyên bi fantazî û drama jiyana rojane dagirtî hene. Van çîrokan, utopya kurdasn diparast. Tiştekî din, ku tenê li cem gelû Kurd heye, METELOK, ev beşê feylesofîk, di rengê fantazî û „hicîv“ de derkeitye pêş. Roj bibê roj, wê teqîneke volkan çîrokan derbikeve holê. Roman, berhemê çîrokê ye. Lewma Kurd hîna rêwitiya wê qonaxê dikin. Dimêne romanê... Derengmayîn rast e. Lê destînî/çarenûsa cografîk, ev derengmayîn û bexîliya bêqudoş ku li ser bextê gelê Kurd rûniştiye afirandiye. Guman dikim ev bêqudoşî, ji nezanîn û xeşîmiya pêşengên gelê Kurd tê. Ji ber ku pêşengên gelê Kurd, dîrok di herka jiyanê de ne nirxandine û mîna Qeretacdîn, çûrê xwe avêtine gerêneka Gola Ava Bûnisra. Lê têkoşîn û berxwedanên bê hejmar didine xuya kirin ku, xwe û paşerojên xwe, dahatuya xwe radestî destînî/çarenûsa kujerî nekirine.

Li cîhana rojava, sedsala 17´an, demsal û heyama serdestiya hişmendiyê ye. Ji ber ku di vê sedsalê de zimanên neteweyî derketin holê. Ji bo vê ji, pêdivî bi‚ gotinê dîtin, pêdivî bi ferhangan dîtin. Gotin jî, nenasîna otorîtê ye. Lê di vê demsal û heyamê de, gelê Kurd, xwedî pêxember e, xwedî ferheng e, xwedî hişmendiyeke serdest e. Lê mixabin, gelê Kurd, bi bandora ola îslamî, edebiyat, lîstikek ziman û fantazî qebûl kiriye. Ev bûye, sedema dûrketina ji şaristaniya xwe. Şaristaniya xwe, di bexçik, kûwar, pazûbend û himayilan de veşartiye û şaristaniya nû ya îslamê girtiye destên xwe. Di vê demê de, -li ewropa- pîvana şaristaniyê bûye pirtûk. Gelê Kurd, ku di detpêka dîrokê de tablêt, piştre çermên xezal û karik û golikan, piştre papîrûs bikar anîye, di vê demê de, mîna ku biryara dardekirina xwe bide, pênûsa xwe şikandiye. Kurd di hişmendiyê de bûye Ereb, di helbestê de bûye Ecem, Zend Avesta di nava hêrik û şikêrên dîrokê de veşart, 6 pirtûkên Manî ku teva bi Zimanê Kurdî ne, di xeşîmên reştarî de veşartine. Qewlên Êzdayetî yê, ku niyaz û hawar û gaziya mistizîmê û afirgeriya „heriya kozmîk“ di nava xwe de diragire, bi dizî, li cihê tarî xwendin. Di nava demê de, pirranî piştî netew-dewlet hatin sazkarkirin, medreseyên xwe jî, winda kirine. Dijmin jî ev windakirin wek modernîtê nîşan da. Lê di binyata xwe de emperyalîzma kulturê/qirkirina kulturî didane destpêkirin. Di vê demjiyanê de, Rojava, Ereb, Faris û Tirkan, zindanên xwe, dojehên xwe dihêrivandin û ji holê radikirin, Kurd, zindanên xwe û dojehên xwe ava dikirin. Ev dem û heyamên ku em behsa wan dikin, yanî li gorî temenê romanê, derdorê 200 salî dikin. Lê em dêhnê xwe didine hinek gelên ku destînî /çarenûsa bextewarî derketiye pêşiya wan jî, di romanê de qelsî, lewazî û bextreşiyê dijîn. Salên 1800 û sala 1832´an, edebiyata rojava li Frensa, Elmanya, Îtalya û Ingiltêra dijî. Di wê demê de jî, Ewropî li pey romantîzmê, helbest û xeyalan dibezin. Gelê Kurd, Faris û Yewnanî ev dem temam kiribûn. Piştî seferberiya bazirganî, rojava mabedên rojhilat, kevir li ser kevir nehiştin û birin. Heya hingî roman, çiqasî pêşketî bû? Bersiva vê pirsê, wê bibe bersiva romana Kurdî jî. Piştî Turgenyew, Baron de Vogue, Tolstoy, Dostoyewskî roman pêşdikeve. Piştî Balzac êdî sosyolojî dikevê romanê û roman dibe bavê hişmendî, dîrok û felsefê. Bi Gorkî jî, roman „îzmê“ tevlî tevna hûnandina xwe dike. Lewma ez diakarim bêjim ku derengmayina romana Kurdî, bi destinî/çarenûsa cografya Kurdistanê ve girêdayî ye. Pîvanên romana serketî jî, ji aliyê rojava ve têne diyarkirin. Lewma, romannivîsên ne ji xwe û li gorî hişmendiya wan tevnagerin, wek afirgerên

ku di şevê de digerin, bi nav dikin. Xelatan li gorî wê pîvanê bela dikin. Mînaka xelata Nobelê... Siyaset ji xelatdayina wan dibare. Rast e, siyaset û edebiyat ji hev nayên qutkirin. Lê du eniyên li dijî hev in. Siyaset dixwaze serdestiya xwe li ser edebiyatê sazkar bike; edebiyat jî dixwaze siyasetê bi çekê gotinê bîne ser riya rast. Di klîmatên li dijî hev in. Roman, di sedsala 19´an de gihaye hêza xwe ya mezin. Destîniya romanê di vê sedsalê de û bi Balzac tê guhertin û di sedsala 20´an de jî, bi Proust destiniyaxwe diguhere. Di navbera romana Kurd û romana cîhanê de sed, sedûpêncî sal hene. Ez sedsala 19´an, ji bo romana Kurdî, ji bo edebiyata Kurdî, windahî nabînim. Ya 20 windhahî ye û bûye sedema valahiyên fereh û kûr. Eger di lîteretura cîhanê de, destan, trajedî, ji serdema Roma, Stricon wek romanên destpêkê bên qebûl kirin... Destanên dirêj yên Kurdî, trajedî û teatro, li Kurdistanê jî demsalên zêrîn jiyane. Bêguman valahiyên dîrokê, ev nirxên girnanbiha di xeşîm û hêrikên demsalên dijwar de winda kirine. Lê eger destinî/çarenûsa cografya Kurdistanê werê guhertin, ew hêrik wê werin wejartin û xeşîm jî wê werin ronî kirin. Lê valahiyên dîrokî, ne tenê li cem Kurdan hene. Binêrin Cerwantes, Don Quichotte di sedsala 16´an de nivîsî ye û destpêka romana rojava ye. Lê demeke dirêj, roman, wek çîrokên aşqûmeşkê û tenê ji bo jinan hatine nivîsandin. Jinên ku diçûne Qutsê, dibûne MAKSÎ, ew roman dixwendin. Lê cardin, divê ku em erê bikin ku pritûkê bandor li jiyana kesayetiya Kurd ne kiriye. Ev jî bûye sedema ku, hêzên dagirker, zû pêl kesayetiya Kurd bikin û mûrê mirovên Kurd bişikînin. Bêguman ev mijar hinekî bi aboriyê ve, bi detshialdariyê ve jî girêdayî ye. Gelê Kurd hinekî zarok e û ji guhdarî kirina çîrokan hes dike. Destînî/ çarenûsa bextreş derfetên têkiliya bi pirtûkê re nedaye. Ez ne behsa gundiyan bi tenê dikim. Bajar jî di nav de ne... Dema ku cografya Kurdistanê hate dagirkirin, kesayetiya Kurd, mêjiyê Kurd, ferhenga Kurd, beden û mêjiyê Kurd,, gund û bajarên û alfabeya Kurd jî hate dagirkirin. Her tişt MULGA bû. Tune hate hesibandin, hate redkirin. Di hoy û mercên îro de, qonaxek hatiye bidestxistin û bijartina nivîskar û pirtûkan jî, êdî bi pîvan e. Civak jî hatiye guhertin. Lê ne bes e. Ji sedema ku kêşa navendî ya entelektueliya Kurd nîne, rêkûpêkiyek jî nîne. Eger rêkûpêkî nebe, xwedanasîn û nirxandina li ser berheman jî çênabe. Lewma rexnegîr nînin. Rexneyên têne kirin jî xesandî ne. Heya ku şerê li Kurdistanê dewam bike jî, rewş wê neyê guhertin. Wê pêşbikevê, lê wê xesandî be.

Derengmayin ne di romanê de ye, di destînî/çarenûsa cografya Kurd de ye. Min lewma behsa xelata NOBELê kir. Her tişt bi xwedî. Eger şagirtên Îsa nebana û xwe di arêna Roma de neavêtibana devê şêran; Roma, ola Îsa fermî ne dikir û nedibû ola rojava teva. Hîna Xwedayê romana Kurdî û romannivisên Kurdî nînin. Dema ku Xwedayê gelê nivîskaran nebin, Xwedayê nivîskaran û romana wan jî çênabin. Ji bo ku derengmayin ji holê rabe, 4 tişt pêwist in; niqutandina xwehdana li ser gotinan, têgihiştina dîroka dûr û nêzîk, sosoyolojî, aborî siyaset û bûyerên rojane yên drametîk.... Rukiye Ozmen: Pêwendiya roman û destanê li ser çi astêye? Medenî Ferho: Min li jor kin be jî behsa destan, trajediyên Yewnana kevin kir. Yanî berhemên demjiyana Yewnanîstanê ya helenîstîk. Di wê dema ku Yewnan ev demjiyanên têr ronahî dijîn, Mezopotamya û tevahiya Kurdistanê, demjiyana zêrîn dijî û bi dehan destanên dirêj, ku bi gotinên efsûnî hatibûn hûnandin, di devê mirovên di rêzê de jî, di reng-epîkî de dihatin lorandin. Mîrateya demjiyana „destanê dirêj“ hîna jî, di malbatên Mala Kinê û Qewal û Feqîrên Êzdiyan dijîn. Ev mîrateyeke dewlemend e, lê bi dagirkirina cografya Kurdistanê re û bi qirkirina kulturî re, di nava ewrên reş de hate pêçan. Kete ezberê mirovan û bûne bingeha çîrokên endîrekt yên gelê Kurd. Îro, eger Begê Beglayê û efsaneya hespê wî Kerkidan, ji aliyê gelek kesan ve nayê zanîn, ev sedem e. Ji ber ku begê Beglayê di ziyareta Kêlo de razayî ye û hîrêna Kerkidanê wî jî li Şewlê Beglayê tê. Kes dengê wî nake. Baş tê zanîn ku Roma, piştî bajarê Troya bi 8 salan hatiye avakirin. Ev tê wateya ku hingî Nisêbîn heye, Mêrdîn heye, Dara heye, Marîn heye, Riha û hwd. hene. Li gorî arkeologan, gundên li cografya Kurdistan û Mezopotamya, li qeraxên Çiyayên Zagrosan erebeyên hespan dibezandin û rimên duwazdeh weselî, mertalên ji çermên bablibeyan û gurzên neh ritilî, berî wê demê jî hebûn. Ji bo Semsurê, dîroka 40 hezar sal tê dikirandin. Erdîşêrî Destdirêj, di Tewratê de, pesnê xwe bi 77 dewletên bindestên hukumraniya xwe de, tîne ziman û pesindariya xwe dide. Navdariya dewlemendiya Kurdistan û Mezopotamya û hişmendiya pêşketî ya zanistê, bala Roma û mirovên weke Homeros jî kişandiye. Civak di aliyê aborî, civakî û exlaqî de serdestiyek dijî û kanalên avedanî û cenaniya zeviyan pêşketî bû. Baş tê zanîn ku destanê Gilgamêş, berî Îlyada û Odysseia Homeros, bi 1300 salî hatiye nivîsandin. Berdewama Gilgamêş Rastemî Zal heye. Rastemî Zal dema Zihayê Mara di çavkaniya avam bajêr de dikuje, hîna

Rojhilat û Roma di daristanê de dijîn. Berî van teva, Destanê Tofana Nuh heye û mîratzedeyên Nuh jî Kurd in. Arkeologên ku nivîsandina bizmarî ya derbarê Tofana Nuh de dixwînin, heman çîrokê di Încîlê de jî dibînin. Kêştiya Nuh, xeleka temam kirina armanca Prometheus e. Kawayê Hesinker jî, xeleka sêyemîn ya parastina nirxên mirovahiyê û şerê li dijî tîrantiyê ye. Eger romana vî şerê dîrokî û watedar neyê nivîsandin, hingî şans winda dibe û derengmayin dibê tovê waweylê. Îro jî, li wargehê Prometheus, deşt û newalên Gilgamêş, cihê rawestandina kêştiya Nuhê Kal û cihê agirê Kawayê Hesinker, xelaka çaremîn ya azadiya gelên li herêmê û parastina nirxên mirovahiyê, tê sazkarkirin. Di armanca van teva de, armanceke entelektuelî û jiyana azad û bi rûmet heye. Jiyana azad û bi rûmet, bi pirtûk e. Ev destan teva, di nava dem û mekan de, di çarçoveya xwezahiya mirov û nirxên mirovahiyê de hatine afirandin. Marduk, yan jî berî wê Tîamat ku hêzên cinên li Marînê bi cih kirine heman tişt in. Ev mijar di Qura‟ana cenabê Mihemed de jî heye, lê navê Nisêbînê tê dikirandin. Yanî nivîs bûye bingeha şaristaniyê. Nûnertiya nivîsê jî roman e. Îro roman serkêşiya nasnameya şaristaniyê dike. Civak eger ne xwedî girîşkirina kultur be û ji şaristaniyê payadariya xwe nestîne, nikare di nava malbata cîhanêd e bibe xwed rûmet. Lewma roman, hinekî pîrozî û nirxê civaka xwe ye. Ev teva, ji bo nivîskarên Kurd binyat û çavkaniyên dewlemend in. Yanî nivîskarên Kurd, li ser çavkanî û xezîneya herî dewlemend ya cîhanê rûniştine. Mixabin, nivîskarên Kurd pirsan ji xwe nakin. Wek pirsa, ez kî me, ez çi binivîsim û li ser kîjan binyatê biafirînim. Bêguman emê ji romana cîhanê jî sûdbigirin. Lê em copy nakin. Ji ber ku, romana Rusya ya klasîk dikare, nivîskarên Kurd bike nava şaşiyên ku bingeheke civaka nexweş ava bikin. Romana Ingilîzan jî, dikare nivîskarên Kurd, bike şatoyên bi ewrên reş pêçayî û bike qesr û qonaxên têr xeşîm ku tîrêjên ronahiyê nabînin. Divê ku nivîskarên Kurd, bi romanên xwe, bersivê bidin feylesofiya civaka Kurd. Nivîskarên cîhanê, heya dawiyê ji destanên dirêj û mîtolojiya gelên xwe sûdgirtine. Em dikarin bêjin ku destanên gelên din û mîtolojiya gelên din jî kirine bingeha afirandina hişmendiya xwe. Lewma wek endam, nûner û pêşengên kultura cîhanşimûl hatine binavkirin. Wek mînak, Goethe evîndarê Rojhilat e û Yewnana kevin û Rojhilata Navîn dike bingeha hişmendiya xwe. Nietzsche bi Zend Avesta dibe feylesofê dema xwe. Victor Hugo, piştî ku li Espanya Grubekî Rojhilatî temaşe dike, di dilê wî de

evîndariya Rojhilat dipişkive û di sala 1828´an de, „Les Orientales“ dinivîse. Victor Hugo, bi helbestên Rojhilata Navîn serxweş dibe. Yewnanîstan humanîzmê ji Mezopotamya û Kurdistanê distîne û radestî Ewropa dike. Li gorî hinek sosyologan, piştî ku Zend Avesta bi zimanê Ewropî hate wergerandin, dergehê ronahiyê li ber rojava vedibe. Nivîskarên Kurd, îro jî, bi bûyerên wiha destanî, bi pexşan û helbestên jan û jînê re radizin û radibin. Dive ku zanibin muzîka van rojên bi nirx, di nava senfoniya xwe de bihelînin. Rukiye Ozmen: Rewşa romana kurdî, heger mirov di qonaxan de binav bike çi ne ev qonax? Medenî Ferho: Gelê Kurd, di qonaxeke guhertinî de ye û ev qonax destpêka ronesansekê ye. Di tevahiya Rojhilata Navîn de jî dergehê şoreşekê vedibe. Dema ku mirov di vê qonaxa giring û dîrokî de li romana Kurdi dinêre, mixabin ji himbêz kirina civaka xwe dûr e û nebûye bersiva dema xwe. Nivîskarên Kurd, bi beden û mêjiyê xwe, bi xewn û xeyalên xwe, bi ziman û kultura xwe hina nebûne Kurd. Gelek ji nivîskarên Kurd, cûreyê pirtûkên xwe nizanin. Ev mijar di pirseke we de jî hebû, lê min şerm kir ku bersivê bidim. Nivîskarê ku cureyê pirtûka xwe nizanibe, hîna ji edebiyatê, ji kulturê, ji nivîskariyê jî dûr e. Di qonaxa îro de, gelê Kurd bêhtirîn siyasî ye. Jiyan jî siyasî ye û debora rojane jî siyasî ye. Lê nivîskarên Kurd, ji vê pêvajoya dîrokî dûr in. Ji sedema ku jiyan siyasî ye, dîrok jî siyasî dibe. Mirovê ji siyasetê dûr be, ji jiyanê, ji tevgera civakê û gerênekên cîhanê, qîr û teşqeleyên cîhanê dûr e. Mirovê ku ji van gerênekan teva dûr be, çawa dikare bibê bersiva dema xwe? Nivîskarên Kurd, di her firsetê de, dûrbûna xwe ya ji siysetê tînin ziman. Lê, rastî, ne wilo ye. Tenê bi dev dûr in. Di kiryar û nivîsên xwe de siyasetê dikin. Dema ku dibêjin, rewşenbîrî û nivîskarî ji siyasetê dûr e, xwe “cahil/xeşîm” dikin. Yan jî xwe dixapînin. Nivîskarê ku îro bêje “ez bê alî me”, li dijî hebûna xwe û li dijî rastiya gelê Kurd e. Dikevê bîreke bêbinî. Lê, rastiya wan nivîskaran cûda ye, hinek tirs, hinek berjewendî, hinek bexilî ye. Bi van gotinan alîgiriya xwe jî vedişêrin. Bêguman kesî xeşîm jî nemaye. Nivîskarên cîhanê, xwe ji siyasetê dûr nekirine, xwe ji partiyan dûr kirine. Gelê Kurd jî, îro, di nava çeqûberka kujeriya siyasî, kulturî û civakî de ye. Êrîşên li ser gelê Kurd jî, berxwedana gelê Kurd jî, pirhêlî û berfireh e. Dijmin li dijî gelê Kurd seferberiyeke berfireh û dijwar daye dest pê kirin. Ne tenê eskerî; kulturî, entelektuelî, psîkolojîk, aborî, civakî û hwd. Cîhana Global, vijdan jî, hest û exlaq jî di wezna ritil û warîlên

petrolê de winda kirine. Di rewşeke wiha de, eger nivîskarên Kurd, di her hêlî de, nebin bersiva dema xwe û di şerê gotinê de nebin pêşengên gelê xwe, lewaz in û misrî ne. Lewma min got, di romana Kurdî de, hîna gelê Kurd ne hatiye himbêz kirin. Roman gotin e. Gotin jî şûr û hêza entelektuelan e. Entelektuelê ku hêza xwe ji bo gelê xwe bikarneyîne, nîne. Romana Kurd di vê qonaxa giring de, di siya nivîskar û entelektuelên felcoyî de, berxwe dide. Sedema vê jî pirhêlî ye. Aliyê din, nivîskarên Kurd teva li bajaran dijîn, lê hîna nebûna bajarî. Ez di pirtûkên nivîskarên Kurd de, giyanê pakrewanî ku dikaribe felsefê bike û bibe bersiva feylesofiya civaka Kurd nabînim. Tenê ziman û nivîsandina romanê, bi Zimanê Kurdî, ne bes e û nikare bibê bersiva demê. Ji ber ku dîrok û cografya, kultur û cografya girêdayî hev in. Dîroka ji cografya qut, nabe dîrok, kultura ji cografya qut, wek diraxa li ber baranê bê dêran e: ka, qesele, quncir û libên dexlê teva di nava hev de, gelcoyî dibin, dibine gorîf. Lê car din ez nabêjim romana Kurdî nîne. Heye, ji qonaxa çalepkîtiyê derbas kiriye. Lê bê xwedî ye. Pêşi xwediyê romanê li romanê xwedî dernakevin. Redkirin, dijberî û ne erênî, karê herî hêsa ye û arzan e. Her kes li dijî her kesî ye. Kes kesî baş nabîne. Wek tolhildanê.... Ev jî ji kambaxiya feodalî te. Min berî niha gotibû, mirovê herî pêşketî yên Kurd hinekî feodal e. Rexnegirên me jî, di nava esar û perçiqandina feodalî de dinalin. Her kes, nivîskarê li dora xwe dibîne. Hevaldostikên hev. Ji sedema ku nivîskarên Kurd, (pirraniya wan) bi kultura Kurdî mezin nebûne. Bi Zimanê Kurdî perwerdehî nedîtine, lewma nivîskarên ji çar parçeyên Kurdistanê, dibin bandora kultura dagirkerên parçeyên xwe de ne. Zarok bi dîlokan, bi lorandinê, bi çîrokên dayik û dayînan mezin dibin. Zarokên Kurd, di navbera mal û dibistanê de mabûn şelişî. Dema ji dibistanê vedigeriyan malê, rastî kultureke meddî dibin, lê ya manewî nabînin. Didîtin, lê nizanîbûn ya wan e, yan na. Eger zanîbûna ev kuştura manewî jî ya wan e, newêrabûn bêjin ya min e û pesnê xwe pê bidin. Zanyariya civakê jî, di çîrok û efsaneyên nepenî de bû. Ev hinekî tê wateya bêdengiyê. Bêdengiya civakê, tirs e û ev tirs jî, bandorê li beden û mêjiyê zarokan dike. Ew zarok jî, îro nivîskar in. Eger li welat bin, bêterefiyê dijîn û xwe pûç û felc dikin. Eger li penaberiyê bin, bêhtirîn xwe pûç û felc dikin. Mînaka van gotinên min, rewşa belabûyî, ne rêxistinîbûna nivîskaran e. Nivîskar û rewşenbîrên Frensa, ji bo ku zimanê xwe pêşbixin, 3-4-5-6-78 kes hatine cem hev û li ser edebiyetê, li ser nivîs û pirtûkan axivîne. Lê

civînên xwe sîstematîk pêkanîne. Ev civînên sîstematîk wek ‚akademî‟ derketine holê. Li Frensa, her bajarekî 3-4-5 akademiyên bi vî rengî haitine sazkar kirin û di destpêkê de, zimanê xitabetê/axaftina li hemberî girse pêşxistinê û di encamê de zimanê felsefê afirandine. Li Italya, nivîskaran bi heman rengî têkoşîn kirine û li dijî zimanê Latînî 350 salî şer kirine. Lewma, „gotin“ li Ewropa pîroz hatiye dîtin. Hinek sosyolog, yan jî dîrokzan, pîroziya „gotin“ê li Ewropa bi şerê navbera çînan ve girêdidin û sedema wê jî, bi „îzm“an tînine ziman. Lê ez, ne di wê baweriyê de me: Ji ber ku, di heyamên ronahiya Kurdistan û Mezopotamya de, Ewropa di nava darîstanên reş û tarî de dijî û dîtin ku Yewnana Klasîk, bi „gotin“ê gihaye qonaxa dayiktiya dîrokê. Wan jî heman rêbaz bijartiye. Yanî gotin, kirine bingeha pêşkeitina xwe. Her hevok, her paragraf, her pexşan û pirtûk pîroz dîtine. Lê em, ji bo reşkirina nivîsekê, pirtûkekê, ji sed cok û çemî, ji sed bêrm û deryayî avê tînin û bi serde dikanin, da ku li ber lehî û çapê biçe. Rêxistinî kulturek e. Rêxisinî hêza hevreyî û dengê hevreyî ye. Hêza hişmendiyên cûda û xwedî derketina li nirx û pîroziyan e. Mixabin nivîskarên Kurd, ji vê kulturê dûr in. Ji ber ku siyaset hewqasî pîroz e ku tenê ji siyasetmedaran re nayê hiştin. Nirx û pîroziyên gelê Kurd, zarokên gelê Kurd, diber şibaqa dagirkeriya hov û faşîzma „linckar“ de ne. Nivîskarên Kurd li dijî van kiryaran dengekî hevreyî û tifaqî dernayêxin. Helbet ev wê bibe sedema rexne û gazinan. Helbet ev rewş wê bandora xwe li nivîsên nivîskaran jî bike. Çend ciwanên ku dûçarî linca faşîstan dibin, ciwanên ku li dijî hêzên dagirker şerê destanî dikin, di çîrok û helbestên nivîskarên Kurd de cih girtine? Nivîs nirxekî pîroz yê mirov û jiyanê ye. Eger nivîs, ji jiyanê qut bin, eger ji bûyerên rojane, ji mirovan, ji civakê qut bin, wê mîrateyeke çawa û çavdêriyeke çawa radestî nifşên paşerojan werê kirin? Nivîskarên Kurd tirsonek in. Gelê Kurd, di dîrokê de qurbanê birakujî û xiyanetê ye. Îro jî, ev birîna mûmarî bi idab û xwîn e û ha ha kirêtî û şermezariyê dimîze. Gelo çend pirtûk li ser vê birîna mûmarî hatine nivîsandin? Her nivîskarên Kurd, li herêma xwe, li herêma cîranê xwe, bûye çavdêrê bûyarên wiha drametîk. Lê nanivîsin. Çima ji ber ku bêzirav in. Dema ku nivîskar bêzirav be û ji mahrimono/tertkirinê, afarozkirinê, ji dijberî û êrîşên dijmin û kesên xayin bitirse, nikare rol û misyona nivîskariyê bilîze. Nivîskar dikare direkt, kesan, malbatan nekê hedefa xwe, bi zimanê cewherê afirgeriyê, neşterê biavêje birînê, piştre derman bike. Bi îdîayeke ku ez dibêjim Zimanê Kurdî, dayik, yan jî bingeha zimanên cîhanê ye û kultura Kurdistan û Mezopotamya û Hindistanê bingeha

kultura cîhanê ye; dibe ku gelek kes min rexne jî bikin. Lê îdîa min ev e. Em di qonaxa îddîayan de dijîn û romana Kurdî jî, di çarçoveya îdîayê de ye. Romana Kurdî, helbesta Kurdî, çîroka Kurdî, destînî/ çarenûsa cografya Kurdî dijî. Hinek ji nivîskarên Kurd, xwestin xwe bispêrin Tirkan. Hinekî serketin jî bidestxistin. Lê encam? Xwexapandin e. Îro jî heman xapandin dewam dike. Magazîna edebiyata Kurdî, vala ye, bendeyî alavên di refên magazîna kultura Kurdî de werin nijandinin e. Pêwiste werê zanîn ku, her pirtûk nirxekî cûda ye, pîvaneke sosyolojîk a civaka Kurd e. Roman kûrrîtiya (îştaheya) dîrok, felsefê û sosyolojî ye. Romana Kurdî jî, li derfetên xwe digere. Eger romannivîsên Kurd, dikaribin romanê di van dabaşan de têr bikin, wê bersiva demê jî bidin û civaka Kurd jî, di her alî de himbêz bikin. Romana Kurdî hîna li derfetên xwe digere. Rukiye Ozmen: Roman rolekî çawe ji bo civakê dileyîze? Medenî Ferho: Bi gotineke klasîk, roman civak e. Wateya romanê zimanê gel e û di “sedsala navîn” de, roman di wateya zimanê gel de hatiye bikaranîn. (Di sala 1840´î de, li Strasbourg jî, ji bo zimanê gel, ev gotina dihate bikaranîn.) Di destpêkê de, roman derî edebiyatê, zimanê kolanan bû. Piştre, berhemên ku bangî gel û cemawer dikin teva, bi navê romanê hatin binavkirin. Di destpêkê de, ji bo çîrokbêjan jî, roman dihate gotin. Lê îro, roman di wateyek din de tê bikaranîn. Roman, xwedî erka ku bî îddîa ye û civakê himbêzdikê ye. Îdîayeke mezin û cîhanşumûlî ye. Êdî, hişmendiya malbata mirovahiyê teva, di gotina romanê de veşartî ye. Lê, eger xwediyê wê îdea mezin, berê xwe ji dewlemendiya xwe, ji civaka xwe biguhere, lingê wê li hewa dimîne û di encamê de winda dimîne. Gotina Kurdan ku dibêjin, “riya gerdûnê ji devê pîpînka deriyê mirov dest pê dike”, dikare bibe bersiva roman Kurdî. Kesên bi îdea mezin derkevin rê, pêwist e, li mîrateya civaka xwe xwedî debikeve û li firaza paşerojên bavûkalên xwe binêre. Sedema bihêziya romanê, banga li gel e, mijar û dabaşa li ser qîr û teşqeleyên cemawer e. Di sedsala navîn de, roman bûye evîn, bûye sewda û ji aliyê jinan ve hatiye himbêz kirin. Parêzvanê romanê jin e. Jin, nîvê civakê ye û xwedîtî li romanê kiriye. Lewna, min gotineke klasîk a “roman civak e” bi kar anî. Belkî ji sedema ku di destpêkê de, jin li romanê xwedî derketin, min ew gotin bi kar anî. Jina dayika civakê ye û pêşengê jiyanê ye. Bêguman hevparê mêr e û serdestiya mêr jî erê kiriye. Lê di rastiyê de, parêzvanê civakê jin e.

Di nava demê de, efsûna romanê bi hêz dibe û şax û per vedide. Dest diavêje zanistên mirovaniyê. Ji jiyana rojane bigirin, heya bi qesrûqonaxên key û keybanûyan, şah û padîşahan digire nava xwe. Di romanê de, her mirov xwedî rolek e. Ev bûye sedema ku roman, îştah û îhtîrasa abadanî di nava xwe de ragire. Dem tê ku, roman bi romanê yariyên xwe dike, di nava romanê de, felsefe bi felsefê yariyên xwe dike. Ji bilî romanê tu baskên din yê edebiyatê nikare vê hêzê destnîşan bike. Romanê, di civaka rojavayiyan de şoreş çêkir û di evînê de, di eşqê de, di wekheviya jinê de şoreş çêkir. Di encamê de, li Frensa Rabelaîs derket û Gargantua nivîsî; Piştre li Espanya Cervantes derket û Don Qishotte nivîsî. Her du roman jî, fantastîk û rexnegîrî ne. Nivîskaran, rastiya civakê, ya demê, di nava hûnandin û zimanê romanê de veşartine. Rexneya demê û kultura demê ne. Pirranî Rabelaîs, di bin cilê de, despotîzma dêrê rexne dike. Rastiyê di nava fantazî û mîzahê de didêje. Dêr, li dijî rastiyê ye û Rabelaîs doktor e û piştî ku Gargantua nivîsî ditirse, dêr wî jî, pîşeyê wî jî afaroz/mahrumono bike. Cervantes jî, rexneya demê ye û hîna wek keliha rexnegirîya her demê li ser lingan e. Piştî Ehmedê Xanî û nivîsandina Mem û Zîn, jiyan qut bûye û valahiyek keitye navbera kultura nivîskî û jiyana civaka Kurd de. Divê ku em baş zanibin ku Destanê memê Alan, bi guhertina Mem û Zînê, destpêka şoreş, yan jî guhertina civaka Kurd e. Herî hindik Ehmedê Xanî, ew armanca daye ber xwe. Lewma Kurd dibêjin; Zîn jiyan e, Mem xwedîtî ye, Qeretacdîn bextê mirovahiyê ye û Mîr jî erk e... Dema mirov li vê şîrovê dinêre, vekirî tê xuya kirin ku, Ehmedê Xanî, li dijî guvaştina erk û zordestiya olê, çekê gotinê û mertalê destanan bijartiye. Lê valahiya derketiye holê, ev destpêk daye rawestandin. Gotinên Birêz Abdulah Oclana ku dibêje, em armanc û daxwaza Ehmedê Xanî tînine cih, hinekî ev e. Di encamê de, romanivîsên cîhanê, dekora xwe ji welatê xwe bijartiye û berê xwe dane civaka xwe. Vê riyê jî, nirxê pêşengiyê daye wan. Ev jî bû sedema ku di “romanê de destpêkek” hebe. Ev destpêk wek bûna zarokê ye. Rastiya ku “mirov bi limêj û niyazan tenê nagihe deverekê” ye. Ked û tevger, rêxistin û têkilî pêwist e. Eger mirov kar nekê, kedê nedê, berheman derneyêxe, yan dibê tolaz, dibe sewtelî, dibe serserî û aware, yan jî wek mirovê sewsî, ji civakê tert dibe. Ji sedema ku Casamîdo, lehengê Victor Hugo, zangoç û seorê dêrê ye, xwedî karekî ye, rola xwe jî di civakê de dilîze. Victor Hugo belaş ev rol nedaye Qasemîdo. Karkirin û ked, arîkarê civakê ye û di romanê de nayê tert kirin û welî kirin. Keda Qasemîdo ya ji bo Esmeral de giring e.

Di sîstema sosyalîst de jî roleke giring ji romanê re hatiye qaz kirin. Digotin: Berhemekî hûner, bê îdeolojiya gel, karker û cemawer bikare li ser lingan bimîne. Nivîskar jî, nikare ji pêşketinan, ji tevgera civakê, ji qîr û teşqeleyên civakê dûr bikeve. Ev tê wateya ku nivîskar, li hemberî objektîfiya bûyer û qerqeşûnên civakê, nikare subjektîf bimîne. Bê çiqasî utopya mirovan heye, utopya civakan jî heye û romannivîs, di nava estetîzeya edebiyatê de, nîgarkêşiya asoyên wê utopya dike. Roman, di dema me de, bûye Încîla civakan û li dijî kuştina bawerî û zimanê civakan mertalê parastinê ye. Bêhtir ji ansiklopediyê, bêhtir ji ferhengê, neynika dema xwe ye. Ji ber ku roman, pêşeng, yan jî rêzanê karwanê dîrokê, felsefê, sosyolojî, cofrafya, ziman, psîkolojî, û hwd. teva ye. Roman, hişmendiya azad e û tevahiya hişmendiyan jî di nava xwe de diragire. Rukiye Ozmen: Pirsên mw ev in, zor spas! Medenî Ferho: Spas xweş!

Jiyan ne bi tenê şer û berxwedan e, herwiha ne bi tenê xwarin, vexwarin û xew e jî. Gelek caran hewcedariya însên bi guhdarîkirina çîrokeke xweş, xwendina romanekê, temaşekirina fîlmekî, şanoyekê, guhdarkirina parçemuzîkekê û hwd. jî çêdibe. Jiyaneke biwate, dewlemend, bisewiye, bitehm û layiqê navê jiyanê, bê pirtûk, bê wêje, bê muzîk û hûner nabe. Carna mirov bêhnek û çend kêliyan be jî dixwaze ji nav teqûreqa serêşên jiyana rojane derkeve, bêhna xwe hinekî berde, wensa xwe bîne û demeke aram, bê stres derbas bike, biçe cîhaneke din, xwe bi nav xeyalan de berde, ”çend bêhnekan ji felekê bidize”. Di demên wiha de, wêje û edebiyat, hûner û muzîk bi hewara mirov de tên. Şovalyên zemanê xwe, kubar û hezjixwekirî ji devê gerok û çîrokbêjan li destanên kevin, destanên qehremanî û evînan, li helbestên şaîran guhdarî dikirin. Guhdarîkirinê, hewcedariyên wan yên rûhî dikewandin, di vî alî de valahiyên çêdibûn dadigirtin, taqet û hewesa jiyanê binûve dikir li ba wan. Tebeqe û komelanên xelkê jî li meydan û li gasînan şano temaşe dikirin, li ode û dîwanxaneyan li çîrokan, fabl û stranên corecor guhdarî dikirin. Li Ewropa şaîrên sazbend û ozan di nav şatoyan û xelkê de diçûn û dihatin, xelk diwenisandin, kêfxeş û dilşa dikirin. Qirdik û qerfvanan xelk dikenandin, ji west û betla karên giran dadiweşandin, dilên wan avreşandî dikirin. Berî televizyonên îro derkevin, xelkê westa xwe di ode û dîwanxaneyan de bi riya wêjeya devkî, stranên dengbêjan, dengbêjên mîna Evdalê Zeynikê, Şakiro, Semawî, Fermanê Buroyê Kîkî, Birê Fermano û Hwd. dia5

nîn. Kurt û kin, ji roja mirovayetî pêde bûye û bi vir de, tim ademîzad li rê û rêbazekî derxistina bêhna xwe, anîna westa xwe û ji bo buhurandina wexteke xweş fikiriye, afrêneriya xwe bi kar aniye û di sedsal û hezarsalan de, ev profesyoneltiya wêjeyî, kulturî ku îro ewçendî bi şax û per bûye, bêsekin bikar aniye. Wêje; devkî û nivîskî Dema mirov bixwaze li ser wêjeya neteweyekî lêkolînekê bike, berî her tiştî mirov serî li berhem û çavkaniyên devkî û nivîskî dide. Di vî alî de wêjeya kurdan ya devkî dewlemend e, kevin e, bi şax û per e, ji efsane û mîtolojiyên çendamarî, çendrengî, ji diyardeyên astrolojîk, kozmografîk, ji destanên mîna Gilgamêş, Mem û Zînê, Xecê û Siyamed, Zembîlfiroş û hwd. bixwedî dibe. Heçî wêjeya Kurdî ya nivîskî ye, ne dewlemend be jî, dînamîk e, ciwan e, xwedî îdîa û hewildar e. Temenê helbestê ne di bin hezar salan re û yên pexşanê û rojnamgeriyê jî di ser sed û pêncî û di ser sed û diwanzde salan re ne. Sedemên dewlemendnebûna wêjeya nivîskî tên zanîn. Gilalekirinek: 1. Statuya Kurdan ku dirêjayî û dewama perçebûneke çendcarî ye û di asta yekem de qedexeyîyên ji bo Zimanê Kurdî ku bi taybetî sedsala dawî li gora perçan hinekî bê guhertin jî, heta tu bêjî bes, pêsîr li peyv û gotina kurdî teng kiriye û wêjeya bi vî zimanî xistiye asêgehê. 2. Nivîsandin şiklek şahid bû, ne li xêra xwediyê xwe bû. Bi nisbet welatên din yên cîhanê em rewşeke bervaja û bi nakok dibînin. Bi giştî rûmet û payeyeke nivîskariyê heye, belê li Kurdistanê bervaja nivîskar ji ber zimanê nivîskariya xwe dihate cezakirin. 3. Enstîtû, pirtûkxane û çapxaneyên Kurdan dereng ji diya xwe bûn, yên hebûn jî lewaz bûn. Îmkanên madî têr nedikirin. Em zanin bê ka Mîqdat û Evdirehman çendî li vî alî û li wî alî ketine da ku rojnameya xwe biweşînin. Rewşa Celadet, Kovara wî Hawar û coreyê fînansekirina wê jî tê zanîn. 4. Wêje û bi taybetî jî roman, zimanekî dewlemend û bihêz dixwaze. Zimanê Kurdî mabû di gundan de. Li her aliyê cîhanê navendên ziman bajar in, ziman li bajaran bi pêş dikeve, bihêz û dewlemend dibe. Bajarên ne di destên Kurdan de binecîhên bajêr asimîle dikirin û girêdayê vê coxrafya Zimanê Kurdî, çendî sal dubhurîn, ewçendî

tengtir dibû. Alfebe jî pirsgirêkek bû, ne yek çendek hebûn; kirîlî, aramî-erebî û latînî. 5.

Tiştê dihate nivîsandin jî ne her bi tenê kêm bû, belê bi sed dijwariyan piştî ku çap dibû jî, ne dighişt xwendevanên kurd. Romana Erebê Şemo piştî derketina xwe bi 40-50 salan hê nû dighe destên beşek ji xwendevanên Kurd, yên Rehîmê Qazî û gelek nivîskarên din jî wiha.

6. Wekî din pirsgirêkên zaravan û hemfêmkirinê jî hebûn. Wêje, çavkaniya xwenaskirinê ye Ji bo em xwe nas bikin em kî ne, çi ne, doh çi bûn, em ji ku hatine, pişta me li ku ye, li cîhekî çawa ye ? Ji bo bersiva van pirsan pêwist e em dîrok, kultur û wêjeya xwe nas bikin. Stendhal gelekî di cihê xwe de û bi îsabet gotiye: wêje awêne û neynikeke gerok e ku civat xwe tê re dibîne. Bi her şaxên xwe wêje; bi helbest, çîrok, roman, şano û Hwd. ji her şaxekî din yê hûnerê zêdetir serçaviyeke ku azadiyê dixwaze, di nav şert, merc û li ser zemînên azad bi pêş dikeve. Gava li ser ziman û wêjeyê zilim û qedexeyî hebin, ji ziman û hûnerê re sînor bêne danîn, ziman nebe zimanê xwendinê, perwerdê, zimanê sûk û bazarê, zimanê birêvebirinê, zimanê zanist û keşfan û dawiya dawî zimanê wêjeyê, ew ziman bi pêş nakeve û di nav zeman de dimire, winda dibe, nimûneyên wiha hene û ne kêm in. Wêje mana li jiyanê ye, nîşan û delîla herî xwurt e ji bo man û nemana neteweyekî, qelsî û xwirtiya wî. Di wêjeyê de temenê netewe dirêj dibe, dîrok, rabûn û rûniştina netewe, karekter û tîpên wî nemir dibin, arşîv dibin. Mirov dikare ji çend aliyan de dîrok û rewşa wêjeya kurdî bigre dest, nîqaş bike. Heger ji awira lêkolîn û gotarên li ser wêjeya kurdî mirov dest pê bike, divê mirov bêje ku xebatên di vî alî de hatine kirin, gotar û lêkolînên di malper û di medya Kurdî de cîh girtine, digrin, têne weşandin, ne hindik in. Ji bo mirov bibe xwedî fikrek têr dikin. Li tenişteke din, îro di kitêbxaneyên me de hejmarek lêkolîn hene bi vî zaravayî yan jî bi zaravayê din. Wek, Dîroka Edebiyata Kurdî ji Prof. Qanadê Kurdo, Antolojiya Feqî Huseyn Sagniç, du cildên Mehmet Uzun, Antolojiya Çîrokên Kurdî ji Firat Cewerî, Berhemên Ferhad Şakelî li ser Dîroka Çîrokên Başûr,

xebatên Elaedîn Secadî, Xelîl Dihokî û Hwd. Yanî em di vî alî de zêde ne xezan û ne bêreferens in. Li ber destên me û bi awayekî mirov bi hesanî kare xwe bighîne wan serçavî hene. Ji wêjeya kurdî çend bêhnek: Dîroka wêjeya kurdî têra xwe kevin e. Behsa zemanekî bi qasî hezar salan dibe. Di vê derbarê de li ser tekst, nivîskar û berhemên ewil dîtin hene. Li gora dîtina serdest û pişta xwe dide qebûla piraniya kesên pêwendîdar, Baba Tahirê Uryan di destpêka vê eniyê de cîh digre. Ango, ber bi doh de şopên wêjeya kurdî heta bi Baba Tahirê Hemedanî diçin û ji wir û pêde bi kêmanî ji bo îro êdî şopa bi nivîskî nexwiya dibe. Em dibêjin ji bo îro, ji ber ku lêgerînên di nav Kurdan de, tim îmkan û mecala Kurd, tiştekî nû tap bikin, li belge û dokûmanên hene dokûmaneke din zêde bikin, li belgeyeke nû rast bên û ev jî bibe faktorê guhertina dîtin û encamên qebûlbar, tim heye. Naxwe ji bo îro em vê bêjin ku xebat, beyt û xezelên Baba Tahir, wek yên ewil û ew jî mîna şaîr û nivîskarê destpêkê qebûl dibe. Ji xwe piraniya antolojiyên hene jî bi vî pîrê wêjeya me dikevin rê, wî dikin bismilaha sedsalên bi dû xwe de. Ev jî çend sed salan piştî hatina îslamiyetê ye. Jê û wirdetir bi nivîskî tiştek heye tune ye naye zanîn. Li gora Celadet Bedirxan, “ji eserên beriya îslamê hesêb tiştek nemaye. Piştî îslamiyetê ji nav Kurdan gelek şaîr, edîb û peyayên zane rabûne. Lê eserên xwe bi piranî bi Erebî, bi Farisî an bi Tirkî nivîsandine û ji wan milet û edebiyata wan re xizmet kirine. Herçî şaîrên Tirkan yên mezin yên ko serê Tirkan bilind dikin Nabî, Nefhî û Fizûlî hersê jî kurmanc in” (Hawar hej.33.) Baba Tahirê pêşeng Em kurt be jî hinekî Baba Tahirê Uryan yan jî Hemedanî nas bikin, Baba Tahir ji Hemedanê ye. Li gora agehdariyên berdest û gelek ji wan jî rîwayet in, di nav salên 928940 î de ji diya xwe bûye. Sala 1010´an jî miriye. Ji bo çima navê wî bû ye Baba Tahirê Uryan hin dîtin hene. “Baba” ji ber ku mezin û rêberê Terîqeta Ehlil heq e.”Uryan” ji ber ku tu pûte û nirx nedaye bi kincan û lixwekirinê.

Ew bi vî awayê xwe dişibiya Diyojenesê navdar. Diyojenesê, li ser gotina Skenderê Meqedonî ka ew jê çi dixwaze, bersiva wî kurt û hişk e: „Ez ji te tiştekî naxwazim, xwe ji ber tava min bide alî!“ Diyalogeke ne dûr ji ya di nav Skender û Diyojenes de, di nav Baba Tahir û Ertugrul Begê Selçûkî de jî derbas dibe. Baba Tahir di nav kurdên Ehlil Heq de mîna pêxemberekî ye. Bi taybetî ev bahwerî di nav Kurdên Rojhilat de; li herêmên Senendej, Hemedan, Loristan û Ilamê zêde ye. Helbestên Baba Tahir di nav Yarsaniyan de wek beyt û sirûd hatine xwendin û xwediyê popûlarîte û pîroziyeke payebilind in. Baba Tahir li ser sal û sedsalên piştî xwe bandêreke şopdiyar hiştiye. Kesên Kurd mîna Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Feqiyê Teyran, Farisên mîna Omer Xeyam, Mewlana Celaledînê Romî, Yunus Emre, Ehmed Yadewî di bin bandêra wî de mane. Ji sala 1444´an û pêde destnivîsên beyt û xezelên wî pêde dibin. Li Tehran, Stenbol û li Ewropa, li Rûsya hatine çapkirin, zêdekirin û parastin. Cara dawî du beytên Baba Tahir bi wergera Sabah Kara sala 1998´an di bin navê Weşanên Nûbihar de hatin çapkirin. Ew yekemîn şaîrê Kurd e ku helbestên wî gihiştine me. Ew ji bo wêjeya kurdî „hîmeke xurt, bingeheke qewîn, kokeke neriz e“. Û piştre Sedsalên piştî Baba Tahir hejmarek nav derdikevin pêş. Wek Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Melayê Batê, Ehmedê Xanî, Ismaîlê Bazîdî, Şerefxanê Heqarî, Miradxanê Bazîdî û Hwd. Ev şaîr giş ji medresan derketine û bi xwe jî bi giranî dersdarên medreseyan in. Wan perwerdeya xwe bi Farisî û Erebî dîtine, belê bi kurdî nivîsandine. Herwiha ev şaîr bi giştî ji tesewufê tên, xwendayên serdema tesewufê ne. Di sedsalên jiyanên wan de tesewif serdest e, wek beşek ji kilasîkên me têne binavkirin. Helbet ev divê bê gotin ku rola nivîskarên kilasîk û zimanê nivîskî xwediyê rol û girîngiyeke bênîqaş e. Ji bo ku Zimanê Kurdî bibe zimanekî zindî, berz û entelektuelî van kilasîkan xebatên hêja kirine.

Wan asta ziman rakirine, ziman ji asta zimanê rojane derxistine, kirine zimanekî wêjeyî û nivîskî. Zimanek bi nivîsandinê dikeve ser riya standardîzebûnê. Zimanê nivîskî gava ewil û herî saxlem e, ber bi zimanekî neteweyî, berz û akademîk de. Em dikarin ji vê qonaxê re qonaxa yekemîn ya kilasîkên kurdî bêjin. Bi xetên stûr ev qonax heta bi salên piştî 1800´î û derketina Mele Mehmûdê Beyazidî fera giran e, di mêzênê de. Berî Mele Mehmûdê Beyazidî gelek şaîr û nivîskar derdikevin. Em li vir pêwist nabînin yeko yeko behsa jiyan û berhemên wan bikin. Ev ne armanca vê pêşgotinê ye. Em dê bi kurtî behsa du kesan ji wan bikin. Ew jî Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî ne. Jixwepiştrast û bixwebahwerê kurd, Melayê Cizîrî Melayê Cizîrî, di nav salên 1570-1640´î de jiyay e. Jiyanek ku li zemanê Mîr Şerefxanê duhem rast tê. Têkiliyên Cizîrî û Mîr baş in, ewçendî ku di nav goristana malbata Mîr de hatiye gorkirin ku ne bûn û nimûneyeke ji rêzê ye. Ev hinekî payeya Lordiyê li Ingilîstanê tîne bîra mirov. Kesê vê payeyê digre derdikeve kategoriyeke din ya civakê. Wek nimûne gurûbê salên 60 û 70´î Beatles ku ev paye girt li Ingilîstanê. Di dema feqetî û şagirtiya xwe de Cizîrî di nav Amed û Colemêrgê de çûye û hatiye, li Medresa Sora navdar li Cizîrê, li der û dora Amedê û li Eskîfê ders dane. Li gora Ferhad Şakelî ji % 70-80 yê nivîskarên kilasîk di bin bandêra Melayê Cizîrî de mane. Feqe û şagirtan dîwana wî wek ders xwendine, qesîdeyên wî di nav xelkê de belabûne, hatine jiberkirin, di dîwanxane, mizgeft û hucreyên feqiyên Kurdistanê de olan dane. Li ser Mîr helbest nivîsandine, wî jî mîna Ehmedê Xanî xwe ji siltan û deshelatdarên Faris û Osmanî dûr girtiye. Bi giranî helbestên wî li ser evîna xwedayî ne. Di dîwana wî de navê Selma ku derbas dibe li gora hinek lêkolînerên Kurd mîna Jan Dost, navekî sembolîk e û di cîhana îslamî de şairên heman nav bikar anîne zehf in, ango ev nav hevbeş e, yê cara ewil bikar tîne ne Cizîrî ye, berî wî jî

şaîrên Ereb û Faris bikar anîne. Cizîrî çend ziman zanîbûn û ji helbestên wî derdikeve ku mirovekî kûr û bikapasîte ye, serdestê dem û wêjeya hevçerxên xwe ye. Destnivîsên dîwana Cizîrî, gelekî belabûne, bi riya şagirt û medreseyên Kurdistanê hatine parastin. Di nav xelkê de li ser Mela gelek çîrok û efsane hene. Ji awira hûnerê, hêza bikaranîna Zimanê Kurdî û metaforan de Cizîrî xwurt e. Bandêra şaîrên Faris û bi taybetî Hafiz û Seedî li ser Cizîrî diyar e, têra xwe xwurt e. Belê di nav salan de ewçendî Cizîrî mentehî, bixwe û hêza xwe ya hûnerî bahwer dibe ku di helbesteke xwe de bêje: Dev ji Hafiz û Sadî berdin werin helbestên Cizîrî bixwînin. Çend alim, kesayetî û siyasetmedarên kurd jî di mesela bahweriya bi xwe de, ev şopa Cizîrî her yekî bi awayê xwe û dema cihê wê hatiye di konteksteke din de binûvekirine, domandine. Çend nimûne: 1. Me ji navserên Kurdan bihîstiye ku rojekê li goristaneke Şamê alimekî Kurd û yekî Ereb dikevin qirika hev. Yê Ereb li cîhekî hêrs dibe û ji yê kurd re „ji kurdan welî çênabin“ dibêje. Hê gotina wî di devê wî de ye ji gorekê ji yên di bin çengên yê Ereb de lingek ji gorê bilind dibe û pê re jî qîrek: ”kî dibêje ji kurdan welî dernakevin.” 2. Nimûneyeke din ya Ehmedê Xanî ye dema dibêje Kurd ne bêmarîfet û ne bêkitêb in, ew xwedî hûner û îrfan in. 3. Nivîsa Seîdê Kurdî li ser deriyê otêla Beyazida Stenbolê ku bi xwe lê dimîne jî bi heman bahweriya Cizîrî hatiye gotin : ”Li vir pirs nayên kirin, bersiva pirsan tê dayîn.” 4. Û dawî nivîsa li ser deriyê Akademiya Mehsûm Korkmaz hatiye nivîsandin jî hêjayê binavkirinê ye: ”li vir ne bêhnik, belê dîrok tê analîzkirin û jihevderxistin.” Mêjiyê neteweyî Ehmedê Xanî: Di sedsala jiyana Xanî de zimanên serdest sê heb bûn: Erebî ku zimanê pîroz, zimanê quranê bû, Farisî ku zimanê edebiyatê, destan û şehnameya Firdewsî bû û dawî jî Osmanî ku zimanê Fizûlî, Nefî û Baqî û giş şairên desthelatdariyê bûn. Xanî bi van hersê zimanan jî zanîbû, belê bi kurdî nivîsand, ala kurdî

rakir. Bi berhemên xwe, bi Memûzîna xwe, qalibên kevin, serdest û degel şikenandin, guh neda bendên wan, bi xwe û hêza zimanê xwe bahwer bû, berê keleka xwe da jor, da ya dijwar û dîrokî. Wî binmaye û „girika binê piyalê neda bi şerbeta xelkê“. Ne xwe kêmî kesî qebûl kir û ne jî gel û zimanê xwe. Wî ji bo Zimanê Kurdî esasek danî. Bi xwe gotiye min zaravayên kurdî têkel kirin. Naxwe yekemîn hewildarê standardîzekirina Zimanê Kurdî ye Xanî. Helbet berî Xanî jî ciwamêrên bi kurdî nîvisandin hebûn, ev tê zanîn. Belê naverok, mesaj, bang, şîret, pêşniyaz, rêpêşanderî û awe û şêweyê destavêtina pirsgirêkên civaka kurdî, riyên çareseriyê, enerjî, navtêdan û hêza di berhemên Xanî de, Xwedê heye, îro dinya sibe axret e, cihê ye û çendqatan di ser yên Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Eliyê Herîrî re ne. Xanî serwext û şarezayê zemanê xwe, dil û mêjiyê Kurdên bindest, şûrkêş û betlê siberoj û diwarojê bû. Ji roja hazir zêdetir ew, sal û sedsalên piştre difikirî, dûrbîn û pêşbîn bû, anten û frekansên wî nadir, nişmî û xweser bûn. Rehên wî kûr, damarên wî zerdeştiyane, çendçiqulî û zêdeşaxî bûn. Ew bi qasî ilmê olî û tesewufa îslamê, ewçendî jî haydarê felsefeya Yewnaniya kevin bû. Mirovekî mentehî, geryayî, dinyadîtî, bi gotineke hedefbîntir, qudbê zemanê xwe û qonaxên piştre bû, tovekî zexim û hestep bû, zêrekî helandî, kapasîteyeke çargurçikî, ji weqî û ji ritilê bû. Kurd çendî bi Xanî serbilind bin, mafê wan e, hêja ye. Ew mîna Shakespeare, Firdewsî û Fizûliyê ye. Mem û Zîna wî jî ne kêmî Romeo û Juliye, Leyla û Mecnûn û Şehnameya wan e. ji bo me gelekî ji wan binirxtir e û di serwaretir e. Tiştê ji bo Xanî gerek bêne gotin ne bi tenê ev çend tişt in. Xanî bi Mem û Zîna xwe projeya wêjeyeke berz û bilind, ji awura naverokê dewlemend, pirralî û serketî daye destpê kirin. Çerxa wê bi ger xistiye. Bi xebatên xwe û bi tyabetî bi Nûbara Biçûkan, yekemîn ferhenga kurdî û erebî pêşkêşî gelê Kurd û kitêbxaneya wî, şagirt û xwendayên wî kiriye. Kesê ewil e ku ne zaravayek belê çend zarava; Mihemedî, Silîvî û Bohtî bikaranîne û gava herî cidî û dîrokî li ser riya lihevnêzîkkirina diyalektên kurdî xistiye rê, coxrafya bikaranîna Zimanê Kurdî fireh kiriye. Pêşeng û têkoşerê fikra kurdîtiyê ye. Ew rih û mêhdiyê li dijê tecalên

serdest e ku Kurdistan di nav xwe de perçekirine û li ser navê pêxember, gotina bêesil ku guya nifir li Kurdan kiriye ku “nebin dewlet”. Wî ev sefsete, ev sefseta xelkê bihêl li aliyekî, yekî wek Şerefxanê Bedlîsî bi xwe jî bêj hema bahwerî anîbû pê, çawa Lutherê Elman beyanameya papayê Roma li ber deriyê dêrê agir pê ve kir, wî jî bi awayê xwe ew pûç û vala derxist, nasnekir û da nav lingan. Xanî ji awura metod û pedagojiya perwerdekariyê jî gelekî li pêşiya zemanê xwe bû, hêjaye lêkolînên taybet û ew di asta pedgog û alimên mina Pestalozzi, Komenskî û Hwd din e. Ew avakarê çanda pirsê ye, tije bang û mesaj e, di wateyeke xwurt de ew niwênerekî aqil û rohnîdariyê ye, rewşenbîr û rexnegîrekî zeman û deshelatdarên tirk, faris, ereb û mîrên Kurd e. Ne bi tenê bi kurdî nîvisî, belê bû kesê ewil ku îmzeya xwe avêt binê fikra dewleteke kurdî û neteweyî jî Kêmaniyên Kurdan, derd û êşên wan, di nav xwe de hevnegirtin û bêtifaqiya wan, berî herkesî dît û ji bo çareseriya wê, rê û rêbaz çi ne û li vir hewcedariya bi serokekî Kurd çendî pêwist e zelal û sayî destnîşan kir. Wî baş zanîbû û kûr fêm kiribû ku gelê bêserok wek pezê bê şivan e. Serokê ew dixwaze divê zana û bîrbir be, têgihiştî û bibiryar be. Ji vê awurê li ser serokayetiyê û serokê ew dixwaze nêzîkayê li Pilaton dike. Li gora Pilaton jî gerek fîlozof û zanan dewlet birêve bibirana. Xanî hêrs e ji gotinên mina ku “kurd nezan in, cahilin û bêkitêb in”. bêkitêbûnê qebûl nake. Sebebeke dest davêje berhemeke wuha mezin mina Mem û Zînê jî ev hers e. Em vê hêrsê îro li ser ast û bi sewiyeke din li ba birêz Ocalan jî dibînin. Cara ewil tiştekî wuha diqewime li cîhanê ku girtiyekî siyasî, rewşenbîr, entelektuel û xwedîqelemekî dozê, li himberê dadgehên jiserxweçûyan, ne bi parêznameyekê belê bi hejmarek parêzname Ii pey hev, xwe û gelê xwe biparêze. Li ba her Kurdê hinekî navika xwe dibire, mûyekî dumûyan ji xwe çavziwa û razî ye, ev hêrs divê hebe û bibe tiradisyon û çandek. Em Kurd bi Xanî serbilind in, ew ji bo me hêz, taqeta çogan û bahweriya bi xwe, gel û serokayetiyên xwe ye. Şik tê de tune ku Xanî ji ber ku gelek ji daxwaz û hêviyên wî hatine cîh û têne cîh, îro ji hercar zêdetir di gora xwe de rehet e. Bila di nav erkên me de mestirkirina rehetiya Xanî û bicîhanîna daxwa13

zên wî tim di rojevê de be û garantîkirina wan jî sozek ji sozên me yên berdewam, bêetlahî û bêyefş be. Ji aliyekî din serdema kilasîk Ev qonaxa kilasîk bi aliyekî xwe jî qonaxa mîrekên Kurdan e. Di vê qonaxê de, li Kurdistanê deshelatdariyên navendî, ne serdest in, deshelatdariya wan teng û bi sînor e. Emaret û mîrekiyên Kurdan, li ser bingehê peymana bi Siltan Yawûz re ji salên 1500´î yan hatiye îmzekirin, xwediyê nisbeteke serbixwetî ne. Di tenişta wêjeyên bi erebî, farisî de, bi nisbeteke kêm be jî wêjeyek kurdî jî heye. Ber bi nîvê dawiya salên 1800´î de emaretên Kurdistanê, di bin zexta împeretoriyên dualî de, lewaz dibin û bi taybetî piştî emaretên Bedirxaniyan, Şêx Ubeydullah û yên din yek li pey ya din hildiweşe, di enî û cebhê wêjeyê de bêdengiyek li welat qar dibe. Dengên hene kiz dibin, çend dengên mina yên Mele Mehmûdê Beyazidî û Hecî Qadirê Koyî jî nabin bersiveke xwurt û têra şikenandina vê bêdengiyê nakin. Deng û berhemên wan jî mîna yên Xanî û Cizîrî dibin tovek ne ji bo roja têdeyî şîn bê, belê zêdetir ji bo siberojê dikevin erda Kurdistanê ku piştre dizeqitînin, bi ser axê dikevin. Ji bo vê jî çend dehsal divên. Çend nimûne ji nesrên vê qonaxê 1. Aqîday Kurdî. Mewlana Xalid Neqşibendî Şarezûrî. Bingehên îslamê. 2. Mewlûdname. Şêx Huseyin Qazî 1790-1869. Jiyan, ceng û jidayikbûna pêxember 3. Adet û Risûmatnameyê Akradiye. Mele Mehmûdê Beyazidî 17971889 4. Tewarîxî Qadîmî Kurdistan. Ev beşek ji wergera Şerefnamê ye 1543 -1604. Teslîmê Jaba kiriye Mele Mehmûd. 5. Peymana Nû (Incîl) ev wergera Incîlê bikurdî ye. Sala 1872´an li Stenbolê, bi alfebeya Ermenî hatiye nivîsandin û weşandin.. Ev jî yek ji wan damaran e ku alfebeya kurdî bi tîpên ne erebî tê nivîsandin. Îtîraza ewil li alfebeya bi erebî û hişyarkirin û jixewrakirina hestê ku kurdî bi alfebeyeke ne îslamî û ne erebî dikare bê nivîsandin.

Aliyekî vê yê sekûler, rojavayî jî heye helbet. Li vir divê mirov lê bikole ka gelo hayê Celadet yan jî berî wî bi salan, yên birayên wî Mîqdat û Evdirehman hebû ji vê alfebê yan na. Weşaneke bi naverok kurdî û bi alfebe ermenkî, şikenandina tabûyekê ye. Belê ev tabû ne Kurd, Ermenî dişkînin û ji ber vê jî, şikenandin çendî dibe ya Kurdan bi nîqaş e. wêjeya li sorgonan Êdî ji vir û ha de, mirov divê hinekî behsa wêjeya li sorgonan wêjeya li derve, ne li ser axa welat, li diyaspora bike. Siyasetmedar, nivskar û xwedîpênûsên Kurdan li derveyî welat li riyên mana li jiyanê digerin. Êdî di nav wêje, weşan û çapemeniya Kurd û xwendevanên Kurd de dûrayîyek mezin heye. Demekê çarçeweya wêjeya kurdî, bi hejmarek weşanên ne biserûber, gelek caran temenkurt, piştî çend hejmaran diesekinin li ber xwe û li ber rih dide. Du bira Mîqdat û Evdirehman hêjayê bibîranîn û binavkirinê ne. Ev herdû bira sala 1898´an berî sedsal bidawî bibe, dagere sedsala piştretir, rojnameya Kurdistan li Qahîre derdixin. Çîrok û serpêhatiya vê rojnameya ewil û birayên Bedirxanî dirêj e, bi serê xwe karê semînar û lêkolînekê ye. Em kurt bibirin. Mîqdat piştî 5 hejmarên ewil xwe li ber tehdît û gefên Siltan Evdilhemîd nagre û bi qasî em agehdar in dev ji rojnamê berdide vedigere Stenbolê. Evdirehmanê bira jî hejmarên mayî li çend welatên Ewropa mîna Siwîsre û Ingilîstan derdixe û piştî hejmara 31 ê taqeta wî jî dawî diçilke, nefesa wî jî têra ewqasî dike û rojname bi gotineke di nav gel de „emir dide haziran“. Sal 1902 ye. Arşîva neteweyî Mela Mehmûdê Beyazidî Berî em derbasî salên 1900´î bibin bi çend gotinan be jî em Mela Mehmûdê Beyazidî jî bibîr bînin. Mela Mehmûdê Beyazidî wek kesê hê di salên 1800´î de dest bi nesra Kurdî kiriye qebûl dibe. Ew ji mirovên pêşeng, dûrbîn û li ser asteke bilind, xwe berpirsiyar dibîne beramber dîrok, civak, rastî û xweseriyên welatê xwe. Beyazidî di eniya sosyolojîk, arşîv û wergerê de jî pêşengek e. Ew li

Kurdistanê geriyaye, adet û teqalîdên Kurdan tap kirine, not kirine û piştre kirine berhem. Ji vê awirê mirovekî angaje ye, xwediyê çavdêriyên xwurt e. Bi van aliyên xwe kesekî din ku bikaribe lingên xwe li yên wî bide, bibe yek ji kilasê wî û xwediyê heman payeyê be, mirov nikare bi hesanî di nav hemdemên wî de bibîne Sosyolojiya ewil Xanî kiriye, dibe ku hinekî û bi nisbetekê jî Şerefxan kiribe. Li ba Şerefxan giranî dîrok e, belê li ba Xanî û Beyazidî aliyê sosyolojîk têra xwe diyar û serdest e. Ji awira çîrokên gelêrî de jî ew di nav pêşengan de ye. Hejmara çîrokên dane Aleksander Jaba ku salên dawî ji aliyê Alî Şêr hatine weşandin binerin. Di mesela wergerê û hilanîna nirxên welat û gelê xwe de jî li pêş e, di ser derûdora xwe re ye, li pêşiya hevta û hawzemanên xwe ye. Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî wergerandiye Kurdî. Mixabîn hê nehatiye dîtin. Ew kesekî çendalî, bîrbir, sexî û berhemdar e. Çend zimanan zane, di vî alî de jî ne kêmî Xanî ye. Ji zarwên Kurdan re mamostetî kiriye. Li ser wêje, Zimanê Kurdî û rêzimana kurdî kar kiriye. Ew pîr û pêşiyê arşîva kurdî ye. Helbest wergerandine ji zimanên din. Ew kesekî xwedîproje û bernameyeke xebatê ye, wa xwiyaye kesekî bi disiplîn e. Ji awira dîrokê, ew berdewamkirê Şerefxan û ji awira ziman, netewiyet, rastnivîsê û îspatkirina hêza Zimanê Kurdî, xwe wek şagirtek Xanî dibîne û bi wergervanî û arşîvgiriya xwe jî, di herduwan de jî dubihure,wan derbas dike, di ser wan re ye. Naxwe Pêşengiya dîroknisvîsandinê Şerefxan, ya netewiyet, felsefeya siyasî û edebî, Ehmedê Xanî û ya arşîvgirtin û wergerê jî Mele Mehmûdê Beyazidî dike. Salên berî çarperçebûna Kurdistanê Sala 1900´î malbata Babanzadeyan li Misrê û li Ewropa du rojname bi navê Kurdistan û Umîd derxistine. Lê zêde deng nedane, heta salên dawî jî hayê kesekî zêde ji wan tunebû.

Heşkere û zelal e ku tim û berdewam di nav rewşa gelê Kurd û wêjeya Kurdî de girêdaneke organîk heye. Wêjeya kurdî girêdayê du faktoran bûye: 1. Ya yekê rewşa dewletên navendî û deshelatdar, xwurtî û lewaziya wan, kontirola wan û 2. Ya duhem jî rewşa Tevgerarizgarîxwazî ya Kurdan, partî saziyên Kurdan, hêza kurdan ya leşkerî, siyasî û rêxistinî bûye. Piştî 1902´an cardî deng ji Kurdan dibile, dengê wan nema tê. Bi taybetî di aliyê ramanî, hûnerî weşan û çapemeniyê de bêpêjniyek serdest dibe. Meşrûtiyeta II ango sala 1908´an careke din deriyekî nû vedike. Ji bo dem û peryodeke kurt be jî deshelatdariya dewletê dest dughere û di encama valahî û lewaziya kontirola navendî û hinek serbestiya nisbî de ku bi xwe re tine, destên di qirika kurdan de hinekî sist dibe. Sansûr radibe, bi dehan rojname û kovar derdikevin. Di vê navê de rewşenbîr û siyasetmedarên Kurdan ji sorgonan vedigerin, berê xwe didin welat. Kurdên vedigerin, komele û rêxistinan ava dikin, rojname û kovarên xwe derdixin. Wek nimûne: 1. Kurt Teavun ve Teraki Gaztesi. 2. Osmanli Kurt Ittihat ve Terakki Cemiyeti Diyarbakir 1908 3. Fukaraperver Cemiyeti li Amedê 1909. Rêxistineke civakî ye û hinekî dişibe Sarmaşika îro û Heyva Sora Kurdistanê. 4. Amidi Sevda 6 hejmar 1909 5. Peyman hevalbendê Ittihat û Terakkî ye, Ziya Gokalp jî nivîskarê wê ye. Salên nav 1912-13´an rêxistina Hêvî, Komela Xwendevan û şagirtên Kurd, çend kovaran derdixin, wek: 1. Rojî Kurd, organê rêxistina Hêvî ye. 2. Yekbûn 3. Hetawî Kurd. Em dibînin ku hinek nav bi zaravayî soranî ne. Di vê peryoda bikeys de çend berhemên mina pirtûk jî çap bûne. Wek: 1. Mewlûda Ehmedê Batêyî 1906 2. Elîfbêya Kurmancî ya Xelîl Xeyalî Beg û 3. Serf û Nehwa wî. Ev rewşa relativ bi ber û berhemdar teqrîben heta destpêka şerê Cîhanî yê

Yekem dewam dike. Bi dirêjaya 4 salên şerê Cîhanî yê yekem ango salên nav 1914-1918´an cardî bêj hema weşan û çapemenî disekine. Çalakiyên ramanî, rewşenbîrî û lêkolînerî, wêjeya Kurd, çapkirina pirtûkan, çalakiyên siyasî û rêxistinî diqerimin. Ev heta bi derketina kovara Jîn dewam dike. Jidayikbûna Kovara Jîn vê bêbereketî û sitewriyê ji bo demeke kurt be jî dide aliyekî û dibe kilîta saleke bibertir. Balkêş û karekterîstîk e ku ev peryodên wiha rohnî û li xêra Kurdan kurt in. Heger mirov dîrokî li wan binere, mina wê ye ku tu çavên xwe bigrî û vekî. Ya serdest û dirêj peryodên tarî, bêber û stewr in. Kovara Jîn, organê Kurd Tealî cemyetî ye, li ser hev 25 hejmar derketine. Ev kovar jî di valahiya ku piştî Şerê Cîhanî yê yekem de pêktê derdikeve. Di vê kovarê de mafê Kurdan yê kulturî, zimanî û wêjeyî, jiyana wan ya civakî, bi awayekî xwurt dihate bihîstin. Di coxrafyake ne fireh de be jî, dighe guhên xelkê û ji aliyê çavan ve tê dîtin, tê pêşkêşkirin. Sala 1919´an Mem û Zîna Ehmedê Xanî çap dibe. Xebatên li ser Ehmedê Xanî û berhemên wî berî Kurdistan têkeve qonaxa çarperçeyî teqrîben berhema dawiye di jiyana wêje, weşan û çapemeniya kurdî de. Salên di nav çapa Mem û Zînê û sala 1923´an de dibin salên Peymana Sewrê, Lozanê, salên perçebûna Kurdistanê û statuya îro, statuya ji pola, mîna asêgeheke ku giş hewlên Kurdan ji bo derketina ji nav, bê encam dimînin û hê nû piştî şerekî 30 sale û bêrawestan, mirov dikare bêje hinek derz û terk lêdikevin. Sala 1923´an Mistefa Kemal li ser binaxe û kavilê împeretoriya Osmanî Komara Tirkiye îlan kir. 24´ê Tîrmeha 1923´an bi Peymana Lozanê sînorên Tirkiye hatin danîn. Kurdistan bû çarperçe, kete vê statuya îro, statuya di rengê “toqa lanetê” de. Çend gotin jî ji bo romana kurdî. Salên dawî hinekî jî bûne salên jidayikbûna romana kurdî û çavbelkirina romanivîsên Kurd. Ev pêşketinek e, kêfa mirov pê re tê, dilê mirov pê xweş dibe.

Di serdemekê de ku cîhan ji her gav biçûktir bûye, haydariya li ser wêjeya neteweyên din qet bi sedsalên buhurî re miqayese nabe û mirovê ji xwe re bike kar, dikare di nav çend seetan de salê li kîjan welatê pêşketî, çend roman derdikevin nas bike, ev rewşa nû li welatê me, di nav nivîskarên me de li welat û li derveyî welat, ne zêde be û hinekî be jî bêhna mirov derdixe. Li welatê me roman jî di nav de, giş şaxên wêjeyî, hûnerî, şêwekarane û bi giştî lêkolînerî, girêdayê rewşa şoreşê û derece û nisbeta hişyarî û siyasîbûna gelê Kurd bi pêş dikevin, geş û gurr dibin, yan jî di cihê xwe dihejmêr in, diqerimin û di bin erd û di dehlîzan de, di nav toz û tirabêlkê de bêxwedî û bêxwedan, wek destnivîs û ne weşandî dimînin. Li çu der û li çu deveran berdewamiya jiyan û afrêneriya fikrî, rewşenbîrî û hwd. ewçendî bi berxwedana çekdarî, siyasî û rêxistinî ve ne hatine girêdan, ewçendî nebûne berê şoreşê û xebata siyasî. Ev jî tê wateya ku afrêneriya ramanî û hûnerî ne serbixwe ye û ji ber mercên bindestiyê nebûye meyleke berdewam û di nav ketinên dirêj û rabûnên kurtxayan de jiyana xwe domandiye. Ev aliyên giştî ne û kêm zêde ji bo herkesî, her parçe û her qonaxê ne. Ji ber vê, tim neqeb û dever ketinê, maye wek bêhnek û bîstikên dûr ji hev, xelekên qetyayî, bê girêdan, her yekê bi serê xwe, bê berdewamî, zarok, naşî û ecemî. Destpêk hene, belê bêpiştre, bê bidûdeyî, destpêkên qerimî, bêliv û bizav, dorpêçkirî, di asêgehên dagîrkeran de û li bendeyî destûra vê hêzê û hêza din. Dema rewş wiha be wê wêjeya kurdî bi giştî û roman bi taybetî çawa bistewe û li ser kîjan bingehî balix û kamil bibe? Bi gotinên din cardî ji ber heman çerx û heman nîrê jiyana siyasî û civakî, çirûsk û tîrêjeke afrêner ku rojekê ji rojan, di keys û derfetekê de, di nav terk û derzên deshelatdariyên total re çavên xwe vekiribe, lingên xwe avêtibe nav jiyanê jî, ji ber astengî, dijberî û nelibariyan, ya hê roja çavên xwe li dinyayê vedike tê qurmiçandin, yan jî ji bêmecalî ji pêjin dikeve û dimîne li bendeyî fersend, delîve û bayekî din. Her mirovekî bîrbir dikare vê bibîne û ji bo dîtina wê jî hinekî lêhûrbûneke diyalektîkî bes û têr dike. Serpêhatiya romana kurdî Romana yekemîn, romana Şivanê Kurmancan ku bi salan me wek Şivanê

Kurd zanîbû, heta salên bêj hema 1969´an jî li dora 35 salan bêpêjin bû, di 72´an de çap dibe û hayê Kurdên perçên din hê nû jê çêdibe . Tişt nemaye ku nehatiye serê nivîskarê wê Erebê Şemo, ketiye zîndanan, bûye mehkûmê Sibîrya û hê piştî mirina Stalîn û hatina Kuruşov, deriyekî xêrê jê re vedibe. Romaneke din ji romanên ewil, romana Rehîmê Qazî Pêşmerge ye. Pêşmerge jî piştî çapa yekem ku li dora 1958´an e û nivîsa wê jî gelekî berî çapa wê qediyaye, bi deh salan piştî çapê hê nû hayê xwendevanan çêdibe jê. Jana Gela Ibrehîm Ehmed ji tirsa girtin û sansorê û ji bo wîzeya çapê bigre, li derekê netgerpile, neteqine wek diyariyekê ji bo şervanên Cezayirê tê pêkêşkirin. Li Rojava piştî Hawar disekine bi gotinên Helîm ”heta 1969 an dema Gulîstana Cegerxwîn derdikeve, belavokek jî bi kurdî rûwê dinyayê nabîne”. Helbet yên hene jî qedexe ne û bi hesanî; bêgirtin, şikence û asaq, ji cihên xwe nikarin bilivin, di nav axê de veşartî ne. Bin erdê tije pirtûk, kaset û weşanên bi kurdî ne, gelek dê û bav heta niha jî pirtûkên zarwên xwe ji tirsa ku wê tiştek bê serê wan, dişewitînin, dilê wan bi bin axê jî rehet nabe. Li Bakur ji xwe rewş tê zanîn. Li Amedê ji bo her peyva bi kurdî karmendên dewletê di zemanê xwe de Kurd ceze dikirin û hê îro jî ev ranebûye. Berpirsiyarê Rojnameya Azadiya Welat 166 sal ceze xwarine, niha di zîndanê de ye. Rewşa Başûr hinekî ferq bike jî heman pirsgirêk bi reng û coreyên din be jî li vir jî serdest in û îmkana xebatên li vir hatine pê bigihe perçên din, di asta zana qantirê de ne ji tiştên asayî ye. Ji vê awirê sîh salên şoroeşa dawî, şoreşa PKK girîng in, bi aliyekî xwe jî bûn salên bidestxistina berdewamiyekê, ev wê bandêra xwe li her aliyê jiyana Kurdan û bêgoman li wêjeya kurdî û romanê jî bike. Ji niha ve mirov kare bêje kiriye û êdî em ji destên derveyî xwe derdikevin û xwe bi xwe dibin xwediyê çarenûs û siberoja xwe. Em li ser riya qonaxeke bi berhem, berhemên cidî û di asta yên wêjeya cîhanê de ne. Reng û şaxên afrêneriya fikrî zêde dibin Heta berî bi 20-25 salan çend istisna ne tê de, Kurdan bi şêweyeke giştî helbest dinîvisandin û ew jî bi giranî kilasîk û bikafiye bûn.

Îro cîhana wêjeyî girêdayê guhertin û pêşketinên salên ber bi îro de, di encama rengarengiya medyayî; televizyon, radyo, rojname û bi sedan malperên çalak, gelekî zindîtir û dewlemendtir e. Di vê eniyê de jî diyarde û berjengên qonaxeke bêrdartir, bi zareveyê me î soranî, xêranetir berçav dibin, gavên nû xwiya dibin û mirov pê dihese ku romana kurdî riya xwe girtiye û wa xwiyaye wê careke din jî bernede. Zêdebûna hejmara romanan û pênûsên ciwan, nûhatî û jixwe bahwer, bivê nevê bi xwe re hewcedariya bi rexnegîriyê jî rapaş dike, dixe rojevê. Rojev, xal bi xal serast dibe, distewe û ji bo bişibe rojevên dinya û alemê, hêviyek tê pê, mezin dibe û ev jî dibe faktorekî navtêdan û dilxweşiyeke nû. Lewra wêje bi giştî û roman û rexnegîrî bi taybetî, hevalcêwiyên hev in, bê hevûdû nabin, yek ya din dixwaze, bi ger dixe û wek libên tizbiyê nebe jî bi awayê xwe didin pey hev, didin di ber hev re û dualî bi hev bihêz û kûr dibin. Roman projeyeke mezin e Heçî roman e, projeyeke mezin e; beş û navçeyên wê hene, têkiliya nav van beşan, lihevxwarin û hevtemamkirina wan, ji serî heta dawî, avakirinek e; avakirineke aktîv e, birih e, civat e, têkîlî ne, dîrok e, sosyolojiye, qehreman in, bicîhkirina qehremanan e, erd û dema wê heye; teswîr in, nasandinin, diyalog in, aliyên fizîkî û derûnî yên aktorên wê hene. Bi hezaran peyv, bidehhezar û bi sedhezaran hevok dixwaze. Dawî projeyek e zimanî ye, ne mîna helbestê ye ku carna çend gotin jî têr dikin, yan jî çîrokeke ku mîna bezeke sedmetroyî be, roman meretonek e, înformasyon û agahdariyeke fireh û piralî dixwaze, di wêjeyê de ast û sewiyek e, azmûnek e, pişta xwe dide berî xwe, dawiya dawî ziman xwe di romanê de li mêzênê dike. Ji awira dabaşa me ziman, berî her tiştî hejmarek peyv e, ferhengek e, biwêj in, peyvên pêşiyan in, termînolojiyeke şax û baskên ilmî ye, materyaleke nivîsên berdest e, ango pirtûkxaneyek e. Ev aliyên giştî û ji bo herkesî ne. Aliyekî subjektîf jî heye. Ew jî tecrûbeya nivîskar, tehsîla wî/wê, têkiliya bi pirtûk û xwendinê re, serdestiya fikrî û ziman e. Zimanek bi çend tiştan bipêş dikeve û xwe ji romanê re amade dike: 1. Axaftin. Ziman zindî û sazkar radigre, dibe têkiliya ziman bi jiyanê re. 2. Nivîsandin. Ziman liqalib dixe, bedew û şeh dike, kapasîteya wî ya îfa21

dekirinê bihêz dike, derdixe asta kodên hevbeş û kolektîf. 3. Perwerde. Ziman dewlemend, piralî û standardîze dike, ji milyonan re dike mal û di pirtûkên dibistan û xwendegehan de wek materyalekî neteweyî pêşkêş dike. Û dawî ev hersê diyarde bi hev re çend û çawa ne, bi kîjan nisbetê bi erkên xwe radibin, çendî li gora dem û zeman in, di romanê de xwe li mêzênê dikin, bejna xwe bi bejna wêjeya cîhanê re didin ber hev û xwe diceribînin. Di romanê de hêza ziman, hêza nivîskar heyaleselah,” hilînin ji ber min”,” xwe bidin alî, ez hatim” dibêje. Lehiya ziman di romanê de radibe. Romana kurdî heye Gotin jê re navê ku romana kurdî heye, qet nebê em ji hejmara romanên me xwendine, me nexwendine û bihîstine, şika me ji vê nemaye. Romanivîs û rexnegîrên me Bavê Nazê û Ibrahim Seydo Aydogan jî vê zanin, zêdetir nebe ne kêmtir. Wa xwiyaye birêzên me ku mala wan ava, bûn hander û sersebebê guftûgoya li ser romana kurdî, wek Helîm Usif dibêje, ”di îskanê de beşê vala dibînin” û bala wan di bêhnika nirxandin û destnîşankirinan de, ne li ser aliyê dagirtî, ne li ser awantaj û pêşketinan, belê li ser dezawantaj û berhelistan e. Dema şika me jê tune ku Bavê Nazê berî romanivîsiya Mehmet Uzun di romana ewil ”Tu” de bilaş û gewd bibe bi 6 salan, romana xwe ya ewil, bi navê “Stockholmê te çi dîtiye bêje” nivîsiye, keseke ku aliyekî wî yê akademîk heye û Seydo Aydogan jî hem romanivîs e û hem jî li cîhekî mîna Parîsê edebiyat xwendiye û em ji gotar û hevpeyvînên wî bi nivîskaran û yên rojnamevan û nivîskaran bi wî re zanin ku ji romana kurdî haydar e, wî çaxî dimîne ku em jî bifikirin ku herdû rexnegîrên me ji aliyê bervaja ji bo ku firk neye, çendî ji dest wan hatiye bitof avêtine û bi vê re xwestine bala giş partî, sazî û me herkesê hez ji Zimanê Kurdî û romana kurdî dikin bikşîne ser talûkeya bi rê de, bi vê mebestê dar ji binî de birîne. Helbet ev birîna darê bi gotin e, lewra darên hene di cihê xwe de ne, xem nake, ev dibîranînek e, îkaz û hişyarkirinek e, bikelk e. Raste, her roman naye xwendin, di nav romanan û romanivîsan de jî nemînahevî, diserhevreyî û dibinhevreyî hene. Ev ne bi tenê ji bo roma22

nên kurdî, belê ji bo roman û xelkên welatên din jî derbas dibe û bê dudilî dikare bê gotin. Ji sala 1901´an û bi vir de Xelata Nobelê tê belakirin û heta niha bi dehezaran û dibe zêdetir nivîskar hatibin û çûbin, lê hejmara kesên xwedî xelat, yek zêde yek kêm, li dora sedhebekî ye. Nîqaş baş e, pêwist e. Helbet wê Romana kurdî bê nîqaşkirin, belê ji mesela ”tune ye” ”heye” zêdetir ew bi xwe, rewşa wê ya îro û siberoja wê bê nîqaşkirin wê encamgîrtir be. Ya rexnê dixwaze zêdebûna tema û dabaşan û kêmbûna romanan e. Romanên baş û serketî, romanivîs, çîroknivîs û helbestvanên me yên serketî hene û em jî di heman bahweriyê de ne ku ”romana kurdî ji nirxandinên têne kirin, mezintir, bilindtir û cûdatir e”. Romana kurdî di nav agir û barûdê de, şikence û qedexeyan de xwegihandiye îro, rewşa îro gelekî ji doh baştir e û şika me tune ku sibe jî wê ji îro baştir û serketîtir be. Me kefen dirandiye, zîvarzîvarî kiriye, em êdî li ser piyan, zindî, bixwe bahwer û xwedî eşq û vîna jiyanê ne. Em bi idîa ne û îdia me mezin e. Hêzeke ji îro û pêde hewil bide me bêdeng bike, têkeve nav û me û zimanê me, nav me û pêşketina me û me bêinsiyatîv û destgirêdayî bike, wêje û romana me bend bike, gerek ne carekê sed caran kumê xwe deyne pêşiya xwe û bifikire. Du-sê gotin jî ji bo lêkolîna hejmar 16´an Lêkolîna me vê carê li ser romana kurdî ye. Naveroka vê hejmarê jî li ser pirs û bersivan ava bûye û hejmarek hevpeyvîn dihûndurîne. Hevpeyvînên ji aliyê endama rêvberiya Instîtûta me nivîskar Rukiye Ozmen hatine kirin. Pirs jî û bersiv jî têra xwe xwurt, bi sewiye û profesyonel in. Nivîskar û xwedîpênûsên bûne avakerên vê hejmarê, naskirî ne, xwedîpirtûk, roman, çîrok û gotar in û di cîhana me ya wêjeyî û afrênerî de ji kesayetiyên herî bi ezmûn in. Sipas ji bo herkesî û herkesa di vê hejmarê de keda wan çêbûye. Instîtûta Kurdî ji bo lêkolîn û zanist.

27´ê Gulanê, roja damezrandina Radyoya Dengê Mezopotamyayê ye. Radyo wek îro berî bi 9 salan ji diya xwe bû û bi gotinên dê û bavên zarwên nûxurî, sala 2001´ê çavên xwe li jiyanê vekirin. Bi Radyoya Dengê mezepotamya li saziyên neteweyî yeke din zêde bû û ew jî wek hejmarek saziyên din mohra Tevgera rizgarîxwazî hildigre ku wek xizmeteke dîrokî kete lîsteya projeyên sînornenas û sînorqevêz. Di van 25–30 salên dawî de tevgera rizgarîxwazî li Kurdistanê bi giştî û bi taybetî li Bakurê Kurdistanê çendalî bi qevzên mezin bi pêşket. Di van salan de Kurdan guhertin û pêşketinên di sedsalan de nedîtibûn, nas nedikirin, bi dest nexistibûn berlep kirin û ber bi qonaxeke berhemdartir, hişmendanetir ketin rê. Kurd ji rewşeke gelekî lipaşmayî, jihevketî, bêtifaq û li dijê xwe derketin cihekî pirr cihê. Kurdan di mêjî û dilê xwe de navçegerî, malbatperestî, ezbetperestî û bavikperestî şikenand û li ser asteke berz û neteweyî xwe di her aliyê jiyanê de ji nû ve avakirin. Kultureke siyasî, neteweyî, demokratîk û xwebirêvebirinê anîn pê. Bi gotineke din, Kurd, bûn xwedî serokayetî, xwedî rêxistin, medya satelîtî, radyo û butçyeke neteweyî. Di vê demê de hejmarek Instîtû, yekîtî û hejmarek saziyên civakî, kulturî, hunerî, federasyonî û medyayî, girêdayê cebhê weşan û çapemeniyê çêbûn. Kurdan nas kir û di nav ketin û rabûnê de bi bedêleke giran

dîtin ku hêz û xurtiya neteweyekî di derece û nisbeta organîzebûyîna wî û xwedîmedyabûna wî de ye. Şik û gomana wan nema ku bi qasî medya xwe tu heyî û xwedî gotin î. Giş dîroka siyasetê dide qebûlkirin ku neteweyek çendî xwe bi rê bixe û ev rêxistin jî çendî heralî be û giş aliyên jiyanê bigre, herwuha çendî vê organîzebûyînê, xwe bi medya û derfetên medyayî, dariştibe, çendî heralî û bikêr be, hemdem û bi teknolojiyeke pêşketî xwe rapêçabe, ewçendî çarenûs û siberoja netewe jî garantî û ewle dibe û ewçendî jî netewe li dijê êrîşên ji derveyî xwe, dibe xwedî karîn, da ku xwe biparêze û hebûna xwe bidomîne. Zemanekî awe û şêweyê xwebirêxistinkirina Kurdan gelekî tiradisyonel, ne bi zeman û hevçerxê xwe re û kevnarane bû. Kurd bê rojname, bê radyo û bê televizyon bûn. Li aliyê din ev şêwerêxistinên hebûn jî yekalî, teng û gelekî bisînor bûn, ne li gora demê û ne li ser asta xelk û welatên hemdem bûn. Îro rewş bi temamî bi awayekî din e. Kurd bûne xwedî komele, enstîtu, akademî, federasyon, Konfederasyon, sazî û heralî xwe bi rêxistine û çerx û aşê medya di destên Kurdan û di xizmeta wan de jî ne kêmî ya hinek xelkên xwedîdewlet e. Di serî de Med Tv û piştre hejmarek televizyonên din yên ezmanî ketin jiyana weşanê. Hejmara televizyonên ezmanî îro di nav 15-20 kanalan re ye û hê jî di nav zêdebûnê de. Cardî ev 20-30 salên mijara gotinê ji ber jidaykbûna ewqas saziyên neteweyî ku gelek ji wan cara ewil di dîroka Kurdan de ketin jiyanê, ev sal bi cebhe û rûyekî xwe jî bûn salên salvegeran. Salvegera rojnamegeriya kurdî, salvegera festîvala ewil, salvegera mihrîcana ewil, salvegera yekemîn parlamentoya Kurdistan li derveyî welat, salvegera damezrandina Kongra Neteweyî, salvegera PENa Kurd, salvegera yekemîn satelîta kurdî, Radyoya Dengê Mezepotamya û Hwd. bi tenê çend nimûne ne. Yek ji van salvegerên girîng di dîroka me de salveger û salroja Radyoya Dengê Mezepotamya ye.

Radyoya Dengê Mezepotamya berî bi 9 salan, sala 2001´ê di 27´ê meha Gulanê de dest bi weşana xwe ya tecrûbeyî kir. Di van salên buhurî yê hezarsala nû de vebûna Radyoya Dengê Mezepotamya bi serê xwe jî yek ji bûyerên helî bibandêr û xwedîşop e, di dîroka medya Kurdan de. Radyoya Dengê Mezepotamya di nav van 9 salan de ketiye jiyana milyonan... Hejmara guhdarên radyo sal bi sal zêdetir dibe û ev jî ji telefon û ji bernameyên coceror tê dîtin. Coxrafya guhdarîkirinê firehtir e îro ji hercar. Radyo ketiye zîndanan, bi sedan name ji zîndanên Kurdistan û Turkiye tên ji radyo re. Herwuha tê zanîn ku di nav şervanên azadiyê de jî weşanên radyo bi germayî û dilovaniyeke bêpayan tê guhdarîkirin. Radyoyeke di nav çend salan de guhdarên wê ewçendî zêdebibin, wuha bibin bi milyonan, ewçendî ji bo Kurdên cihanê bibe navnîşana hevbeş, çênebûye. Bi vê minasebetê, bi minasebeta nehemîn salroja Radyoya Dengê Mezepotamya me pêwist dît em vê roja pîroz, hinekî li ser dîroka vê radyoyê, rola wê, coxrafya xîtabkirin û xwegihandina wê, bername û hejmara zaraveyên wê û gelek aliyên din ku ji bo guhdarên me cihê meraqê ne, bisekinin. Lê berî wê em dixwazin bi çend gotinan û gelekî bi kurtî be jî çavekî bavêjin dîrok û pêşketina radyo û radyoyên kurdî û dawî jî bên ser Radyoya Dengê Mezepotamya. Çend gotin li ser dîroka radyo: Radyo bi nisbet telegiraf û telefonê derengtir ketiye jiyanê. Tu li eslê wê binerî keşfa telgiraf û telefonê du gavên wiha ne ku yek ji ya din ji diya xwe bûye, yek ji ya din re bûye dayik û pîrik û herduwan jî bi hev re çêbûna radyo han dane. Ji ber ku gelek ji prensîpên wan yên xebatê hevbeş in. Ligora agehdariyên li ser dîroka radyoyê ber bi dawiya salên 1800´î û li dora 1900´î li Mecarîstanê bi navê “Budapeşt register” radyoya bi qeblo pêde bûye. Telefon heta bi demekê wek navgîneke ragihandina di nav kesan de rola xwe lîstibû û di encamê de tiştê ji telefonê

dihate xwestin û gerek bianiya cih jî ev têkiliya di nav kesan de bû. Ev teknîk û teknolojî di nav 15- 20 salan de çend gavên din bi pêş dikeve û bi her pêşketinê re fonksiyonên ev teknolojî tîne cih, bihêztir, kamiltir û pratîktir dibin. Û Ji cihekî û pê de telefon dest pêdike fonksiyonên tîne cih zêdetir, dewlemendtir û bihêztir bîne cih. Ku ew jî ew e ku wek navgîneke ragihandina muzîkê û nûçedayin û nûçeragihandinê ye. Hêjayê gotinê ye ku kesên xwedî telefon bûn, telefonên xwe bi sentiraleke navendî û hevbeş ve girêdidan û di dema weşanê de, bi hev re guhdarî dikirin. Belê di wateya temam de weşana radyoyî sala 1920´an li Emerîka li Pittsburgê çavên xwe vedike. Salên piştî 1920´an şîrketên navdar RCA û Marconi şarezayî û îmkanên alimên mîna Maxwell û Hertz Tesla jî dixin xizmeta teknolojiya heye û bi saya lembeya navdar û efsûnî yan jî aletê ku jê re “Tupê Vakum” tê gotin û ji aliyê Forest hatiye bipêşxistin, dibe xwediyê dereceyek berztir ber bi kamilbûnê de. Hewcedariya bi radyo û xwesteka civakî çêkirina hejmara stêner û dayendeyan han dide û ev jî bi pêşketinên din yên temamker û kamilkir, coxrafya guhdarên xwe firehtir dike. Siyasetmedar bi hêza radyo dihesin: Hemle û qevzeke din wê wextê tê, dema ku siyasetmedar bi hêza civakî û rola ev hêz kare bilîze dihesin tê avêtin. Ev aliyê radyo bala siyasiyan û bi taybetî di dema Şerê Duhemîn yê Cihanî de bala Naziyan dikşîne û radyo bi awayekî heta wê rojê nebûye, nehatiye dîtin bi kar tê anîn. Her ji ber vê bikaranîna fireh û bi şev û roj e ku navekî vî şerî jî dibe şerê di nav radyoyan de. Salên piştretir wek dirêjayî û dewama van hemleyên berî xwe, radyoya BBC World Service, Dengê Emerîka /VOA/ Radio Moscow û Hwd. Bipêş dikevin.

Teknîka Fm û radyo: Sala 1933´yan teknîka FM û di salên 1960´î de jî teknîka stereo hate dîtin û têkiliya di nav radyo, muzîkê û endustriyê de kete rojevê. Sala 1948´an li Emerîka di laboratûwarên Bell de îcadkirina tiransîstorê hem radyo erzantir kir û hem jî karekterekî bi hereket dayê. Êdî radyoyên bêrîk û ereban derketin. Adetên guhdarîkirina li radyoyan hatin guhertin. Êdî li her der û her cihî îmkan û mecala guhdarîkirina li radyo çêbû. Piştre bazirganî û qezenc kete weşanên radyo. Li himberê radyoyên pişta xwe bi tenê didan alternatîvên bazirganî, radyoyên lokal, mikro radyo, radyoyên binerdîn wek alternatîv pêde bûn. Radyoyên bi zimanê kurdî a- Radyoya Êrîvanê: Di nav salên 1939´an û salên piştre gelek radyoyên kurdî vebûn. Heta salên dawî ev radyo bi piranî çend radyo, ne têde ev radyo ne serbixwe bûn û ne di bin destên Kurdan de bûn. Sala 1958'an Radyoya Bexdadê dest bi weşana Kurdî kir, wê wextê Soranîaxêfan jî fersend û mecal dîtin ku bikaribin guhdarîya Kurmancî bikin. Di 1948'an de Radyoya Hayfa jî bi Kurmancî program diweşandin û ji bo pêwendî û lihevnêzîkbûna lehçeyan kêm be jî feydeyek wê hebû. Salên 1930´î Sovyet, bi mebestên propegendeyî û ji ber dijberiyên bi Emerîka re û hinekî jî ji bo Turkiye bikşîne aliyê xwe Radyoya Êrîvanê Beşê Kurdî vekir. Ji xwe piraniya radyoyên ewil ku beşek ji weşana xwe bi zimanê kurdî dikirin ne yên Kurdan bûn, ne Kurd, belê dewlet li pey wan bûn yan jî ew birêve dibirin û mebest jî ne xizmet ji Kurdan re, dîrok û zimanê wan re bû, ji van zêdetir ji bo mebesteke siyasî û îdeolojîk bûn û wek navgînên zextê li ser wan welatan bû ku Kurd di nav xwe de perçe kirine.

Belê ev aliyek e, aliyekî din jî heye ku di dawiya dawî de Radyo bi mebesteke ne rasterasta girêdayê Kurdan ketibe kar jî, di nav sal û çend salan de, Radyoya Êrîvanê dibe kanaleke têkiliya Kurdan bi nasnameya wan re û li aliyê din jî dibe têkiliyek di nav Kurdên çendaliyên sînor de. Radyoya Êrîvanê ku di destpêka salên 1930´î de vebibû, di sala 1939´an de hate girtin, lê di salên 50´îyan de, piştî mirina Stalîn û hatina Kuruşov cardî hate vekirin. Demeke dirêj bi taybetî ji bo beşek ji Kurdan û di dereceya yekem de ji bo Kurdên li bakur Radyoya Êrîvanê mabû navgîna bi tenê di navbera Kurdan de. Radyo roleke çendalî dilîst. Mirov dikare behsa hejmarek xizmetên wê bike. Xizmetek ji xizmetên wê tomarkirina stranên kurdî, çîrok û destanên kurdî bû. U bêgoman û helbet derxistina dengbêjan û parastina dengbêjiyê ji mirinê jî divê di nav xizmetên vê radyoyê de bêne hejmartin. Ji ber ku bi taybetî li Bakurê welat piştî Komara Turkiye avabû, sal bi sal cih li dengbîjiyê û her kelepora kurdî teng bûbû, ji cihekî û pê de bûbûn mîna sûc û gunehekî û wek beşek ji kultura kurdî dengbêjî jî çilmisîbû, ji germ û guriya xwe ketibû û serberjêr diçû. Dengbêjiya di nav Kurdan de ku Kurdan bi saya Radyoya Êrîvanê careke din bi gelek stranên xwe re têkiliya xwe binûve kirin û bi taybetî cîlên nû û taze hayê wan ji van stran û kelepora dewlemend ya folklorîk çêbû. Piştre radyoyên Bexda, Kirmaşan, Libnan, Hayfa û hwd. yên bi zimanê kurdî weşan dikirin hatin vekirin. Îro jî bi dehan radyoyên herêmî û yên ne herîmî bi zimanê kurdî weşanê dikin hene. Herweha dengê Amerîka jî -her çiqas sedemê weşana wê ne kêmî sedemên weşandina radyoya Êrîvanê bi zimanê kurdî ye jî, her roj bi zimanê kurdî weşanê dike û li seranserê cihanê dikare were guhdarî kirin. Mirov dikare hejmara radyoyên bi heman misyonê hatine

avakirin zêde bike: Radyoya Dengê Mizgînî, weşana dêra protestanan e û her hefte bi kurdî weşana olî dike û weşana wê dikare li Elmanya, Tirkiye û li Kurdistanê li ser pêla navîn were guhdarî kirin. Niha gelek radyoyên Kurdan vebûne, yên karbidest û moderatorên wan Kurd in û bi zimanê kurdî weşanê dikin. „Dengê Mezopotamya“ rojê 16 saetan û heger mirov yên internetê jî hesab bike mirov kare bêje ku 24 seetan bi zimanê kurdî weşaneke zengîn û rêkûpêk dike. Ev radyo li Ewropa û tevayiya rojhilata navîn dikare were guhdar kirin. Herweha li ser înternetê Radyoya Azadî, Radyoya Zeyale, Radyoya Aştî, Radyoya Avustralyayê û hêjayî gotinê ye ku Dengê Mezopotamya jî bi rêya înternetê xwe digihînin Kurdên seranserê cihanê. Radyoyên herêmî: Li gelek bajarên Ewropayê û bi teybetî li Elmanya, li Siwêd radyoyên herêmî yên ku li ser wan mafê weşana bi zimanê zikmakî didin hene. Gelek ji van radyoyan bi tabetî yên li Stokholmê erda guhdarîkirina wan bi bajêr sînorkirî ye. Cara yekem ji berya 29 salan li bajarê Freiburga Elmanyayê radyoya herêmî a otonom bi navê Radio Dreyecland hate weşandin û niha li zêdeyî 12 eyalêtên Elmanya li bajarên cûre cûre radyoyên herêmî weşanê dikin. Radyoya Dengê Mezepotamya: Radyoya Dengê mezepotamya ber û berhemê guhertinên van 25-30 salên dawî ye. Di van salan de gelek proje ketin jiyanê. Ev sal salên xwedîsazîbûyîna Kurdan in. Ji bo gelê Kurd her saziyek ji van serketinek e li giş perçan û ji bo giş zaraveyan. Hewcedariya gelê Kurd bi radyoyeke wuha hebû. Dereceya hişyariya gel, asta siyasîbûn û hişmendiya gel, hest û ruhê yekîtiyê ku van salên dawî di hejmarek çalakî de bi laş û gewd bûbû, radyoyek wuha dixwest. Li aliyê din em dizanin gelê Kurd li her aliyê welat nikare li

televizyonên hene temaşa bike, îmkanên temaşekirinê bisînor in. Aliyên qedexeyîyan heye, aliyê madî hene, bi roj bi taybetî mirov li ser kar û emelê xwe ne.Televizyon jî ji rojê zêdetir ji bo şevê ne. Belê Radyo zêdetir ji bo rojê û ewqasî ji bo şevê ye. Çima ev nav? Em ewil ji navê Radyo dest pê bikin û bi vê pirsa Çima ev nav, çima navê Radyoya Dengê Mezepotamya ? Mezepotamya Dayika şaristaniyetên ewil e, xwedî nav û rûmet e. Li ser vê axê kultur, ol û mezheb û meylên cihê, hatine û çûne û her yekê ji wan li xezîneya hevbeş tiştek zêde kiriye. Çêbûn û jidayikbûneke pirrdamarî, hezarûyeketnîsîteyî û xelkên herrengî rastiya serdest e. Ademîzad li vir çavên xwe vekiriye, xwe li vir naskiriye. Keşfên ewil reng û mohra vir hildigrin û ketine xizmeta mirovayetiyê. Beşek ji kultur û olên em û ew di nav hev de dijîn jî xelkên Mezepotamya ne.Wek Asûrî-Suryanî, Faris û hwd. Radyoya Dengê Mezepotamya dixwaze bi vî navê hevbeş bihevrebûyîn û dinavhevdejiyana xelkên binecih binûveke, ji nûve û li ser bingehekî din û bi karekterekî din ava bike. Û Kurd dixwazin bibin xeleka nav kulturên çi kevin ku derbasbûne û çi jî kultur, ziman û şaristaniyet û xelk û netewên ku îro li ser vê axê dijîn. Ev radyo vî karî dike û ev xelek bixwe ye. Radyoya Dengê Mezepotamya, hewil dide bibe dengê van kulturan, hurmeta ji kulturan re derxe pêş û vê yekê girîng dibîne. Bi ya me, kultur gerek ji hev re hurmetê bikin, dost û aşîna bin bi hev re, hevdû xurt û bihêz bikin, kêmaniyên hev temam bikin û valahiyên hev dagrin. Radyo ji bo bibe radyoyeke însanî û pira nav gel û kulturan,

ol û mezheban, ji bo demokratîkrina xelkên navçê û demokrasiyê dixebite. Deshelatdarên bi navên kultur, ziman û welat û neteweyên cihê li ser kar in di pey berjewendên xwe yên teng de ne, dîrokê bihewedarî û şaşî çêdikin, înformasyon û agehdariyên xerab didin. Medya û îmkanên di destên xwe de, ne li xêr û qenciya xelkên birêve dibin, bi kartînin. Medya gerek objektîf be û ji gelên li vir re bibe alîkar. Radyoya Dengê mezepotamya vê dike, di nav hewleke wuha de ye. Gelên herêmê gerek li ser derbasbûna xwe, li ser dîroka xwe, bibin xwedî raman û dîtineke rastir. Siyaset û sitratejiya Radyoya Dengê Mezepotamya: Li paş siyaseta R.D.M felsefeyeke însanî û neteweyî heye. Berî her tiştî radyo ji bo yekîtiya gelê Kurd kar dike, dixebite. Ji programê kurt û kin heta bi programê herî dirêj, ji programên kulturî, heta bi yên siyasî, heta bi yên hunermendî, her core û her kategorî program, vê felsefê ji xwe re dike bingeh. Yanî ji bo ku kurd li dora îdeolojiyekê, îdeolojiya parastina berjewendên xwe, xwedîderketina li berjewendên xwe, hezkirina ji hev, hurmet û rêzdariya ji hev re û ji bo ev çêbibin radyo kar dike. Ya duhem jî ji bo zarava û devokên kurdî lihevnêzîk bibin û têkiliyên Kurdan bi dîroka wan û bi zimanê wan re binûve be û kurd gav bi gav ber bi zimanekî standard de herin radyo kar dike. Çandina tovê hezkirina huner, folklor, zargotin û wêjeya kurdî jî di nav erkên radyo de ne û di nav xalên serekî de cih digrin. Herwuha radyo kursiyeke daxwaz û xwestekên gel e, xizmetkarê aştî û birayetiya nav xwe, pirş û belavbûna zimanê gel e, li dijê şerê navxwe û xwebixwe ye, dijberekî şerên wuha ye.

Hewil dide bibe dibistan û xwendegeha xwenaskirin û bixwehesînê. Dixwaze û hewil dide bi şîrove û nûçeyên xwe bibe dengê agehdarî û çi dibe û çi diqewime. Hedefek din ew e ku radyo bibe cihê tolerans, diyaloga nav alî û baskên corecor. Hedef Alîkarbûyîn e ji bo ku kurd berjewendên xwe nas bikin, baş û xerab ji hev derbixin, ji bo ku bikaribin çi ji bo wan e, çi li dijê wan e bibînin. Herwuha radyo dixebite da ku Ji bo kûrtirbûna heralî, hunermendên perçeyekî li perçên din bên hez kirin, nivîskarên zaraveyekî ji aliyê xwendevanên zaravayê din bêne xwendin, bêne naskirin, ji bo ji nav qalibên lokal derkevin, ji bo ku şêwetêkilî û dayin standineke xurt çêbibe. Ji bo ku ev radyo bibe organek, bibe kursî û navendeke pêrgîhevbûyîna heralî kar dike. Ji bo siyaseta radyo giş zarava xoşewîst in, yek ne di ser yekî re ye. Ew zarawayê ku hejmara helî biçûk pê qise dike bi qasî zaravê ku hejmara helî mezin pê diaxive ji bo me binirx e. Her zarava, Ji bo me dewlemendiyek e, kanî û serçaviyeke xwebihêzkirin û jêbixwedîbûyînê ye. Ev e stratejî, siyaset û çarçewa Radyoya Dengê Mezepotamya. Ferqa vê radyoyê ji piraniya radyoyên me binav kirin di felesefeya li paş radyo de ye. Ev felsefe siyasîtir, neteweyîtir û Kurdîstanîtir e. Programên vê radyoyê pirr dewlemend in, bi giş zarava û teqrîben giş devokên kurdî ne.Yeke girîngtir jî ji gişan, fînansa radyo jî kurd bixwe dikin. Li vir em tên ser cihêyî û xweseriyek din ku ew jî siyaseteke serbixwe ye ku gelekî girêdayê vê fînansekirinê ye. Li gora vê felsefê çêkirina kurdê nû, kurdê hişyar, hemdem û bi zemanê xwe re jî, divê di nav stratejiyên vê radyoyê de bêne dîtin.. Cardî perwerdekirina guhdaran jî yek ji mebestên radyo ye, asta reaksiyonan, awayê reaksiyondiyarkirinê, Polîtîzekirin û demokratîkirina reaksiyonan jî di nav hedefan de ne.

Dawî: Bername heta bi cihekî diyar rûniştine, di kat û dema xwe de têne çêkirin û îro bi awayekî zindî û bi rengê pakêtan bi dehan bername heftê têne pêşkêşkirin. Weşan bi zarava û devokên Kurmancî, Soranî, Zazakî, Hewremanî û Kelhûrî dibe. Dibe ku bi vî aliyê xwe radyoyeke din ku bikaribe lingên xwe li yên vê radyoyê bide tune Muzîk û stran jî bi giş zarava û devokan in. Girêdayê cebhên zarava û muzîk û kilaman jî hewleke neteweyî, kurdîstanî û demokratîk xaleke serekî ye ji stratejiya radyo. Di vî alî de pêkanîna balanseke baş di nav perçên welat de, di nav zarava, di nav dengbêj û hunermendan de, di nav kilasîk û hemdem de yek ji çend lingên amancên radyo ye. Li aliyekî din radyo bi riya hinek bernameyên xwe ku bi taybetî berê wan li gerîla û li zîndanan e dibe xeleka di nav girtiyên zîndanan û çiyê, çiya û zîndanan, çiya, zîndan û malbatên wan de. Tiştekî din divê bê gotin ku radyo di nav salan de bi rengekî jî dibe mîna zanîngeh û unîwersîteyekê. Ne ji bo beşekî welat belê ji bo giş beş û diyalektan. Di nav 9 sal tecrûbe de hate dîtin ku her bername nebe jî beşek ji bernameyan bernameçêkerên xwe dixe nav lêkolînan û ne bi tenê ji bo guhdaran, belê ji bo programçêkeran bi xwe jî dibe faktorekî pêşketin û kûrbûnê. Radyo rengek dibistan û zanîngeh e. Kesê bixwaze li vir bi pêşbikeve sînor jê re tune ne. Di encamê de gelek ji daxwaz û xewnên Kurdan bi riya Radyoya Dengê Mezepotamya têne cih. Di demekê de ku radyo neh salên xwe temam dike û dikeve sala dehan em ji giş rêvebir, xebatkar û guhdarên radyo re silav û rêzên xwe pêşkêş dikin, salên bi ber, berhemdartir û programên serketîtir hêvî dikin ji wan

Ji ber ku ev salên dirêj in ez di nava vî karê televîzyonvaniyê de me, ji xwe re wî mafî dibînim ku, li ser tv´yên Kurd biaxivim. Dîsa ji ber van salên dirêj ên xebata xwe, ez baş dizanim ku damezrandin û xebitandina kanaleke tv´yê çawa zehmet e. Ev kanalên hene bi kedeke gelekî mezin hatine damezirandin û pereyekî xwediyê mîqtareke hêja li van diçe. Helbet li gorî vê kedê, mirov dil dike ku ev kanalên hanê baş bin. Bi xwe ez ne tenê başbûna kanala jê re dixebitim ROJTV dixwazim, daxwaza min başbûna giş kanalan e. Ji bo vê yekê jî îhtiyacî bi rexneyan heye, ku min ev yek ji xwe re kiriye mijara vê nivîsê. Sedema îhtiyaca van rexneyan jî ew e ku, di van demên dawî de baweriyek bi min re çêbûye li ser tv´yan. Ez gihiştime wê qineetê ku van salên derbasbûyî yên duhezaran li medyaya Kurd nehatiye. Baş dizanim ku ji serî ve em ne xwediyê medyayeke têkçûyî bûn, vê medyaya me ya îroj di destpêkê de baştir bû. Ne tenê ji aliyê televizyonên Kurd ve, ji aliyê hemû organên weşangeriyê ve, em demên gelekî nexweş dijîn. Ji ber ku min jiyaye, ez dikanim bi dilrihetî bêjim ku, salên nodî xweştir bûn. Ne ku ez nostaljiyê dikim, na! Ji wê nostaljiyê zêdetir, ji bêrîkirina hevalên wê demê zêdetir tiştek heye. Di rojên pêşîn ê karê televîzyonvaniya Kurd de xebitîm. Min coşa destpêka televîzyona Kurdî, li welêt jiya, ji xwe beriya wê jî, min ya rojnameya rojane jiyabû. Îcar ji bo min şans bû ku di dema jîna wê coşê de ez yek ji xebatkarên wan bûm. Belkî jî ew coşa wî nifşî ye, niha vê rexneyê bi min dide

gotin, lê ez dîsa bêjim, ez bi xwe nizanim. Lê ez behsa çimanî û çawaniya gihîştina xwe ya vê qeneatê bikim. Ji ber ku karê ez dikim vê dihundirîne, ez piraniya rojnameyên Kurdan dixwînim, li´tv yan temaşe dikim û ji hemûyan zêdetir jî, li malperên li rûyê cihana înternetê mêze dikim, ji ber rewşa heyî ya weşangeriyê bêmoral dibim! Bi taybetî jî, ji ber ew malperên girseya wê ji Bakur û Rojavayê Kurdistanê pêk têne de. Yên bi tîpên latînî. Vana ji sibê heta êvarê dijûnan diweşînin û di têbiniyên mijarên nivîsandî de –ku dijûn in- çêrî hev dikin. Mixabin navên van malperan jî, bi Kurd û Kurdistanê hatine nivîsîn. Ev çend meh in, ne ji mecbûrî be, ji bo agahdariyê (!) ez nema vana dixwînim, ku vê helwesta hanê niha hinekî psîkolojiya min baştir kiriye. Lê vêcarê kanalên televîzyonên xwedî nasnameya Kurd û ji bo gelê Kurd weşanê dikin, min gelekî nerehet dikin. Ez ne yekî wisa me ku bi hêsanî nerehet bibim. Min nerehetiya ji weşana heyî ya siyasî, terikandiye. Rewşa çand û hunerê, nêzikatiya kanalên tv yên Kurd a giştî jî min nerehet dike. Û di encamê de rexneyên min bi xwe re tîne. Kanalên xwediyê navên `Kurd û Kurdistan`ê ji nûçeyên protokolê zêdetir karekî nakin û ciddiyeta wan a siyasî tenê ji rêxistina wan damezrandî re ye. Di bernameyên wan ên civakî de, çanda populer tê bi pêşxistin û kalîteya wan ji ya tirkan jêrdetir e. Televîzyona ez tê de dixebitim jî di nav de, tu kanalek nîn e ku, ji bo zarokan bernameyeke hêja çêkiribin. Medtv û Medyatv ji vî alî ve, ji hemû kanalên heyî baştir bûn û bi qasî hemû kanalên heyî bernameyên wan ên ji bo zarokan hebûn. Herçiqasî navê PKK`ê li ser hebû jî, ji hemû tv yên niha zêdetir neteweyî bûn. Alîkariya pêşxistina sînema, muzîk û şanoya Kurd dikirin. Ev jî ne wekî ku hin kanal aniha dikin, tenê çêkirina du klîban bû û tenê ji hunermendên rêxistina xwe re... Îcar çareserî jî ne ew e ku, hin kesên bi îddiaya li dervî rêxistinan in, rabin kanalan damezrînin. Çare ne ew e ku, kapîtalîstên Kurd dest biavêjin vî karî. Lewra wê hesabên wan ji partiyan zêdetir zirarê bide civakê. Hin kes hene wisa bi îddîaya lîberalîzekirina medyaya Kurd derketine pêş. Lê gereke mirov xwe ji vana biparêze. Bi ya min çareserî ew e

ku rêxistinên li pişta van kanalên tv´yan, bêtir neteweyî bifikirin ji bo weşanên xwe û bi taybetî zarok, pêşxistina civakê ya ji aliyê perwerdehiyê bikin armanca xwe. Eger ew nekin ewê hin kesên din bikin. Hina ji vana ji niha ve dest pêkirine! Di Tvyên Kurdan de çand û huner Wekî televîzyoneke neteweyî kanaleke Kurd a xwediyê weşana giştî –ne tematîk-, bi famana berfireh a çandê kar dike. Vê famana berfireh jî awayê jiyanê, kevneşopî, avadanî, xwarin, şert û awayê xebata mirovan, têkelî û danûstandinên di nava mirovan de, ol û baweriyên gel û hwd. dihundirîne. Ji bo ragihandina vana ya ji gel re jî rêbaza li pêş, divê famana teng a çandê be. Ev famana teng a çandê jî, wekî heft hunerên xweş mirov dikane kurteber bike. Vana jî wekî tema ji bo her kanalên giştî pêwistiyek e. Lê rewşa Kurdan ne ew rewş e, ku kanalek bikanibe bibe xwediyê bersiva ji bo vê pêwistiyê. Kanala tv´yê medyûmek e, ku tiştê li nava jiyana rojane heye, ji xwe re dike tema û bi programên cihê diweşîne. Bi wî şertî ku ne tv´yeke li ser temayekê be. Lewra di roja me de ev kanal wisa zêde bûne ku, êdî tenê kanaleke muzîkê jî ji bo Kurdan heye. An jî kanaleke tenê ya nûçeyan. Mijara me kanaleke giştî ye û awayê peydakirina mijarên xwe ye. Ji ber vê jî mirov mecbûr dimîne, ku li nava civakê binêre û tiştên heyî bi kirina mijarên bernameyan bi kar bîne. Ji vî alî ve îhtiyacî bi hunerê heye, ku hin mirov vî karê bernameçêkirinê jî wekî huner dihesibînin. Lê kanala tv´yekî mediyûmeke ku dikane tenê di destên hin kesan de bibe huner. Tenê di rewşeke wisa de dikare wan heft hunerên xweş, bi xweşahiya hunerê tv´çêkirinê re bike yek û ji gel re ragihîne. Gava ku mirov li tv´yên heyî yên Kurdan dinêre, kanalên gelekî bi îddîa jî di nava wan de, hunera xweş tenê wekî huner girtine dest. Yanî bi gotina` bila di kanala me de ev jî hebe` mirov dikare rewşa wan îzah bike. Di kanala ez lê dixebitim de, di Kanala Rojtv`yê de, belkî ji aliyê îdeolojiyê ve nêrîneke sererasttir a li çandê heye, him ji aliyê famana berfireh û him jî ji aliyê famana teng ve, çand û huner ji bo

gel e. Lê di encamê de, çand û huner tenê ji bo tv´yê heye. Min di hevoka xwe ya jor de gotina `belkî bi kar anî. Ne belkî ye, ez jê bawer im ku di aliyê îdeolojiyê de nêrîna rêveberên tv´yê ya li çand û hunerê, nêrîneke rast e. Lê tevî vê nêrînê di encamê de, mirov nikane bahsa cihêtiyeke wê ya ji kanalên din heyî jî bike. Kanalên heyî çand û hunerê wekî pergala reklama firotina malê xwe dibînin. Malê wan jî propagandayeke tund e. Ez nabêjim gereke propaganda neyê kirin. Na! Gelekî berovajî we, pêwistiyeke mezin a propagandayê heye. Lewra rewşa welatê Kurdan muhtacî vê yekê ye. Lê ne wisa bi tundî. Hin ji kanalan dest bi weşandina film û serîyên Holiwood û Boliwoodê kirine û bi vê yekê xwe wekî kanaleke pêşketî ya Kurdan dihesibînin. Yanî Kurd ji wana kêm bimînin ewê azad nebin. Bi dîtineke wisa derketine weşanê û wê bi van fîlm û seriyan gel perwerde bikin. Soap-serie`yên me gelekî zêdebûne û him jî bi zaravayê soranî, di kurmancî de hînê kêm in, lê ji bo kurmancî jî reality-show di rojevê de ne. Li kanala me hemkareke me xwediyê rexneyan bû, li ser bûyerên tacîz û tecawizê em kêm rawestiyane û wekî mîna bahsa bûyera li Sêrtê dikir. Lê awayê çêkirina programeke îdeala wê, di devê wê de bû û di demên bîhnvedanan de, ji herkesî re bahs dikir. Ne hewce ye mirov bahsa naveroka wê bike, lê awayê wê vedigot, ew awayê reality-show bû. Yanî wê mirov bidana axaftin, ew qurbanên bûyerê, li binê muzîkeke pirça mirov diweşîne û ji serê deqeyê jingle û hwd. Wê bixemilandiba li gorî famana xwe ewê wê mefhûma ku wekî çanda tecawizê tê navandin, bi çend programên wisa ji hole rabiba. Lê fikrekî din hebû, ku li ser bersiva vê pêşniyarê dihate axaftin, ji bo ji holêrakirina wê çandê, çanda tecawizê, diviyabû bi çanda tekoşînê hatiba dayin. Li ser bûyera li sêrtê çêkirineke stranekê û ji bo wê stranê jî klîbek pêşniyar dikir. Ev jî nêzîkatiyeke din a balkêş e, ji çand û hunerê re. Temam huner ne tenê ji bo huner e, ji bo gel e. Ji bo ragihandina çanda di famana berfireh de, ya ji bo nifşên dahatûyê huner amûra herî baş e. Gereke huner xwe bigihêjîne gel û gel bigihêjîne weşana kanaleke tv´yê, lê ne bi nêzîkatiyeke li ser

esasê bikaranînê. Jixwe hunermend endamekî civakê ye û ger mejî jî tevî hest pêre hebe ewê rewşa civakê bibîne û li ser wî esasî şikil bide hunerê. Ne hewce ye, ku kes an rêxistin û an jî kanaleke tv´yê bide sparîşkirin. Eger mirov ji famana teng a çandê dest pê bike û li rewşa Kurdan binêre di hemû hunerê me de wê mesaja `neteweyî` hebe. Yanî jixwe bi kurdî be ew mesajek bi xwe ye. Hin lîstikên dewletê di van demên dawî de li ser vê kurdîbûnê peyda bûne, ez vê nahesibînim! Lê ji bo min bi kurdîbûn wê mesaja neteweyî dide, yên ji vî alî ve bêtir dewlemend jî wê bêtir werin hebandin. Karê tv´yên Kurdan jî hêsankirina vê hebandinê ye, ango ragihandina wê ya ji gel re ye. Ez dibêjim gereke tv´yên me bazara hunerê nekin, tenê piştgiriyê bidinê. Bi taybetî jî piştgiriya tiyatro, sînema û dansê bikin. Bêyî berhemên van beşên hunera xweş, jiyana kanaleke tv´yê ne mumkun e. Tabîî, her kanal niha ji aliyê xwe ve piştgiriyê dide, lê tenê piştgiriya wan kesan dikin ku, propagandaya wan a siyasî bikin. Vana ji bîr dikin ku, yên biryardar gel e. Ji me re MEDTV divê! Weke rojnamevanekî tv yê, min dixwest kanaleke hebûya ku, rûyê weşana wê, li aliyê pêşxistina gel û têkoşîna wê bûya. Lê mixabin kanalên tv´yên me, ne xwediyên rûyekî wisa ne. Hin kanal derketin, `xwerû bi Kurdî`, û xwedê giravî bêyî hesabên siyasî yên rêxistinî, lê di warê xwegihandina gel de qels man. Hesabên wan ên siyasî nîn bin jî, hesabekî wan î giran ê aborî heye. Ez bawer nakim ku, ticarî kanalek bikanibe xwe bighîne serkeftina siyasî û çandî ya MEDTV yê. Lewra ew rihê bi pîonerên vî karî re, ew pêşengên vî karî wê careke din neyên peyda kirin! Bersiva çimaniya vê yekê jî, famana hingê û ya îroj e. Ew pêşengên damezrendêrên MEDTV`yê xwediyê wê dîtinê bûn ku, dixwestin çanda Kurd biparêzin daku ji nifşên dahatûyê re ragihînin. Ji bo vê jî pêvajoyeke afirandine ku li ser berdewamkirinê ye. Domandina tv´yê armanca wan a sereke bû. Û ez niha bi hêsanî dikanim bibêjim ku ew gihaştine wê armanca xwe. Zimanê li ber sekratan bi saya wê gava wan bû zimanê medyayê. Herçiqasî ew çanda domînant, ku li ser serê Kurdan wekî şûrê demokles mabe jî, tiştê MEDTVyê

bi xwe re anî, rêlibergirtina wendakirina çandê bû. Cara pêşîn ji çarperçeyên welêt ewqas mirov gihaştibûn hevdû û fêrî pevrekarkirinê bûbûn. Emansîpasyona jina Kurd, ticarî bi qasî dema weşana MEDTV´yê ewqasî bipêşneketiye. Bixwehesîna ji Kurdan re ya ku MEDTV´yê daye îroj jî bingeha têkoşînê ye. Kurdên bi zimanên din xwe `enterteint` dikirin, niha li berhemên xwe xwedî derdikevin. Ez dubare bikim; bi ya min ji van aliyan ve ticarî ewê tv´yeke din bi qasî MEDTV´yê serkeftî nebe. Ev serkeftin herçiqasî ne di rojevê de be jî, kes bahsa wê neke jî, ji herkesî re eşkere ye. Ji aliyê din ve pêvajoya berdewamkirinê ango domandina tvya kurdî jî serkeftî ye. Zextên gelekî giran li dijî MEDTVyê hebûn. Di şertên gelekî zahmet ên hiqûqî de, weşan dikir. Kontrola li ser wê, li devereke din a cihanê tunebû. Cezayên pereyan yên li weşana wê dihatin birîn, bi qasî yên hemû dîroka rojnamegeriya kurd e. Tevî vê yekê xwe domand. MEDTV yê, xwedîlêderketina li organeke weşangeriyê kiribû çanda Kurdan. Di roja me de kurd gihaştine wê rewşê ku, ewê hertim xwediyên tv ya xwe bin. Operasyona dawîn a li dijî ROJ TV`yê îşareta vê yekê ye. Êdî wê armanca sereke ya ddomandina karûbarê tvyeke kurd, bûye veguhezandina civakê. Hemû tvyên Kurdan jî ketine nava hewldana veguhezandina bi aliyê xwe ve ya çand û hunerê.